Mizori të përbindshme! Disa dëshmi shokuese për krimet serbe në Kosovë. Simetria e pamundur mes UÇK dhe falangave të Millosheviçit

Shënim i Redaksisë: Të gjithë e dinë, megjithëse jo të gjithë e thonë: Arrestimi i gjithe grupit drejtues te shtabit te pergjithshem te UÇK është kryer bazuar në akuza, të cilat jane pergatitur e furnizuar nga Beogradi, nepermjet Dick Marti.

Pavaresisht se veprimi duket i çuditshem ne raport me marredheniet agresor- viktime, shpresohet qe Haga do nxjerre te vertetat dhe nuk do ndertoje simetri per te pastruar krimet makabre te luftes, krimet kunder njerezimit, mëkatet e kryera nga Beogradi ne Kosove 21 vjet me pare.

Per te sjelle ne vemendjen e opinionit te gjere publik ato çka ushtrite serbe kane bere ne Kosove ne vitet 1998-1999, ku masakruan e vrane 13 deri 15 mije vete, plagosen mijera te tjere, perdhunuan rreth 20 mije gra e vajza, dogjen e shkaterruan dhe ne zbatim te strategjise se spastrimit etnik, debuan nga shtepite e tyre qindra mijera vete, redaksia e DITA gjykoi me vend qe te ribotojë pjesë nga “Raporti i Komisarit të Lartë për të Drejtat e Njeriut mbi situatën e të drejtave të njeriut në Kosovë, Republika Federale e Jugosllavisë”, i 27 Shtatorit 1999, publikuar prej nesh ne korrikun e ketij viti, shkëputur libri “Në Gjeneve per Kosoven, Fjalime ne institucionet nderkombetare”, i prof. Ksenofon Krisafir. Libri është botuar nga UMSH Press & Onufri, 2018.

Nga Ksenofon Krisafi

Në kanceleritë e organeve të ndryshme të OKB dhe organizatave të tjera ndërkombëtare gjenden tonelata me dokumente që flasin për mizoritë serbo-jugosllave ndaj popujve të ish Jugosllavisë, në pragun e shpërbërjes së saj, doemos përfshirë edhe Kosovën.

Një pjesë e mirë e tyre shqyrtohej kohë pas kohe në KDNj dhe në organe të tjera, ose iu viheshin në dispozicion shteteve anëtare, për t’u informuar me dinamikën e zhvillimeve në terren. Midis tyre, siç thuhet edhe në pjesën e parë të shkrimit “Hashim Thaçi si pretekst”, botuar në Gazetën Dita, 26 qershor 2010, me rëndësi të veçantë ishte një dokument që përshkruante me realizëm dhe me bollëk të madh faktesh e të dhënash të mbledhura në terren, realitetin kriminal në Jugosllavi, posaçërisht në Kosovë.

Është fjala për Raportin e Komisarit të Lartë për të Drejtat e Njeriut mbi situatën e të drejtave të njeriut në Kosovë (Republika Federale e Jugosllavisë), nga i cili do të botohen disa nga pjesët më domethënëse.

HYRJE

Situata e të drejtave të njeriut në Kosovë kohët e fundit ka qenë temë e vëmendjes së vazhdueshme të anëtarëve të Komisionit për të Drejtat e Njeriut dhe bashkësisë ndërkombëtare. Në fillim të krizës, në mars 1999, Komisarja e Lartë nisi një të dërguar personal në këtë zonë së bashku me Z. Jiri Dienstbier, Raportuesin e posaçëm. Komisarja e Lartë krijoi gjithashtu Operacionin e Emergjencës në Kosovë (KEO) me vendndodhje në Shqipëri, ish Republikën Jugosllave të Maqedonisë dhe në Podgoricë (Mali i Zi, Republika Federale e Jugosllavisë (RFJ)).

Qëllimi ishte pasqyrimi i situatës së të drejtave të njeriut në Kosovë si dhe mbledhja e informacioneve të dorës së parë për shkeljet e konstatuara me qëllim evidentimin e tyre. Gjatë sesionit të pesëdhjetë e pestë të Komisionit, Komisarja e Lartë paraqiti raporte javore për evoluimin e situatave. Që nga mbyllja e punimeve të Komisionit, ajo e ka vizituar rajonin në dy raste…

GJETJET E OPERACIONIT TË EMERGJENCËS NË KOSOVË

1. OHCHR-KEO kërkoi të intervistojë refugjatë me prejardhje të ndryshme gjeografike, me synimin për të patur një tabllo të përgjithshme të situatës së të drejtave të njeriut në Kosovë. Për të qenë në gjendje të verifikojnë faktet dhe raportimet e shkeljeve, të vërtetojnë dëshmitë dhe të rindërtojnë rastet e shkeljeve, janë bërë përpjekje edhe për të intervistuar një numër të arsyeshëm refugjatësh nga çdo vendndodhje gjeografike…
2. Prej çastit që u larguan nga shtëpitë e tyre deri kur kaluan kufirin në ish Republikën Jugosllave të Maqedonisë ose në Shqipëri, refugjatët përjetuan një odise nëpër malet dhe fshatrat e Kosovës, duke u bërë dëshmitarë ose viktima të shkeljeve të panumërta të të drejtave të njeriut. Duke kryer intervista të thelluara, OHCHR ka synuar të marrë një pasqyrë të plotë për ngjarjet e dëshmuara nga të intervistuarit dhe keqpërdorimet që kanë pësuar.
3. Zhvendosja dhe dëbimi i shqiptarëve etnikë nga Kosova
4. Shkeljet e të drejtave të njeriut ishin ndër shkaqet kryesore të eksodit masiv të më shumë se 1 milionë shqiptarëve etnikë nga Kosova…

9… shumë të intervistuar raportuan gjithashtu se një fushatë gjithëpërfshirëse dhe sistematike e dëbimit nisi në fund të marsit nga njësitë ushtarake dhe policore serbe në lagjet kryesisht shqiptare të Prishtinës Dragodan (Arberia), Vranjevac (Kodra e Trimave), lagja spitalore, etj. dhe fshatrat fqinje.

10. Në shumicën e rasteve shqiptarët u dëbuan nga banesat e tyre gjatë bastisjeve të kryera nga forcat serbe në çdo shtëpi… Shumë të intervistuar raportuan se u shoqëruan në stacionin hekurudhor dhe pastaj u detyruan të merrnin trenat për të shkuar në kufi… Në mes të prillit, forcat serbe filluan një ofensive të madhe në këto rajone, të mirënjohura si bastione të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK). Banorët dhe popullata e madhe e personave të zhvendosur kanë qenë në shënjestër të drejtpërdrejtë dhe sulmet kanë rezultuar me një numër të madh të viktimave civile. Në fshatrat Mramor dhe Koliq shumë civilë vdiqën si pasojë e kësaj ofensive.
11. Shqiptarët etnikë u zhvendosën me forcë nga komuna e Podujevës me metoda të ngjashme me ato të përdorura në komunën e Prishtinës. Në qytetin e Podujevës, trupat serbe dëbuan shqiptarët nga shtëpitë e tyre me armë, ndërsa një numër i konsiderueshëm fshatrash me popullsi kryesisht shqiptare, Bradas (Bradash), Donja Dubnica (Dumnica e Poshtme), Donja Pakastica (Pakashticë e Poshtme), Hrtica (Herticë), Majance (Majac) etj.u bombarduan dhe më pas u shkatërruan nga forcat e këmbësorisë. Këto operacione u ndërmorën në mënyrë sistematike në periudhën mars/prill dhe shkaktuan një fluks të madh të personave të zhvendosur të pyetur në rajonet Lap dhe Golak…
12. Në Mitrovicë, menjëherë pas fillimit të fushatës së bombardimeve të NATO-s, u vunë në shënjestër intelektualët dhe aktivistët politikë shqiptarë, sipas një liste të parapërgatitur nga policia me ndihmën e civilëve serbë…
13. Më 15 prill policia serbe dhe forcat paraushtarake filluan një operacion të gjerë spastrimi etnik në qytetin e Mitrovicës dhe në fshatrat përreth. Rreth 70,000 shqiptarë u grumbulluan në qendër të Mitrovicës dhe eventualisht u detyruan të ecnin disa ditë drejt kufirit shqiptar, të shoqëruar nga trupat paraushtarake. Kur karvani arriti në Gremnik, trupat paraushtarake urdhëruan mijëra prej të zhvendosurve të ktheheshin mbrapsht në Mitrovicë ndërsa të tjerët u dëbuan në Shqipëri.
14. Që nga fillimi i majit, trupat paraushtarake filluan të bombardonin shtëpitë shqiptare në Mitrovicë dhe në fshatrat përreth. Njerëzit u grumbulluan në numër të madh dhe të rinjtë u arrestuan, u morën në pyetje dhe disa u dëbuan me autobus në Shqipëri.
15. Pak ditë para fillimit të fushatës ajrore të NATO-s, grupet paraushtarake filluan një ofensivë kundër disa fshatrave në komunën e Rahovecit… Gjatë ofensivës banorët dhe personat e zhvendosur që strehoheshin në këtë zonë u dëbuan me forcë nga shtëpitë e tyre dhe, në disa raste, u urdhëruan duke u kërcënuar që të largoheshin për në Shqipëri…
16. Thuhet se disa mijëra të persona të zhvendosur (vlerësimet varionin nga 20,000 në 40,000) u grumbulluan në qytetin e Belanicës dhe u penguan të largoheshin nga sulmet e ndërmarra ndaj fshatrave në zonat e afërta (Ndër të tjera ishin fshatrat Malisevo (Malishevë), Dragobilje (Dragobil), Ostrozub (Astrazup). Në fillim të prillit, forcat serbe hynë në Belanicë dhe i detyruan banorët dhe personat e zhvendosur që të ecnin në këmbë drejt kufirit shqiptar…                    19. Në mesin e prillit, forcat e ushtrisë dhe policisë së bashku me serbët lokalë filluan një ofensivë kundër disa fshatrave në zone (Smolusa (Smallushë), Marevc (Marec), Glavica (Gllavicë), Oklap (Akllap) dhe Slovinje (Sllovi). Forcat serbe dogjën sistematikisht shtëpitë shqiptare.
17. Në Ferizaj, policia synonte intelektualët shqiptarë, kryesisht udhëheqësit e sindikatave, gazetarët, anëtarët e shquar të Lidhjes Demokratike të Kosovës (LDK) dhe aktivistë të mbrojtjes të të drejtave civile… Zyra e LDK-së, ajo e organizatës joqeveritare “Nënë Tereza” dhe zyra e mëparshme e Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) u hodhën në erë. Në fund të marsit disa nga lagjet e Ferizajt u bombarduan nga forcat e rregullta të ushtrisë jugosllave (VJ), ndërsa trupat ushtarake serbe kryen kërkime në një pjesë tjetër të qytetit, duke dëbuar njerëzit dhe më pas duke iu vënë zjarrin shtëpive të tyre.
18. Në fillim të prillit, trupat e ushtrisë jugosllave (VJ), së bashku me forcat paraushtarake, ndërmorën një ofensivë masive kundër një numri të konsiderueshëm fshatrash në komunë. Ndër të tjera ishin Kamena Glava (Komogllavë), Zlatare (Zllatar), Staro Selo (Fshat i Vjetër), Biba (Bibaj) dhe Varos Selo(Varosh). Disa fshatra u bombarduan dhe më pas u pushtuan nga këmbësoria paraushtarake, të cilët iu vunë zjarrin shtëpive të braktisura.
19. Menjëherë pas fillimit të fushatës së NATO-s, forcat paraushtarake ndërmorrën një ofensivë brutale kundër popullatës shqiptare në qytetin e Suharekës. Njerëzit u dëbuan sistematikisht nga shtëpitë e tyre gjatë një ofensive tre-ditore dhe shumë shtëpi u shkatërruan. Trupat paraushtarake e detyruan shumicën e popullsisë të largohej në drejtime të ndryshme… Forcat serbe bombarduan në mënyrë të përsëritur këto pozicione duke detyruar UÇK-në të tërhiqet dhe grupin e personave të zhvendosur të largohet… Të ardhurit u drejtuan në stacionin e autobusëve dhe u nisëm me autobusë drejt kufirit shqiptar.
20. ..Në maj, grupet paraushtarake kryen shumë bastisje shtëpi më shtëpi, gjatë së cilave ata plaçkitën shumë njerëz dhe disa prej tyre i vranë. Policia ua refuzoi mbrojtjen e kërkuar banorëve dhe personave të zhvendosur të strehuar në qytet. Për shkak të këtyre rrethanave, banorët dhe personat e zhvendosur u imbarkuan në makina për t’u nisur drejt kufirit.
21. Në fund të marsit, forcat ushtarake serbe kryen ofensiva të përbashkëta në të gjithë komunën e Skënderajt… rrethuan, bombarduan dhe përfundimisht hynë në Çirez. Personat e zhvendosur u rreshtuan në kolonë dhe u detyruan të shkojnë për në Gllogoc, të shoqëruar nga forcat serbe…
22. Në Kaçanik, para 24 marsit, grupet e ushtrisë bombarduan disa fshatra. Shumica e fshatarëve ikën në qytetin e Kaçanikut ose u strehuan përkohësisht në male. Në fund të majit, bombardimet intensive dhe përqendrimi i forcave serbe në zonën e Vate e detyruan të ikte nga fshati popullatën në një karvan të gjatë. Forcat serbe e lanë karvanin të vazhdonte të largohej drejt kufirit, përmes pikave të tyre të kontrollit. Personat e zhvendosur dëshmuan se ndërsa ata po largoheshin nga fshati, forcat serbe hynë në Vate dhe iu vunë zjarrin shtëpive.
23. UÇK thuhet se ishte e pranishme në qytetin e Kaçanikut kur filloi fushata e NATO-s. Forcat policore serbe dhe grupet paraushtarake e kontrolluan qytetin për të gjetur aktivistët e UÇK-së dhe intelektualët e tjerë shqiptarë. Si rezultat i këtyre aktiviteteve dhe klimës së përgjithshme të dhunës në qytet, një numër i madh njerëzish ikën në një zonë të kontrolluar nga UÇK-ja në veri të Kaçanikut. Në fund të marsit, Kaçaniku u sulmua nga veriu dhe jugu nga ushtria dhe policia. Sulmi zgjati disa ditë dhe rezultoi në një numër të madh viktimash civile dhe me një eksod masiv të civilëve drejt ish-Republikës Jugosllave të Maqedonisë.
24. Nga 24 marsi deri më 2 prill, një operacion i policisë speciale, i nisur nga vetë Gjakova, shkaktoi zhvendosjen e banorëve shqiptarë drejt periferisë dhe fshatrave në jug, si dhe në drejtim të Prizrenit… Më 7 maj, në Cabrat filloi një ofensivë serbe, e cila, sipas dëshmive, konsistonte në një operacion të kombinuar të policisë speciale dhe paraushtarakëve, e karakterizuar nga arrestime masive dhe mbajtja në paraburgim e meshkujve të moshës ushtarake, kryesisht adoleshentë. Ajo u shoqërua nga djegia e shtëpive dhe ekzekutimet në masë gjatë kërkimeve të kryera shtëpi më shtëpi. Nga 7 maji deri më 14 qershor, Gjakova u bllokua plotësisht, popullsia e saj u shtrëngua të mbyllej në zona përqendrimi brenda qytetit, ku policia bëri një regjistrim masiv të banorëve dhe filloi arrestime të përzgjedhura
25. Masakrat / ekzekutimet
26. Zhvendosja dhe dëbimi i shqiptarëve etnikë nga Kosova është kryer në një klimë paligjshmërie dhe shpërfilljeje totale të jetës dhe dinjitetit njerëzor, që rezultoi me një nivel jashtëzakonisht të lartë të dhunës.
27. Sipas disa burimeve dhe zbulimeve të tmerrshme të bëra nga forca ndërkombëtare e sigurisë në Kosovë (KFOR) dhe Misioni i Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) pas kthimit në Kosovë, deri në 10 000 shqiptarë të Kosovës vdiqën gjatë fushatës së NATO-s dhe disa mijëra të tjerë rezultojnë të zhdukur. Shumica e refugjatëve të intervistuar nga OHCHR treguan se kishin qenë dëshmitarë në të paktën një incident, ku një ose më shumë individë kanë humbur jetën nga vdekje të dhunshme.
28. Në disa raste, civilët vdiqën si rezultat i operacioneve ushtarake dhe bombardimeve pa dallim ndaj qyteteve dhe fshatrave. Ishin pikërisht personat vulnerabël, të moshuarit, të paaftit ose ata që nuk donin të linin shtëpitë e tyre, të cilët vdiqën në këto rrethana. Njoftohet, për shembull, se në komunën e Podujevës, avionët serbë nisën dy raketa në një fshat duke vrarë 30 civilë; Në mars, tetë vetë vdiqën si pasojë e shpërthimit të një granate në Prizren. Megjithatë, vetëm një numër i vogël i rasteve të raportuara i referohen incidenteve të kësaj natyre.
29. Në rreth 10 për qind të rasteve të raportuara përmenden operacione të orkestruara nga forcat ushtarake, policore dhe paraushtarake me qëllim që të mblidheshin turmat në ikje të shqiptarëve të Kosovës drejt vendeve të veçanta, ku më pas u plaçkitën dhe u ekzekutuan…
30. Në pothuajse një të tretën e rasteve të raportuara, janë kryer ekzekutime pa dallim ndaj civilëve kryesisht nga forcat e policisë dhe ato paraushtarake. Në shumicën e rasteve, burra të moshës ushtarake u vranë në postat e kontrollit të policisë, pas paraqitjes së dokumenteve të tyre të identifikimit, sepse ata ishin nga zonat që konsideroheshin si bastionet e UÇK-së. Kur fshatrat dhe qytetet u rrethuan, civilët u bënë viktima të akteve të tmerrshme të dhunës nga ana e forcave ushtarake, policore dhe paraushtarake serbe. Në këto rrethana, shumë individë u plaçkitën, u morën në pyetje, u torturuan dhe, në disa raste, u vranë në shtëpitë e tyre.
31. Shqiptarët e Kosovës ishin vënë gjithashtu në shënjestër për shkak të përkatësisë së tyre, reale ose të supozuar, me shoqata politike ose sepse besohej se mbështesnin ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë. Në Kaçanik, serbët dhe policët vendës përgatitën një listë të të gjithë shqiptarëve të lidhur me organizata të ndryshme politike dhe shkuan shtëpi më shtëpi për t’i pyetur. Gjatë këtij procesi u vranë disa njerëz. Një i intervistuar tregoi se në Gjakovë, në fazën e hershme të fushatës së bombardimeve, punonjësit e postës vunë në dispozicion listat e adresave të grupeve dhe individëve të dyshuar. Lidhur me Prishtinën, OHCHR intervistoi një dëshmitar okular për vrasjen e avokatit shqiptar të Kosovës Bajram Kelmendi dhe dy djemve të tij. Ata janë parë duke u marrë nga dy xhipa të bardhë të policisë. Zotit Kelmendi iu kërkua të vriste një nga djemtë e tij dhe kur ai nuk pranoi, atëherë iu kërkua djalit të tij të madh që të vriste babanë e tij, por ai gjithashtu refuzoi. Pastaj oficerët e policisë i kërkuan Bajram Kelmendit se cilin nga djemtë duhet të vrisnin të parin dhe, përkundër thirrjes së dëshpëruar të avokatit, qëlluan dy djemtë e tij dhe, 30 sekonda më vonë, e qëlluan edhe atë. Në Stimlje, babai dhe djali u vranë sepse i kishin dhënë me qira shtëpinë e tyre një zyrtari të OSBE-së. Në Fushë Kosovë dy burra u ndaluan në një pikë të kontrollit policor, ndërsa po riparonin televizionin e tyre dhe u vranë, sepse akuzoheshin se donin të shihnin “sulmet ajrore të NATO-s”. Në Rahovec një i ri u vra për shkak se kishte një emblemë të UÇK-së në portofolin e tij.
32. Shumë shqiptarë të zhvendosur të Kosovës, që kishin vendosur të ktheheshin në fshatrat e tyre per të gjetur aty ushqime, sende me vlerë ose të afërmit dhe miqtë që kishin lënë prapa, u vranë nga ushtarët serbë të cilët ishin instaluar në shtëpitë e tyre dhe/ose kishin marrë nën kontroll fshatin. Në Komunën e Gjilanit, më 6 prill, pesë burra që ishin kthyer në fshatin e tyre, u urdhëruan nga forcat paraushtarake të shtriheshin me fytyrë të mbuluar dhe më pas u qëlluan për vdekje. Në komunën e Lipjanit (Smolusa-Smallushë), pas një raundi të parë të zhvendosjes së detyruar, një grup banorësh vendosën të ktheheshin në shtëpitë e tyre. Grupet paramilitare dhe forcat policore u kthyen në fshat dhe i vranë. Ngjarje të ngjashme u raportuan në Vitina (Viti-Kllokot), në fshatin Gladno Selo (Gllansellё), Vërban (Vërban) dhe Stagova (Stagovo).
33. Shumë nga vrasjet e raportuara janë kryer gjatë procesit të zhvendosjes, në atë që dukej se ishte një përpjekje për të mbledhur dhe mbajtur nën kontroll turmat e civilëve të tmerruar dhe për të përshpejtuar procesin e nisjes, si dhe për të treguar vendosmëri dhe për të frikësuar (intimiduar) ata që hezitonin të iknin. Në shumë raste, ishin kryer qitje mbi turmat e civilëve, shtëpitë ishin djegur dhe ata që u përpoqën të arratiseshin u qëlluan dhe u vranë. Në fshatin Gllansellё, komuna e Glogocit, paraushtarakët iu vunë zjarrin shtëpive duke vrarë kështu më shumë se 45 civilë, kryesisht gra të moshuara. Në Suharekë thuhet se gjatë zhvendosjes janë vrarë deri në 350 civilë. Në Prishtinë, ndërsa i shtynin njerëzit drejt stacionit hekurudhor, policia vrau disa civilë.
34. Midis vrasjeve të raportuara në Operacionin e Urgjencës (KEO) një numër i konsiderueshëm janë kryer gjatë incidenteve në të cilat forcat policore dhe/ose paraushtarake dhe/ose ushtarake ishin sulmuar nga grupet e personave të zhvendosur që fshiheshin në male ose që marshonin në karvanë drejt kufirit. Ndonjëherë ishte hapur zjarr kundër karvanëve civilë, ndërsa në raste të tjera individët ishin nxjerrë nga turma dhe ishin pushkatuar. Në Grashticë, 30 të rinj u nxorën jashtë një karvani dhe u vranë; Në Kralan, dy gra të plagosura u kërkuan të zbrisnin nga një traktor dhe meqënëse ata nuk mundën për shkak të lëndimeve që kishin marrë, u dogjën të gjalla në traktor; Në Koliç, forcat serbe hapën zjarr drejt një grupi të IDPs, duke vrarë 91 prej tyre.
35. Thuhet se një numër i vogël pushkatimesh janë kryer nga forcat serbe në përgjigje të aktiviteteve të UÇK-së si hakmarrje ose raprezalje (ndëshkim) ndaj ofensivave të UÇK-së. Në disa raste duket se civilët që kishin kërkuar mbrojtjen e UÇK-së në male vdiqën si pasojë e luftimeve midis UÇK-së dhe forcave serbe, ose ishin kapur dhe vrarë nga forcat serbe pas tërheqjes së UÇK-së. Në fshatin Vrbovac, komuna e Glogocit, pas tërheqjes së UÇK-së, një grup prej rreth 50 civilësh u kapën, u urdhëruan të mblidheshin në rresht, u torturuan dhe u pushkatuan nga forcat paraushtarake. Në Skënderaj (Srbicë), pas ofensivës së UÇK-së dhe tërheqjes pasuese, u vranë 5 burra të moshuar. Në Pusto Selo (Pastasel) pas luftimeve midis UÇK-së dhe serbëve në zonë, forcat serbe dyshohet se pushkatuan 106 persona pasi i poshtëruan dhe i keqtrajtuan…
36. Kufomat e shqiptarëve të Kosovës të pushkatuar ishin varrosur nga civilë (ndonjëherë me kërkesë të shprehur të autorëve), nga ushtarë të UÇK-së, ose ishin marrë nga forcat serbe. Në raste të tjera forcat serbe ishin kthyer në vendin e masakrave, kishin nxjerrë nga toka trupat e varrosur më parë në fshehtësi nga civilët dhe i kishin marrë ato. Shumë refugjatë kishin deklaruar se kishin parë traktorë ose kamionë të ngarkuar me grumbuj kufomash, të drejtuar nga policia serbe në destinacione të panjohura. Komisariati i Lartë ka mbledhur dëshmitë dhe prova dhe ka konstatuar që kufomat ishin djegur qëllimisht, ndërsa në raste të ndryshme forcat serbe janë parë duke gërmuar varre masive. Në fillim të prillit policia është parë të transportojë rreth 40 trupa në Fushë- Kosovë. Në Kaçanik janë parë grupe paraushtarakësh dhe disa romë, të hapnin gropa me buldozerë pas masakrës në “përroin e Reçakut”. Në Sllovjinë, komuna e Lipjanit, forcat serbe varrosën 16 trupa dhe një ditë më pas urdhëruan të afërmit e të ekzekutuarve që t’i zhvarrosinin trupat dhe t’i rivarrosnin në një varrezë. Thuhet se shpesh ishin romët ata që përfshiheshin në transportin dhe varrimin e kufomave. Për shembull, dyshohet se romët varrosnin trupat e shqiptarëve të Kosovës të ekzekutuar në Rezala (Rezallë), komuna e Skënderajt (Serbicës), pasi ishin zhvarrosur nga forcat serbe. Dyshohet se Romët kanë varrosur në Vushtrri, rreth 100 shqiptarë të Kosovës të cilët ishin vrarë nga “snajperët”. Thuhet se në Grasticë, komuna e Prishtinës, disa romë vëzhgonin ngarkimin e një traktori me trupa të vdekur.
37. Shumica e vrasjeve të dokumentuara u kryen nga forcat paraushtarake dhe policore me bashkëpunimin ose pjesëmarrjen e ushtrisë… Grupet paramilitare dhe njësitë speciale të policisë u përshkruan si të veshur me kamuflazh ose uniforma të zeza, doreza, maskë të zeza. Disa prej tyre ishin me kokë të rruar, e zbukuronin veten me shall të kuq dhe kishin të stampuar një shenjë të kuqe me një shqiponjë të bardhë në uniformat e tyre. Disa refugjatë i kanë përshkruar në mënyrë të qartë paramilitarët si “trupa të Arkanit”, ndërsa të tjerë kanë raportuar përfshirjen në vrasje të trupave të “Shesheljit”. Disa shqiptarë etnikë pohuan se serbët nga fshatrat fqinje morën pjesë në abuzime kundër tyre. Gjithashtu, mercenarët rusë janë raportuar të kenë qenë të pranishëm dhe aktivë në Kosovë në anën e forcave serbe. Rusët ishin të pranishëm edhe në vende të tjera, në Gllogoc, Gjakovë, Skënderaj (Srbicë).
38. Duket se veprimi i trupave paraushtarake u karakterizua nga një nivel shumë i lartë dhune dhe mizorie. Paramilitarët dyshohet se ishin përgjegjës për vrasjet e grave dhe fëmijëve, për therrjen e njerëzve dhe për gjymtimin e trupave të vdekur.

1. Dhuna ndaj grave dhe fëmijëve
2. Njëzet e dy përqind e incidenteve të raportuara kanë të bëjnë me fëmijët, ndërsa 17.5 përqind e rasteve kanë të bëjnë me dhunën e ushtruar ndaj grave.
3. Gratë dhe fëmijët ishin viktima të vrasjeve dhe ekzekutimeve. Në veçanti, janë raportuar shumë raste në të cilat gratë kanë humbur jetën si pasojë e vrasjeve pa dallim në turmat e civilëve, ndërsa në disa raste ka ndodhur që gratë ishin përzgjedhur dhe ishin nxjerrë karvani i njerëzve dhe ishin pushkatuar. Në shumë raste ishin marë në shenjë dhe ishin qëlluar fëmijë. Në Kaçanik u vranë djemtë deri 17 vjeç; Në Bela Crkva u vranë nga forcat serbe tre fëmijë, respektivisht gjashtë, katër dhe tre vjeç.
4. … Djemtë e rinj të dyshuar si pjesëtarë të UÇK-së janë marrë në pyetje, janë torturuar dhe ndonjëherë janë vrarë pa marrë parasysh moshën e tyre.
5. Katërmbëdhjetë persona të intervistuar folën për përdhunimin e konfirmuar ose të dyshuar dhe për shumë raste të agresioneve seksuale. Duke pasur parasysh mentalitetin e lidhur me dhunën seksuale në kulturën shqiptare, është e arsyeshme të supozohet se numri i incidenteve të kësaj natyre mund të jetë më i lartë se sa rastet që pasqyrohen në raportet publike. Më 30 qershor 1999, në Prishtinë, Komisari i Lartë për të Drejtat e Njeriut u takua me Kryetarin e Qendrës për Mbrojtjen e Grave dhe Fëmijëve. Kryesuesja tha se numri i rasteve të paraportuara të përdhunimit në Kosovë ishte shumë i lartë. Ajo tha gjithashtu se në Kosovë dy forma të ndryshme të përdhunimit ishin të zakonshme: përdhunim biologjik dhe përdhunim me armë dhe si gratë ashtu ehe burrat ishin viktima të përdhunimit para dhe gjatë luftës.
6. Në disa raste, gratë u përdhunuan në shtëpitë e tyre kur fshatrat e tyre ishin nën rrethim. Në Cirez, ku ishin zhvendosur gra dhe vajza të reja, u morën për një natë nga ushtarët e ushtrisë. Në Vranjevac, një grua u përdhunua në shtëpinë e saj dhe burri i saj u vra ndërsa përpiqej ta mbronte. Në Koliç, trupat paraushtarake të Arkanit, rrëmbyen një numër të grave gjatë sulmit kundër fshatit. Në Ponesh, paraushtarakët hynë në një shtëpi dhe përdhunuan një grua 20-vjeçare para nënës së saj.. Në raste të tjera gratë janë marrë dhe janë përdhunuar nga ushtarët serbë që kanë sulmuar grupet e personave të zhvendosur. Janë raportuar gjithashtu raste të përdhunimit në tren me destinacion kufirin ose edhe në stacionin hekurudhor në Prishtinë… shumë paraushtarakë hipën në tren dhe përdhunuan 10-15 vajza të reja para të gjithëve, duke përfshirë fëmijët e vegjël. Thuhet se një grua u përdhunua nga një ushtar paraushtarak në spitalin e Gjilanit ku trajtohej për plagë të pësuara në një shpërthim granate…
7. .. Gratë ishin urdhëruar që të zhvisheshin gjatë konfiskimit të sendeve me vlerë dhe iu ishin adresuar me fjalë të ndyra (gjuhë seksuale) dhe hera-herës ishin prekur dhe ngacmuar në mënyrë të palejueshme.
8. Sipas njoftimeve të shumta, duket se ka pasur sistematikisht raste të gjymtimit të grave, të cilave iu janë prerë veshët dhe gishtërinjtë. Në këtë fazë është e vështirë të përcaktohet nëse ky ritual makabër kishte një domethënie të veçantë ose ishte një akt i thjeshtë sadizmi.
9. Arrestimi dhe paraburgimi arbitrar
10. Njëzet e tre përqind e refugjatëve të intervistuar kishin qenë subjekte të drejtpërdrejtë të arrestimit dhe paraburgimit arbitrar. Arrestimet arbitrare dhe paraburgimet kryheshin sipas një skeme të njëjtë në të gjithë Kosovën…
11. Burrat e moshës ushtarake në mbarë Kosovën shpesh ndaheshin nga familjet e tyre dhe ndaloheshin me dyshimin e thjeshtë se mund të ishin anëtarë të UÇK-së, bashkëpunëtorë të UÇK-së, ose me qëllimin e thjeshtë për të marrë informacion. Në shumicën e rasteve, arrestimet masive të meshkujve vinin pas ofensivave ushtarake serbe kundër fshatrave shqiptare…

55… Arrestimet masive të njerëzve u kryen në vendet ku priteshin të kalonin karvanet e rëndësishme… Shumë prej tyre nuk u liruan dhe fati i tyre nuk dihet.

59. Intelektualë shqiptarë, juristë, mbrojtës të të drejtave të njeriut, aktivistë, politikanë dhe të tjerë u arrestuan dhe u ndaluan në paraburgim arbitrarisht në të gjithë Kosovën. Disa u vranë në paraburgim, ndërsa shumë të tjerë ende mungojnë, konsiderohen të zhdukur.
60. Një grup të rinjsh u kapën pas një ofensive kundër një fshati në komunën e Urosevacit (Ferizaj). Burrat u vendosën në punë të detyruar dhe u ndaluan pranë trupave serbe për të shërbyer si mburoja njerëzore. Shqiptarët etnikë thuhet se u përdorën si mburoja njerëzore edhe në fshatin Stutica (Shtuticë), afër qytetit të Glogocit, në mes të prillit. Në disa fshatra në komunën e Vitisë, pati pëshpëritje se disa njerëz ishin mbajtur në “arrest shtëpiak”, si mburoja njerëzore për të mbrojtur automjetet ushtarake dhe tanket serbe. Kolona të gjata me persona të zhvendosur u shoqëruan nga trupat paraushtarake serbe dhe policia nga Mitrovica deri në Shqipëri dhe pastaj disa nga personat e zhvendosur u detyruan forcërisht të ktheheshin mbrapsht në mënyrë që “të mbronin” me trupat e tyre karvanet ushtarake nga bombat e NATO-s.
61. Tortura dhe keqtrajtimi
62. Gjashtëdhjetë e nëntë për qind e refugjatëve të intervistuar deklaruan se kishin qenë dëshmitarë të pranishëm ose kishin vuajtur vetë personalisht tortura ose trajtime të tjera mizore, çnjerëzore dhe degraduese nga ana e forcave serbe.
63. Shumica dërrmuese e rasteve të torturës kryheshin në paraburgim, me qëllim mos nxjerrjen e informatave ose rrëfimeve nga ana e të paraburgosurve… Torturat praktikoheshin në vendet e arrestimit dhe në pikat e grumbullimit, ku personat mbaheshin të ndaluar në pritje të transferimit në një qendër ndalimi ose në një burg… Në fund të majit banorët e Vuçiternës u grumbulluan në një shesh, ku rreth 250 burra u veçuan nga të tjerët dhe u mbajtën në një sallë sportive për tri ditë. Atyre nuk iu dha ushqim dhe ujë, i detyruan të qëndrojnë ulur për 10 orë në shkallare me pjesën e sipërme të trupit të përkulur dhe iu dhanë për të pirë ujë të përzier me naftë.
64. Shumë refugjatë deklaruan se ishin rrahur egërsisht dhe ishin goditur me shkopinj druri dhe metali në “Ndërtesën 92”, në Prishtinë, në gjymtyrët dhe në veshka … Ata u detyruan të vendoseshin përballë murit me këmbë të hapur dhe goditeshin në organet gjenitale… Disa prej tyre ishin futur në një qeli me ujë të ftohtë deri në gjunjë për një natë të tërë.
65. Disa nga rastet më të rënda të torturës janë kryer në Ferizaj, në një shtëpi private të përdorur më parë si kafene. Të rinj shqiptarë mbaheshin në bodrumin e shtëpisë dhe herë pas here i ngjitnin në katet e sipërme për t’i marrë në pyetje për aktivitetet e UÇK-së. Disa viktima janë mbajtur për disa ditë në bodrum, të zhytur në ujë deri në gju. Gjatë marrjes në pyetje, ishin rrahur egërsisht me shkopinj prej druri dhe disa prej tyre ishin torturuar me goditje elektrike… 67. Një numër i vogël ekzekutimesh të simuluara iu njoftuan Operacionit të Urgjencës (OHCHR-KEO). Në raste të tjera, konfiskimi sistematik i sendeve me vlerë nga grupet paraushtarake në karvanët e prsonave të zhvendosur (PZHBV-së) shoqërohej nga akte veçanërisht sadiste dhe brutale. Në Grashticë, përmes së cilës 100 mijë njerëz kaluan në mes të prillit, grupe paraushtarakësh i goditnin ata me thika, në krahë apo në këmbë pa dallim, ku të mundnin.
66. Shkatërrimi i pronës
67. Pas sulmeve ushtarake, fshatrat me popullsi kryesisht shqiptare u dogjën sistematikisht nga trupat serbe… Së bashku me shtëpitë ata digjnin gjithashtu, hambaret me drithë e me farëra, traktorët dhe pajisjet bujqësore të mbetura në shtëpi. Fshatarët që u kthyen pas tërheqjes së forcave serbe konstatuan bagëti të masakruara ose të zhdukura, ndërsa kafshët e ngordhura ishin hedhur në pus për të ndotur ujin e pijshëm.
68. Shumë shqiptarëve të Kosovës iu ishin grisur dokumentet personale nga trupat serbe gjatë dëbimit, në pikat e kontrollit policor, në kufi ose gjetkë gjatë kryerjes së kërkimeve nga forcat e policisë, ushtrisë ose forcave paraushtarake. Duket se të gjitha këto akte shkatërrimi kishin për qëllim parandalimin e shqiptarëve që të ktheheshin dhe të rifillonin jetën në vendet e tyre të banimit. Shkatërrimi i pronave dhe i të mirave materiale, me sa duket nuk ishte vetëm një akt vandalizmi, por edhe përpjekje për të zhdukur gjurmat e pranisë së popullsisë shqiptare në Kosovë dhe po ashtu, identitetin e saj kombëtar dhe kulturor.
69. Konfiskimi i pronës dhe i të mirave materiale
70. Shumica e personave të intervistuar raportuan gjithashtu se iu ishin konfiskuar pronat dhe të mirat materiale nga forcat serbe…
71. Policia dhe grupet paraushtarake serbe interceptonin grupe të rëndësishme personash të zhvendosur (PZHBV-ve) dhe i detyronin t’iu dorëzonin atyre paratë, stolitë, sendet me vlerë, makinat, traktorët dhe objekte të tjera të çmuara, nën kërcënimin me armë…
72. Janë raportuar gjithashtu edhe një numër i vogël rastesh të zhvatjes së parave të shqiptarëve nga ana e serbëve në pikat e kalimit kufitar. Veç kësaj, është vërejtur që shpesh personat e zhvendosur janë urdhëruar të dorëzonin automjetet e tyre para se të lejoheshin të kalonin kufirin. Në disa raste janë konfiskuar edhe dokumentet dhe targat e makinave. Shumë prej makinave ishin çmontuar dhe pjesët e tyre ngarkoheshin në kamionë për t’u shitur diku larg. Atyre iu konfiskoheshin edhe dokumentet personale në pikat e kalimit kufitar.
73. Shtëpitë shqiptare të braktisura u plaçkitën gjerësisht dhe në mënyrë sistematike duke rrëmbyer prej tyre pasuri të luajtshme dhe pajisje të ndryshme. Ndërsa popullata shqiptare largohej nga fshatrat e veta, këmbësoria serbe plaçkiste shtëpitë e tyre, ngarkonte në kamionë mallrat dhe gjithëçka që gjente përpara se t’iu vinte zjarrin. Në disa raste, civilë romë ndihmuan forcat serbe në transportimin e mallrave të konfiskuara.
74. Faktori i UÇK-së
75. Deri tani OHCHR nuk ka qenë në gjendje të mbledhë informacion të besueshëm dhe të paanshëm për rolin e UÇK-së gjatë 11 javëve të fushatës së NATO-s. Megjithatë, nga intervistat e kryera nga Operacioni i Urgjencës (OHCHR-KEO) del se gjatë asaj periudhe, UÇK-ja ishte përfshirë në mënyrë aktive në luftën kundër forcave serbe në shumë rajone të Kosovës. Veç kësaj, në disa raste civilët kërkonin mbrojtjen e UÇK-së duke u vendosur në afërsi të pozicioneve të saj dhe ushtarët e UÇK-së u shpërngulën në zonat urbane ose u larguan nga vendi duke u përzier me turmat e civilëve të zhvendosur. Kjo rrethanë mund të ketë ndikuar negativisht në qëndrimin e forcave serbe ndaj civilëve. Në këtë fazë është e pamundur të përcaktohet nëse dhe në çfarë mase “faktori i UÇK-së” ka peshuar në ngjarjet që ndodhën në Kosovë.
76. Ndikimi i konfliktit të armatosur mbi civilët

…81. Në shumë qytete në jug-lindje të Serbisë-Preshevë, në veçanti, por edhe në Leskovc dhe Vranjë banorë shqiptarë janë arrestuar masivisht gjatë luftës, pa pasur mundësi që çështja e tyre të mund të mbrohej publikisht, sepse mbrojtësit e të drejtave të njeriut dhe gazetarët serbë të këtyre rajoneve, ishin piketuar gjithashtu si objekt kërcënimi, para dhe pas 24 marsit. Rrjeti i mbrojtjes së çështjes së shqiptarëve, i cili është aq i fortë në tërë Kosovën, nuk kishte asnjë efikasitet përtej kufijve të saj.

RINDËRTIMI I ROLIT TË OHCHR NË KOSOVË PAS 10 QERSHORIT 1999

1. Kthimi në Kosovë
2. Më 10 qershor 1999, pas konfirmimit të NATO-s për tërheqjen e forcave të sigurisë së RFJ-së nga Kosova dhe pezullimit të operacioneve ajrore të NATO-s kundër RFJ-së, Këshilli i Sigurimit miratoi rezolutën 1244 (1999) të 10 qershorit 1999, i cili autorizonte Sekretarin e Përgjithshëm, “që duke vepruar së bashku me organizatat ndërkombëtare kompetente, të krijonte një prani ndërkombëtare civile në Kosovë me qëllim që të sigurojë aty një administrim të përkohshëm”. Rezoluta parashikonte edhe krijimin e një pranie ndërkombëtare të sigurisë…
3. Grupi Këshillimor në fushën e të Drejtave të Njeriut i Zyrës së Përfaqësuesit të Posaçëm të Sekretarit të Përgjithshëm
4. Në Raportin e vet drejtuar Këshillit të Sigurimit, në 12 korrik 1999 (S/1999/779) mbi strukturën e UNMIK-ut, Sekretari i Përgjithshëm, kishte parashikuar të emëronte në zyrën e Përfaqësuesit të posaçëm të Sekretarit të Përgjithshëm, një këshilltar të lartë për çështjet që kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut…
5. Këshilltari i lartë i të drejtave të njeriut, z. Ëilliam O’Neill, i cili mbërriti në Prishtinë më 2 shtator 1999, do të sigurojë që prioritet t’i jepet themelimit të institucioneve dhe infrastrukturave për promovimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut në Kosovë, në veçanti të drejtave të grupeve minoritare.
6. Zyra e Komisariatit të Lartë në Kosovë
7. Që nga data 24 gushti 1999, OHCHR kishte 12 zyrtarë ndërkombëtarë në Prishtinë dhe kishte rihapur zyrat në Beograd dhe Podgoricë.

Në Kosovë, duke u bazuar në mandatin e saj të gjerë në vend dhe në përvojën e vjetër në zonë, OHCHR do të kryejë detyrat e mëposhtme:…

• Mbledhja e informacioneve, në bashkëpunim me Komitetin Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq (KNKK), mbi kushtet në të cilat janë arrestuar të burgosurit e transferuar në Serbi, për monitorimin e tyre jashtë Kosovës;
• Mbledhja e informacioneve, në bashkëpunim me KFOR-in, UNMIK-un, OSBE-në, UNHCR-në dhe KNKK-në, për personat e rrëmbyer në Kosovë nga “policia” dhe “policia ushtarake” e UÇK-së dhe nga aktorë të tjerë jo shtetërorë;
• Pjesëmarrja në nënkomisionin e Këshillit kalimtar të Kosovës të ngarkuar me të paraburgosurit (ndaluarit) dhe të burgosurit;…

SITUATA E TË DREJTAVE TË NJERIUT NË KOSOVË PAS KRIJIMIT TË   UNMIK-ut

1. Kthimi i refugjatëve
2. Menjëherë pas tërheqjes së forcave serbe nga Kosova dhe përfundimit të bombardimeve të NATO-s, refugjatët e Kosovës në mënyrë spontane dhe masive filluan të ktheheshin në shtëpitë e tyre. Sipas shifrave të UNHCR-së, më 24 gusht 1999, më shumë se 761,000 kosovarë janë kthyer në Kosovë, ndërsa 6,800 kosovarë kanë mbetur në Shqipëri, 19,000 në ish-Republikën Jugosllave të Maqedonisë, 8,000 në Mal të Zi dhe 11,400 në Bosnje dhe Herzegovinë.
3. UNHCR vlerëson se rreth 50,000 refugjatë në rajon po presin riatdhesimin dhe 500,000 refugjatë të kthyer nuk kanë strehim të përshtatshëm për dimrin.

Në vijim raporti trajton eksodin e pakicave etnike serbe, malazeze, boshnjake, rome etj, nga Kosova, i cili u shkaktua, siç thuhet në të, “nga frika, vrasjet, rrëmbimi, plaçkitja e pronave, dëbimet, djegia e gjerë e fshatrave, monumenteve kulturore, historike dhe fetare, dhe nga forma të tjera të frikësimit”. Aty jepen gjithashtu edhe raste të vrasjeve të personave të pakicave të mësipërme, të dyshuar si bashkëpunëtorë ose pjesëmarrës në operacionet e spastrimit etnik, të genocidit si dhe në vrasjet e popullsisë shqiptare, të ndërmarra nga forcat ushtarake dhe paraushtarake të Milosheviçit gjatë Luftës së Kosovë. Ai vazhdon me çështjen që ka të bëjë me:

1. Personat e zhdukur dhe identifikimi i trupave të vdekur
2. Probleme te veçanta ka në lidhje me personat e zhdukur. Ende nuk dihet se sa persona janë varrosur në mbarë Kosovën, ku mund të jenë varre të tilla dhe kush është varrosur në to. Raporte për trupa të zbuluar vijnë çdo ditë në zyrat e KFOR-it, OSBE-së, UNHCR-së dhe ICRC-së. Agjencitë kanë zhvilluar një formë standarde për identifikimin e trupave të cilat, kur janë përfunduar, përqendrohen te KNKK-ja, në mënyrë që të mbështesin rolin e saj udhëheqës në gjurmim. Në të njëjtën kohë, mjekët dhe spitalet lokale, kryesisht nën administrimin civil të UÇK-së, lëshojnë certifikata ad hoc të vdekjes, por është e diskutueshme nëse ato kanë karakter juridik…
3. Administrimi i drejtësisë – gjyqësori
4. Në përgjigje të arrestimit dhe ndalimit të personave nga ana e KFOR-it, dhe në mungesë të një gjyqësori funksional në Kosovë, Përfaqësuesi i Posaçëm i Sekretarit të Përgjithshëm, z. Bernard Kushner (Bernard Kouchner), miratoi dekrete urgjente për themelimin e një Këshillit të Përbashkët Këshillëdhënës për Emërimet në Gjykatën e Përkohshme (JAC). JAC përbëhet nga katër gjyqtarë kombëtarë, duke përfshirë dy shqiptarë etnikë, një serb dhe një turk dhe tre avokatë ndërkombëtarë, duke përfshirë edhe një nga OHCHR. JAC këshillon Përfaqësuesin Special për caktimin e përkohshëm të gjyqtarëve, personelit gjyqësor dhe prokurorëve për të rivendosur një gjyqësor të pavarur dhe shumetnik…
5. Që nga mesi i muajit gusht, gjyqtarët dhe prokurorët kanë kryer seanca dëgjimore në 144 raste që përfshijnë 263 individë, prej të cilëve 120 janë liruar…
6. Të ndaluarit (burgosurit)
7. Me sa duket, rreth 5,000 të ndaluar (burgosur) në faza të ndryshme të procedurave gjyqësore mbi akuzat e terrorizmit u shpërngulën nga autoritetet serbe gjatë luftës në burgje në Serbi.
8. Në korrik, Qeveria e Serbisë ka dhënë emrat e mbi 2,000 individëve të cilët u transferuan nga burgjet në Kosovë në burgje në Serbi. Informacioni tregon vetëm emrat e individëve dhe vendin e ndalimit; nuk përcakton bazën penale për ndalim. Disa nga këto raste janë sjellë në vëmendjen e Komisarit të Lartë gjatë vizitës së fundit në Kosovë. Në veçanti, Komisari i Lartë u takua me burrin e Dr. Flora Brovina, një aktiviste e të drejtave të njeriut, që u transferua në një burg në Serbi gjatë luftës. Me sa duket, avokatit të saj i është mohuar takimi me të dhe asaj nuk po i sigurohet kujdesi i nevojshëm mjekësor. Komisari i Lartë, pas kthimit në Gjenevë, ka transmetuar informacionin mbi këtë rast për procedura të veçanta për veprime të mëtejshme në Komisionin për të Drejtat e Njeriut.
9. Çështja e të ndaluarve të transferuar është jashtëzakonisht e fuqishme dhe emocionale për anëtarët e familjeve në Kosovë dhe është subjekt i demonstrimeve të shpeshta duke bërë kërkesa për veprim nga UNMIK-u dhe komuniteti ndërkombëtar. Grupet që përfaqësojnë të paraburgosurit pohojnë se ka shumë më tepër persona që janë parë për herë të fundit në paraburgimin e ushtrisë dhe policisë serbe se sa ato që përmenden në listat.
10. Anëtarët e familjeve në Kosovë kanë vështirësi për të vizituar të burgosurit në Serbi, duke pasur parasysh frikën për sigurinë e shqiptarëve në disa pjesë të Serbisë. Disa anëtarë të familjeve gjithashtu kanë raportuar se u është mohuar mundësia e takimit me të afërmit e tyre në paraburgim. Anëtarët e familjeve që kanë pasur mundësinë për të vizituar të afërmit e tyre në paraburgim, kanë shprehur shqetësim rreth kushteve të paraburgimit në burgje të tilla si Sremska Mitrovica dhe Pozharavac. Grupet që përfaqësojnë të paraburgosurit kërkojnë lirimin e këtyre të burgosurve ose së paku transferimin e tyre në institucionet e burgut në Kosovë.

Nga 420 të burgosur të Prizrenit të akuzuar për krime terroriste para 24 marsit 1999, 320 janë identifikuar nga avokatët lokalë si të përfshirë në listën e bërë nga Ministria e Drejtësisë e RFJ-së. Avokatët nga Prizreni kanë kërkuar nga Kombet e Bashkuara të kërkojnë transferimin e të burgosurve kosovarë në Kosovë dhe vendosjen e tyre nën juridiksionin e UNMIK-ut. Në Gjilan, OHCHR intervistoi një person i cili ishte transferuar nga burgu në Gjilan në burgun e Vranjës (brenda Serbisë) në mes të qershorit së bashku me një grup të burgosurish (afërsisht 45). Megjithatë, ai u lirua brenda pak ditësh nga fundi i armiqësive të NATO-s dhe u kthye në Gjilan. Ai dha informacion për keqtrajtimin gjatë arrestimit të tij.

1. Pasojat e luftës për të drejtat e njeriut jashtë Kosovës
2. Disa qindra shqiptarë janë dëbuar nga jugu i Serbisë në rrethin e Gjilanit të Kosovës. Në lindje, shqiptarët etnikë nga qytetet serbe të Medvegjës, Bujanocit dhe Preshevës, të cilat shtrihen përtej kufirit të Kosovës, vazhdojnë të mbërrijnë në Gjilan. Sipas autoriteteve të përkohshme në Gjilan, 320 familje (3,227 persona) kanë ardhur nga këto qytete, duke raportuar se janë dëbuar nga policia serbe dhe Ushtria Jugosllave…
3. Sipas një regjistrimi të bërë në vitin 1991, shqiptarët përbëjnë rreth 7 përqind të të gjithë popullsisë në Malin e Zi. Ata jetojnë në pesë komuna: Ulqin, Tivar, Podgoricë, Plavë dhe Rozhajë. Dy parti politike shqiptare kanë kërkuar një status të posaçëm për shqiptarët në Mal të Zi dhe që të kenë përfaqësues në parlamentin malazez
4. VËZHGIMET PËRFUNDIMTARE
5. Ky raport konfirmon edhe njëherë se forcat serbe kryen krime tronditëse gjatë fushatës ajrore të NATO-s e cila filloi më 24 mars 1999. Komisari i Lartë vazhdon të besojë se është thelbësore që përgjegjësit për shkeljet të tilla penale të dalin para drejtësisë. Në këtë drejtim, OHCHR mbështet plotësisht hetimet që vazhdojnë nga ana e Tribunalit Ndërkombëtar Penal për ish Jugosllavinë. Në paraqitjen e këtij raporti të konsoliduar, Komisari i Lartë dëshiron të theksojë se bashkësia ndërkombëtare nuk mund të pranojë që të mbeten të pandëshkuar ata që janë përgjegjës për mizori të tilla të tmerrshme…
6. REKOMANDIME
7. Komisiari i Lartë i kushton rëndësinë më të madhe hetimit të krimeve të kryera nga forcat serbe gjatë konfliktit në Kosovë dhe përpjekjeve për të nxjerrë para drejtësisë autorët e krimeve të tilla. Në këtë kontekst, Komisari i Lartë u kërkon shteteve anëtare që t’i ofrojnë TNPJ-së mbështetjen dhe burimet e nevojshme për të kryer sa më mirë këtë detyrë thelbësore.
8. Komisiari i Lartë i bën thirrje TNPJ-së, KNKK-së dhe OSBE-së që të vazhdojnë përpjekjet e tyre për të hetuar fatin dhe vendndodhjen e personave të zhdukur…
9. Komisari i Lartë i kushton rëndësi të madhe ruajtjes së një Kosove shumëetnike ku të respektohen të drejtat e njeriut të të gjithë banorëve. Megjithatë, Komisari i Lartë pranon se prioritet duhet t’i kushtohet përpjekjes për të shpëtuar jetën e njerëzve në rrezik. Në këtë drejtim ai mbështet programin e evakuimit humanitar të ndërmarrë nga UNHCR, por thekson domosdoshmërinë e përgatitjes së kushteve për kthimin e sigurt të të gjithë kosovarëve të zhvendosur.
10. Komisari i Lartë i bën thirrje popullatës së Kosovës që të përmbahet nga dhuna dhe t’i japë fund sulmeve kundër serbëve, romëve dhe grupeve të tjera minoritare. Komisari i Lartë u bën thirrje udhëheqësve shqiptarë që të dënojnë këto akte të dhunës dhe fton UÇK-në të bashkëpunojë me UNMIK-un dhe KFOR-in në hetimin e krimeve të tilla…
11. Komisari i Lartë i bën thirrje qeverisë së Serbisë të sigurojë një listë të azhurnuar të të gjithë të ndaluarve, të transferuar nga Kosova, duke specifikuar akuzat, nëse ka, sipas të cilave personat janë të paraburgosur dhe për të garantuar që familjet e tyre të kenë mundësi kontakti me ta.
12. Komisari i Lartë thekson nevojën për të hetuar me shpejtësi akuzat për qendrat e paraburgimit të UÇK-së, vrasjet, përdhunimet, torturat, zjarrvëniet, dëbimin, grabitjen, vjedhjen dhe shkeljet tjera të të drejtave të të gjithë banorëve të Kosovës, pavarësisht përkatësisë së tyre etnike.
13. Në kuadrin e masave të nevojshme për krijimin e një mjedisi të sigurt dhe të garantuar për të gjithë kosovarët, Komisari i Lartë i kërkon UNMIK-ut të vazhdojë me çmilitarizimin e plotë dhe çarmatimin e UÇK-së.
14. Komisari i Lartë thekson rëndësinë e përfshirjes së kosovarëve në rindërtimin civil dhe në proceset vendimmarrëse të Kombeve të Bashkuara…
15. Komisari i Lartë gjithashtu i bën thirrje bashkësisë ndërkombëtare që t’i kushtojë vëmendje të veçantë situatës së të drejtave të njeriut në Republikën e Serbisë dhe Malit të Zi dhe të ndërmarrë të gjitha hapat e nevojshëm për të parandaluar shpërthimin e dhunës dhe forcimin e demokracisë në rajon. Në këtë kontekst, Komisari i Lartë thekson rëndësinë e hartimit të strategjive afatgjata për promovimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut në rajonin e Ballkanit dhe përmirësimin e koordinimit dhe bashkëpunimit midis aktorëve ndërkombëtarë për të promovuar një kulturë të respektimit të të drejtave të njeriut dhe tolerancës.

Nga: Raport i Komisarit të Lartë për të Drejtat e Njeriut mbi situatën e të drejtave të njeriut në Kosovë, Republika Federale e Jugosllavisë,- Economic and Social Council, Distr. General, E/CN.4/2000/10, 27 September 1999, Sipas Ksenofon Krisafi, Në Gjenevë për Kosovën- Fjalime në institucionet ndërkombëtare (1998-2002), UMSH Press&Onufri, Tiranë, 2018.

——

Botuar në DITA. Përgatiti për botim Prof. Ksenofon Krisafi