Shkëlqimi dhe rënia e qytetërimit të Voskopojës në fundin e shekullit XVIII

Voskopoja, si kryeqendra e atij qytetrimi mesjetar të shekullit të XVIII-të, së bashku dhe me trevat rreth saj si, Grabova, Llënga, Niça, Vithkuqi, Shipska, Belica e tjera, kanë hyrë në historinë e mesjetës së vonë si një qytetrim i kohëve më të reja, si një zhvillim ekonomik, shoqëror e kulturor, që nisi të rilind në disa nga trevat shqiptare, madje dhe ndërballkanike.

Sigurisht, ajo u shqua midis qyteteve shqiptare më të lashta, për faktin se lindi rishtaz, nga një fshat barinjës blegtorë, ku gradualisht u rritë në pak vite si një ishull autonom, ku lulëzuan tregtia, zejtaria, arsimi, arti dhe kultura, veçanërisht ajo e pikturës kishtare, duke mbledhur tashmë në këtë metropol nxënës të etur për arsim, mësues, profesorë e shkencëtarë, filozofë, murgjë e teologë të arsimuar në shkollat e Europës.

Konsulli dhe studiuesi francez pranë oborrit të Ali Pashë Tepelenës, Pukëvil, thekson, se fillimet e para ky vendbanim i ka që në shekullin e XI-të. Ndërsa një tjetër studiues, Martinjani, duke u mbështetur në kodikët e Manastirit të Shën Prodhromit, thekson, se fillimet e këtij vendbanimi lidhen me kishën e parë më të vjetër të Voskopojës, Shën e Premte, që i përket shekullit të XIV-të, pra vitit 1330. Megjithatë, kjo meret për bazë si fillesa e këtij vendbanimi të vllehve, fillimisht blegtorë. Gradualisht, me zhvillimin e tregtisë dhe zejtarisë, në shtrirjen e qytetit u ngritën lagjet kryesisht sipas vendbanimeve nga kishin prejardhjen si, lagja e Oparakëve, Pashtenika, Skamneli e Zagoriotëve, Gramostët, Mecovitët, lagja e Zhombrit, Epirit e tjera. Disa lagje morën dhe emrin e shenjtorëve sipas kishave përkatëse. Pra, nisi të bëhet një qytet kozmopolit, i gjallë, i vrullshëm e luftarak.

Në çdo lagje e mëhallë u ngritën tempuj fetar të besimit ortodoks, ku Voskopoja numëronte 24 kisha e tre manastire. Zhvillimi ekonomik e social-kulturor, shkollat e objektet fetare, tërhoqën dhe shumë intelektualë të shquar, nxënës të etshëm për të mësuar, fetarë e mendimtarë, që e gjallëruan jetën intelektuale e kulturore të qytetit të Voskopojës.

Në shekullin e XVIII-të, me zhvillimet që patën disa nga qytetet kryesore në trevat shqiptare, mori zhvillim dhe Voskopoja. Këtë qytetrim e konkretizojnë veç tregtisë e zejtarisë, arsimit e kulturës dhe gjurmët e një plejade të madhe piktorësh e mjeshtrash të zejtarisë artistike kishtare, aktiviteti i të cilëve është shtrirë jo vetëm në Voskopojë, por dhe në treva të tjera, si në Maqedonin e Veriut në Manastir, në Kostur e në Ohër, në Korçë, Elbasan, në Myzeqe e tjera. Në këtë periudhë janë shquar rreth 18 emra artistësh të artit mural kishtar dhe mjeshtra të zejtarisë artistike, ku midis tyre qëndrojnë kollosët si, mjeshtri David Selenicasi me bashkëpuntorët e tij, Kristo dhe Kostandini, vëllezërit korçarë Kostandin dhe Athanas Zografi me djemtë e tyre, si dhe Kostandin Shpataraku, Andon Shipska, vëllezërit grabovarë Çetiri e të tjerë. Kjo periudhë e daljes në skenë të këtyre artistëve të shquar, u quajt rilindja e zhvillimit të qytetërimit të shekullit të XVIII-të.

Kisha më e vjetër në Voskopojë, është kisha e Shën e Premtes, e cila daton në shekullin e XIV-të, si bashkëkohëse me themelimin e Voskopojës. Kjo kishë mbart në pikturat murale të saj shumë element të hershëm të periudhës bizantine. Ajo radhitet ndër kishat e vjetra të asaj periudhe në vendin tonë siç janë, kisha e Shën Marisë në Apoloni të Myzeqesë, e Shën Triadhës në Manatirin e Ardenicës, kisha e Rubikut, e Maligradit, e Mborjes në Korçë e tjera. Pas shekullit të XVII-të e veçanërisht në shekullin e XVIII-të, nisi ndërtimi dhe i shumë kishave të tjera në shtrirjen e qytetit të Voskopojës, ku ai nga një fshat barinjësh, mori pamjen e një qyteti të madh kozmopolit. Kështu mund të përmendim kishat, e Shën Mitrit, Shën Marisë, Shën Thanasit, Shën Janit, Shën Pjetrit, Shën Kollit, Shën Ndëllia, Shën Kostandinit, Shën Mihalit, Shën Harallambit, Manastiri i Shën Prodhromit e tjera, që i përkasin qytetit të dikurshëm të Voskopojës.

Në Manastirin e Shën Prodhromit, ndërtuar në fillimet e shekullit të XVII-të, dominojnë pikturat e mjeshtërit të asaj periudhe, murgut piktor Andon Shipska. Sipas kodikëve që janë ruajtur pjesërisht në këtë manastir, thuhet se themelet e këtij tempulli janë hedhur në fillimet e vitit 1632, kurse pikturimi i ambjenteve ka përfunduar 27 vjet më vonë në vitin 1659. Nga gojëdhënat thuhet se ky manastir fillimisht ka qenë një kishë e vogël e vjetër, ngritur nga murgj voskopojarë, boboshtarë e mborjarë.

Një gjeograf grek, Meleti, në vitin 1684 shkruan se: “..në këtë periudhë baza kryesore e jetës në Voskopojë ishte blegtoria”. Kurse Konsulli francez Pukëvil në shënimet e tij thotë se: “Nga një fushë-pllajë e thjeshtë barinjësh, Voskopoja arriti të bëhet metropol tregtar i Epirit”. Ndërsa historiani korçar Kurilla shkruan se: “Voskopoja në shekullin e XVIII-të ka qenë qyteti më i madh i Turqisë në Ballkan pas atij të Selanikut, dy herë më i madh se Janina”. Ndërsa reporteri anglez R. Matthews shkruan se: “Beogradi në krahasim me Voskopojën ishte veçse një fshat i prapambetur, ndërsa Athina, një rrjetë kasollesh gjysmë të rrënuara rrëzë Akropolit”.

Në fillimet e shekullit të XVIII-të, kur qytetrimi i Voskopojës po merrte një zhvillim të dukshëm ekonomik dhe urbanistik, krahas lulëzimit të tregëtisë e zejtarisë, u rritë në mënyrë të ndjeshme dhe popullsia, ku në fillimet e viteve 1700, qyteti arriti në rreth 24-30 mijë banorë. Kjo bëri që dhe arkitektura e ndërtimit të kulteve ortodokse të ishte më e gjerë e më madhështore dhe arti i shprehur në to të ishte i një stili më jetësor e më pranë elementëve të jetës së përditëshme njerëzore.

Kështu pas vitit 1712, u ristrukturua dhe u bë më madhështore kisha e Shën Marisë në Voskopojë, që mbante vlera të veçanta artistike. Në vitin 1721, u ristrukturua dhe u kthye në manastir kisha e Shën Kollit, u rindërtua Shën Thanasi dhe Shën Mihali në vitin 1724, kisha e Shën Ndëllisë dhe Shën Sotiri u kthyen në manastir në vitin 1759, kisha e 12 Apostujve u rindërtua në vitin 1752 e tjera. Në investimet e këtyre kishave e manastireve, ka qenë kryesisht kontributi i popullsisë vendase nëpërmjet esnafëve të bakërrxhinjëve, argjendarëve, zejtarëve, tregtarëve e tjerë. Veçanërisht është për t’u theksuar ndërtimi i tre bazilikave kishtare të ngritura brenda 4 viteve 1721-24, siç ishin ajo e Shën Kollit, Shën Mihalit dhe Shën Thanasit.

Në zhvillimin e artit të pikturës murale dhe të ikonave, kanë ndikuar veç zhvillimeve të më vonëshme social-ekonomike dhe faktorët e lidhjeve me botën e jashtme nëpërmjet rrugëve tregtare të Ohrit e Selanikut, lidhjet me Patriarkanën e Ohrit, qenia në krye të saj të Joasaf Voskopojarit, si dhe në krye të Peshkopatës së Gorë-Mokrrës me Peshkopin Arsen Vako me origjinë nga Potkozhani i Mokrrës, nga familja e të cilit rrjedhin dhe piktorët Zografi.

Si themelues e kryemjeshtër i shkollës së artit të Korçës, ka qenë piktori David Selenicasi, i cili ka të ngjarë të ketë qenë nga Selenica e Kolonjës. Si bashkëpuntorë të tij kanë qenë dy piktorë të rinjë shumë të talentuar, Kostandini dhe Kristo. Veprimtarinë e filluar nga Selenicasi, e kanë pasuar piktorët e tjerë nxënës e bashkohës të tij, si Kostandin Shpataraku, Kostandin dhe Athanas Zografi, bijtë e tyre Terpo dhe Eft-himi Zografi, nga piktorët grabovarë, vëllezërit Gjergji e Joan Çetiri me bijtë e niprit e tyre, Naumi, Gjergji i riu, Nikolla dhe Ndini e të tjerë.

Të gjithë këta pasardhës, kanë qenë nxënës të mjeshtrave më të moshuar, por dhe bashkëpuntorë e ndihmësa, që kanë punuar së bashku në mjaft ansamble të pikturave murale e të ikonave. Në vitin 1744 në pikturimin e kishës së Shën Marisë në Manastirin e Ardenicës, si Shpataraku dhe vëllezërit Zografi, kanë patur dhe ndihmësit e bashkëpuntorët e tyre dy djemtë Zografi, Terpo dhe Eft-himiu. Në vitin 1782 për herë të parë Terpo Zografi, firmos si bashkëpuntor me të atin Kostandinin, në pikturën murale të kishës së Shën Gjergjit në Libofshë të Myzeqesë. Po ashtu kisha e katundit Vanar në Myzeqe, është pikturuar nga piktorët grabovarë, Gjergji dhe Joan Çetiri, që kanë qenë nxënës të vëllezërve Zografi, ku janë aktivizuar dhe në Manastirin e Ardenicës dhe në kishën e Libofshës.
Vëllezërit Çetiri nga Grabova, kanë pikturuar në vitin 1797 edhe kishën e Shën Thanasit të Karavastas në Myzeqe. Në kishën e Shën Kollit të Krutjes po në Myzeqe në vitin 1811 ka pikturuar Nikolla Çetiri, ndërsa në kishën e Shën Kollit të Toshkëzit të Myzeqesë në vitin 1813, ka pikturuar Joan Çetiri dhe djali i tij Naumi, ndërsa në Kishën e Shën Theodhorit në Kadipashaj po të Myzeqesë, në vitin 1801 ka pikturuar Joan Çetiri dhe nipi i tij Nikolla. Në këto kisha ata kanë lën dhe mbishkrimet e tyre në gjuhën greke.

Pra, kjo plejadë artistësh të rinj, kanë qenë të lidhur në vazhdimësi si hallkat e një zinxhiri, që kanë vazhduar në gjurmët e njeri-tjetrit. Në këto kisha e manastire, në punimet e tyre ata kanë lënë dhe mbishkrimet me emrat dhe vitet e pikturimit. Nga krijimtaria e vëllezërve Zografi, që përfshijnë periudhën 1741-1783, trashigohen mbi 10 ansamble pikture murale, përveç një numër i madh pikturash individuale në ikona shenjtorësh e tjera. Traditën e tyre e kanë vazhduar dhe piktorët e rinj, Terpo Zografi i biri i Kostandinit dhe Eft-himi Zografi i biri i Athanasit në vitet 1792-1866. Sot ruhen në kisha të ndryshme dhe rreth 12 ansamble pikturash murale nga dora e talentuar e mjeshtrave grabovarë Çetiri dhe pasardhësve të tyre të rinj. Me piktorët grabovarë Çetiri, mbyllet dhe tradita e pikturës kishtare e periudhës së mesjetës së vonë në vendin tonë.

Kur ende në shumë qytete të Europës, shtypshkronja, shpikja e Gutenbergut, supozohej luks, në Voskopojë ajo ishte ngritur që në vitin 1720, duke mbetur në histori si e para shtypshkronjë në Ballkan. Ajo u ngritë në një ndërtesë pranë kishës së Shën Joan Theollogut në qendër të qytetit, ku sipas traditës gojore quhej, “Livadhi i Skolive”. Në të janë shtypur kryesisht përkthime, literaturë kishtare, si dhe tekste shkollore e libra të personaliteteve të Akademisë, siç ishin Sevast Leontiadhi, drejtor i parë i Akademisë së Voskopojës, të Teodor Kavaljotit që e pasoi në këtë detyrë e tjerë.

Tipografët e parë që kanë punuar në të kanë qenë, Grigor Voskopojari dhe Grigor Kostandinidhi, që ishin të mësuar në Venedik. Grigor Voskopojari ishte nismëtari, botuesi dhe korrektori i shtypshkronjës. Një studiues arvanitas, Andrea Vreto në 1856 shkruan: “Grigori ishte prift, një nga njerëzit e shquar në ato vite të shekullit të XVIII-të. Qyteti i Voskopojës e meritonte të kishte një shtypshkronjë”. Grigori zhvillonte dhe veprimtari arsimore e letrare, ku emri i tij përmendet me epitetin, “Më i dituri dhe më i mençuri nga murgjit e Voskopojës”. Në vitin 1768 ai zgjidhet Mitropolit i Durrësit, duke marë më pas dhe emrin, Grigor Durrsaku.

Një grup intelektualësh voskopojarë me ndihmën e rufeteve të zejtarëve në vitin 1742, ngritën një shkollë të mesme të qytetit. Në vitin 1744 ajo u quajt, “Akademia e Re” e Voskopojës me drejtor të parë, Sevast Leontiadhi. Programi mësimor i kësaj akademie ishte i nivelit të shkollave të mesme të vendeve të përparuara të Europës, kurse disa nga lëndët, u afroheshin shkollave të larta të Europës. Pedagogët e saj ishin personalitete të shquara të arsimit, kulturës e shkencës. Drejtori Sevast Leontiadhi ishte nga Kosturi, i lauruar në filozofi e filologji në Universitetin e Padovës në Itali.

Në vitin 1748, u bë drejtor i Akademisë voskopojari, Teodor Kavaljoti, që e modernizoi më tej programin mësimor. Po ashtu në këtë kolegj ka dhënë mësim dhe Grigor Voskopojari i Shtypshkronjës e të tjerë. Ky kolegj ka patur dhe internat (konvikt) që ndiqej nga një numër i madh nxënësish. Shkolla ishte një godinë e madhe me rreth 40 dhoma mësimi, ndërtuar përballë Shtypshkronjës tek “Livadhi i Skolive”. Nxënësit ishin kryesisht nga Shqipëria e Mesme dhe Jug-lindore, si Korça, Përmeti, Gjirokastra, Elbasani, Berati e tjera. Mësimi kryhej në gjuhën greke, si gjuhë mbarë ballkanike për ortodoksët, si gjuhë kishtare dhe për mardhëniet tregtare. Mësoheshin kryesisht lëndët, gjuha greke, letërsia, logjika, filozofia, teologjia, fizika, merceologjia, matematika e tjera.
Disa nga nxënësit e kësaj shkolle që u shquan më pas ishin: Jani Strati, mësues i njohur në gjithë krahinën, Dhaskal Kostë Çekani, autor i disa librave shqip, Teodor Haxhi-Filipi nga Elbasani, (Dhaskal Todri), nxënës i Kavaliotit, që krijoi alfabetin shqip original të tij dhe mori nismën e ngritjes së një shtypshkronje me gërma shqip, por që nuk arriti t’a realizonte se u vra pabesisht nga kundërshtarët e tij. Po ashtu nxënës i asaj Akademie ishin dhe, Kostë Zhupani, që pasi përfundoi studimet në Europë, përmendet si mjek në spitalin e Voskopojës, si dhe Dhimitër Pamperi, që përmendet gjithashtu si mjek, filozof dhe mësues. Po ashtu dhe Ambroz Pamperi, që shërbeu si klerik në Leipcig të Gjermanisë, Dhimitë Bojaxhiu si profesor në Vjenë, e shumë të tjerë.
Por zhvillimi dhe qytetrimi i gjithanshëm i Voskopojës, ngjalli lakminë në krahinat e tjera dhe në rrethinat që përjetonin varfërinë. Kjo çoi në një fund tragjikë të sulmeve vandale, plaçkitjes e djegies nga bandat e dhunëshme të Kolonjës e Dangëllisë, të mbështetura dhe nga feudalët e rrethinave, si dhe nga kreditorët e brendshëm voskopojarë.

Ai qytet me qytetrimin e përmendur, kish nisur të brehej nga brenda nga një mikrob i pa shërueshëm, nga një sëmundje e fshehtë që e brente në thellësi prej kohësh! Pra, siç thotë një analist, “Ky qytet ishte i dënuar me vdekje që nga lindja e tij”! Shkaqet e këtij dënimi ishin të shumta e të ndryshme. Po theksojmë disa prej tyre:

-Ky zhvillim e përparim, shihej me zili nga fqinjët dhe krahinat përqark, që përjetonin një prapambetje e varfëri të tejskajshme. Në këtë kontrast, ku bejlerët jo vetëm shtypnin e shfrytëzonin fshatarësinë e varfër të këtyre zonave, por mbanin në këmbë dhe bandat grabitëse të karvaneve që qarkullonin në ato anë.

-Grumbullimi i pasurive të tregtarëve voskopojarë dhe qarkullimi i mallrave nëpërmjet karvaneve që lëviznin në ato rrugëtime të gjata e të vështira malore, u bënë lakmi e feudalëve dhe bejlerëve të rrethinave, që u bënë objekt grabitjeje nga bandat grabitqare.

-Me kalimin e kohës, kjo tendencë dhe lakmi grabitëse, u shtri dhe në thellësi të qytetit, ku u bënë objekt grabitje dyqanet, magazinat, punishtet dhe deri shtëpitë luksoze të pasanikëve, për të cilat shteti dhe vet qyteti nuk kishin asnjë lloj sigurie e mbrojtje.

-Një ndikim jo të vogël patën dhe borxhet e prapambetura të borxhlinjëve vendas ndaj derebejve, të cilët organizuan dhe nxitën bandat grabitëse nëpërmjet dhunës çnjerëzore e kriminale.

-Elita e tregtarëve dhe esnafëve, preferuan shkatërrimin përfundimtar të qytetit, në një kohë kur shpenzonin shuma kolosale për ngritje kishash e manastiresh, akademi, biblioteka e ndërtime të tjera. Edhe ky ishte një faktor që s’e ndali dot dhunën, djegien e shkatërrimin e këtij qytetërimi në mënyrë barbare.

-Tendenca e qytetit për të përfituar sa më shumë pavarësi politike, duke u treguar jo fortë të matur, në mos të dehur deri diku nga sukseset e shumta, vënia kundër Patriarkanës së Stambollit dhe veçanërisht ftohja me pushtetin qendror të Portës së Lartë, megjithse ishin korrekt me derdhjen e taksave në zyrat e caktuara të Stambollit, të gjitha këto u bënë shkak për këtë situatë jo fortë të paqshme, që e çoi Voskopojën në këtë katastrofë.

-Vezirët, sadrazemët dhe bejlerët e dëgjuar, emisarë të një regjimi të shkatërruar e në shthurje, e lëshuan më në fund frerin derebejve dhe të gjithë kryqtarëve të tyre, të cilët duke patur me vete lejen e heshtur të pushtetit perandorak, filluan përgatitjet e ethshme për kryqzatën e parë kundër Voskopojës dhe shkëlqimit të saj.

Voskopojarët e regjur e dinin tanimë se nuk mund t’i shpëtonte më nga kjo e keqe, as larja e borxheve të kreditorëve, as blerja me flori e kundërshtarëve armiq. Duheshin larë mëkatet e së kaluarës jo shumë të largët me gjithçka, qoftë dhe me pasurinë e tyre, deri dhe me ekzistencën e qytetit. Dhe shtatori i vitit 1769 , solli katastrofën që u shfaq si një stuhi e ngarkuar me re të zeza. Ja si e përshkruan këtë situatë studiuesi voskopojar, Dhori Falo në librin e tij, “Tragjedia e Voskopojës”, faqe 207, botim i vitit 2010:

“Një tym i dendur nga lagja Strugu, një tjetër nga Shën Ilia, u dukën në horizontin e afërt. Në këto çaste tragjike, si me urdhër të panjohur, si një trup i vetëm, të gjithë vërsulen për tërheqjen e madhe nga rruga e Korçës. Vargu i gjatë njerëzor, kurrizin ngarkuar me boçe e fëmijë, me mushka e kuaj që mbanin mbi vete atë pak plaçkë, me qeset e parave të fshehura në ndërresat e grave, vërshonin tatëpjetë lumit të Shën e Premtes, nga rruga e vetme e shpëtimit që shkonte nga lindja.

Pleq e plaka, burra, gra e fëmijë thërrisnin, ankoheshin, luteshin e mallkonin. Ndërsa në qytet zjarret përparonin, krismat shtoheshin e tymi mbulonte qiellin e kaltër të Voskopojës. Jeniçerët e tërbuar duke thyer lehtë atë pak rezistencë të milicisë vendase, çanin nëpër rrugët e shkretuara, duke thirrur e uluritur, shtinin për frikë e panik, hynin nëpër shtëpitë, nxirnin e rëmbenin plaçkat para se t’i vinin zjarrin, torturonin banorët e mbetur brenda, kërkonin paratë, kontrollonin gratë dhe plakat për flori, çanin sundukët e mbyllura, përdhunonin vajza e nuse të reja, rrëmbenin si skllave “kaurrkat” e bukura voskopojare e tjera”.

Dhe kjo tragjedi që autori Dhori Falo e përshkruan me hollësi, nuk ishte pak, por ishin tri beteja radhas të djegies e shkatërrimit të Voskopojës e qytezave rreth saj, që e kthyen atë qytetrim në një fshat bujqësor e blegtoral. Kjo ishte Voskopoja e kulturës, arsimit dhe e kishave e manastireve, që kanë mbetur dhe sot e kësaj dite si vlera të veçanta të atij qytetërimi e kulture të lashtë mesjetare.
Voskopoja ishte ato kohë kryeqendra e vllehve të Pindit të sipërm, ndërsa Mecova ishte kryeqendra e vllehve të Pindit të poshtëm. Të dy këto kryeqendra vllahe nuk patën të njëjtin fat e rëndësi. Mecova ekziston edhe sot brenda territorit grek, ndërsa Voskopoja u dogj e u shkatërrua! Ja çfarë shkruan historiani francez Zhan-Klod Faverial për Voskopojën: “Po çfarë nuk do kish shkruar Konsulli francez Pukëvil mbi Voskopojën, në se do kish arritur t’a vizitonte këtë qytet kur ishte me rreth 35-45 mijë banorë, i pari i atyre kohëve në gjithë Shqipërinë, para se të digjej e të plaçkitej për t’u katandisur në një fshat me 250 familje”.