Nuk duhet të ketë asnjë kompleks për Antifashizmin Shqiptar dhe 29 Nëntorin

Kjo intervistë me shkrimtarin Moikom Zeqo inkuadrohet në 70 vjetorin e çlirimit të atdheut.Pse lufta antifashiste është një aset i çmuar i së majtës shqiptare dhepse ky përvjetor duhet kremtuar me krenari. Disa të vërteta të pathëna mbi Luftën e Dytë Botërore dhe pse antifashizmi botëror është një kulturë e re dhe shumë e lartë e njerëzimit në shekullin XX. Çfarë donte të thoshte shkrimtari i shquar dhe ideolog i fashizmit italian D’Annunzio, i cili me një stil patetik të kobshëm Disfatën e Vlorës më 1920 e metaforizoi me thënien “Tani Italia i ngjan një kori të madh të tredhurish, se një Sikstinë pa Mikelanxhelon”. Plani italian për pushtimin e Shqipërisë, pse Zogu nuk organizoi rezistencën kundër pushtimit dhe rritja e lëvizjes antifashiste…

– Zoti Moikom, jemi në vitin 2014, pra në 70 vjetorin e çlirimit të Shqipërisë. Mbi këtë temë dua të bëjmë dhe këtë intervistë për gazetën ‘DITA’. Si do të shkojnë festimet për këtë tematikë historike, sipas jush?

– Shpresoj (besoj) të bëhet diçka serioze. Duhet bërë patjetër! Antifashizmi Shqiptar është dhe vazhdon të jetë një aset madhor i së majtës shqiptare. E djathta shqiptare e ka këtë mangësi të llahtarshme dhe marrëzisht nuk e kupton këtë gjë- përkundrazi e përbalt dhe e mohon Antifashizmin Shqiptar. Aq më keq për të! Është tepër dëshpëruese kjo gjë. Po ja që kështu është. Ka 23  vjet që e mohon datën festive të  29 nëntorit- një përpjekje sizifiane edhe pa asnjë kuptim logjik dhe  historik. E majta shqiptare nuk ka pse të ketë asnjë kompleks për Antifashizmi Shqiptar dhe 29 Nëntorin. Përkundrazi! Duhet të ketë vetëdijë dhe krenari të madhe. Madje shumë krenari! Shiko, para dy ditësh isha në Fier me mikun tim Pëllumb Xhufi, në përurimin e një libri për Luftën Antifashiste Nacional-çlirimtare, shkruar nga veterani dhe ish partizani trim dhe i mënçur i kësaj epoke, Orhan Frashëri, tashmë 93 vjeç. Një libër i shkëlqyer dhe i vërtetë. Para disa javësh isha po në Fier për 70 vjetorin e vrasjes heroike, sakrificës supreme të Heroit të Popullit dhe poetit  Dino Kalenja, i cili ka patur letërkëmbim dhe njohje personale me poetin Nobelist dhe antifashist italian Salvatore Quasimodo. Pra populli i bën nderimet për këtë epope. Qeveria le të bëjë nderimet e saj! Dhe do t’i bëjë!

– Të shkruarit dhe të kuptuarit e historisë përbëjnë rrafshin e një debati të tejzagjatur dhe të politizuar në Shqipëri. Do të vazhdojë edhe më tej një situatë e tillë paradoksale? Debatet më të thekshme janë bërë sidomos për Antifashizmin Shqiptar. Si do ta arsyetonit këtë?

-Të kuptuarit e historisë, është një nga provat më të mëdha mendore dhe të intelektualitetit sipëror të çdo kombi. Përvoja e mijëvjeçarëve tregon skajëzime të kobshme, triumfe të përkohshme të subjektivizmit, deformime të monopolizuara politike. Megjithatë historia nuk e bjerr dot substancën e saj dhe karakterin shkencor të padyshimtë, pavarësisht koncepteve dhe ideve relativiste, shpesh dhe alternativiste. Çdo histori në vetvete është e shumëfishtë. Rrafshet politike, ekonomike, luftarake, kulturologjike, mund të studiohen në vetvete, por matrica e sintezës dhe e sinkretizimit është e plotfuqishme, në mënyrë që të pjesshmet të modelojnë të plotën, me një besueshmëri të kriticizmit shkencor, për të treguar të vërtetën e patjetërsueshme. Kjo do të thotë, që shkenca e historisë ka një karakter konceptual të mirëfilltë dhe është shumë më tepër se sa faktografia, apo kronologjitë e fosilizuara. Kjo kërkon një seriozitet të jashtëzakonshëm profesional, thelbësisht shkencor, larg çdo diletantizmi, që shpreh shkallën e lartë të vetëdijes së çdo kombi, jo vetëm në lidhje me vetveten, por edhe me të tjerët, sepse karakteri universal nuk mund të shmanget. Duke mos qenë parime, ose postulate teorike këto që thashë më sipër, bëjnë që ne, shqiptarët, sidomos tani në Mijëvjeçarin e Tretë, nën ndriçimin e proceseve të mëdha botërore të globalizmit, të rifitimit me përpjekje të vazhdueshme të një demokracie autentike dhe zhvillimit, të konceptojmë dhe të shkruajmë  realisht historinë, larg falsifikimeve dhe mitizimeve të panevojshme, përtej mohimeve ekleziastike, duke vërtetuar kështu provën tonë më të madhe të emancipimit kombëtar dhe mbarënjerëzor.

– 10 vjet më parë, ju Moikom, si Drejtori i Muzeut Historik Kombëtar konceptuat dhe realizuat Pavijonin e Antifashizmit Shqiptar. Nga zhurma që u bë dukej se ky pavijon qe e pamundur të ngrihej, por ju arritët që ta përuronit. A mund të kujtoni diçka nga ajo punë?

– Viti 2004 në të gjithë Europën dhe botën ka qenë viti i përkujtimit dhe rivlerësimit të lartë të Antifashizmit Botëror. Për shumë vende europiane, viti 2004 lidhej me 60 vjetorin e Çlirimit nga nazifashizmi, duke shprehur kështu vitalitetin e njerëzimit dhe plotfuqishmërinë e idesë së lirisë, dinjitetit dhe kuptimshmërinë e sakrificave të panumërta. Në këtë kuptim viti 2004 ishte dhe viti i 60-vjetorit të Çlirimit të Shqipërisë, është caku i përgjakur, por dhe i praruar i kujtesës kombëtare për një nga ngjarjet e mëdha, më të çuditshme dhe monumentale të krejt historisë sonë shekullore. Ideja, për ta ringritur të rikonceptuar ngjarjen epokale të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare lidhej në substancë me europianizmin tonë modern, me zhvillimin e pandalshëm të kombit dhe të shoqërisë shqiptare, me optimizmin konceptual të të ardhmes të Shqipërisë të krejt historisë së saj, që ka skalitur identitetin dhe individualitetin tonë si popull, si kulturë dhe si qytetërim. Rikonceptimi i historisë së luftës nuk ishte fatalisht diçka e pamundshme, por absolutisht diçka e domosdoshme. Shekulli XX është një shekull i madh dhe i jashtëzakonshëm edhe për ne shqiptarët. Fillimshekulli shpalli urbi et orbi Shtetin e Pavarur shqiptar, kombëtarisht dhe ndërkombëtarisht. Kjo është Porta e Hapur për të gjitha ngjarjet deri në ditët e sotme, madje edhe për të gjithë ditët që do të vijnë. Këtu është mbijetesa, madje dhe të tëra sekretet e vetëkuptueshme të zhvillimit dhe të së ardhmes.

– Flitet se Antifashizmi botëror është një kulturë e re dhe shumë e lartë e njerëzimit në shekullin XX. Sa e vërtetë është kjo?

– Po, është shumë e vërtetë. Lindja e fashizmit në Itali në vitin 1922 dhe e nazizmit në Gjermani më 1933, krijoi një situatë apokaliptike, nga më të rëndat dhe më katastrofiket në krejt historinë e njerëzimit. Benito Musolini dhe Adolf Hitler qenë dykrenorja e përbindëshit, që kërcënoi gjithçka, që vuri në pikëpyetje vetë ekzistencën e kombeve, të qytetërimit europian dhe atij njerëzor me idenë absurde të perandorive totalitariste të spastrimit etnik dhe racor të një modelimi absurd dhe paranojak të një historie tjetër, të barbarizuar dhe të viktimizuar në sistem. Rreziku i fashizmit dhe i nazizmit nuk u kuptua që në fillim. Diplomacia europiane qe shpesh e plogët dhe respektonte konjukturat pa largpamësi. Këtë e vërteton Pakti i Mynihut, tërë periudha para shpalljes zyrtare të Luftës së Dytë Botërore është deri diku një triumf ideologjik dhe fuqizim i paparë ndonjëherë i forcave ushtarake të agresorëve nazistë dhe fashistë. Midis konfuzioneve, paqartësive gjithsesi ndërgjegjja e popujve po përpunonte një proces reagimi, duke mprehur instinktet e vetëmbrojtjes dhe duke kuptuar më në fund përmasat e llahtarshme të katastrofës. Janë shkruar mijëra e mijëra libra për Luftën e Dytë Botërore, janë shfrytëzuar arkivat, por asgjë nuk është bërë në mënyrë shteruese dhe përfundimtare. Gjithmonë ka një cak të rifillimit, për të studiuar pambarimisht Luftën e Dytë Botërore. Kjo vlen dhe për historiografinë shqiptare, por edhe për historiografinë e huaj, që është marrë dhe merret me Shqipërinë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në këto rrethana, mund të them të vështira, unë dhe Muzeu Historik Kombëtar ndërmorëm nismën për të bërë Projektin Muzeumologjik për ngritjen e Pavijonit të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Kjo nismë pati mediatizim të jashtëzakonshëm dhe u shoqërua me debate nga më të skajshmet, por një gjë nuk u vu kurrë në dyshim: që Projekti Muzeumologjik duhej të sendërtohej patjetër. Muzeumologët e Muzeut Historik Kombëtar, Këshilli Shkencor pranë institucionit, akademikët dhe profesorët, specialistë të fushës, me një tendosje të pazakontë punuan për të bërë realitet përurimin e ekspozitës përfaqësuese të rezistencës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Për afro tre muaj u punua në Arkivin e Shtetit, u shfrytëzua Arkivi i Muzeut Historik Kombëtar, një bibliografi shumë e pasur e botimeve dhe e shtypit të kohës në fondet e Bibliotekës Kombëtare, si dhe krejt literatura e botuar historiografike e të huajve për këtë çështje madhore. Kështu u arrit që Projekti Muzeumologjik të pasurohet dhe të saktësohet, të shmangen subjektivizmat dhe politizimet e panevojshme, qoftë të majta dhe qoftë të djathta, për të arritur kështu te një përvojë e re institucionale për të bërë realitet këtë aksion muzeumologjik shumë të rëndësishëm dhe kryesor.

– Megjithatë, ju i jeni përkushtuar këtij Antifashizmi Shqiptar. Kishit motive më të mëdha se sa ato personale që përmendët pak më parë?

– Sigurisht. Antifashizmi Shqiptar është pjesë e Antifashizmit Botëror. Në mesin e shekullit XX, populli shqiptar me një vetëdije të admirueshme qe pjesëtar i një Aleance Botërore të Antifashizmit, ngjarje kjo që ndodh një herë në 2000 vjet. Është hera e parë në histori që shqiptarët morën pjesë në një aleancë botërore të përmasave dhe të ngjarjeve kaq të thekshme dhe kaq sakrifikuese dhe madhështore. Për të bërë më të qartë për vizitorët dhe studiuesit konceptin e këtij Projekti, nënvizojmë se muzeumologjia ka specifikën e vet, duke qenë një disiplinë shkencore e mëvetshme, ndonëse e pashkëputur nga historia, nga të gjitha disiplinat e saj përbërëse. Kategoria e historicitetit është jo thjesht kronologjike, por është ajo materie, që nuk pranon asnjë lloj amnezie qoftë kolektive, qoftë individuale.  Respektimi i historicitetit është baza, paraqitja e dokumenteve autentike dhe e fakteve, është struktura, larg komenteve politike, apo retorikave butaforike, pasuria e madhe e relikeve të heronjve dhe pjesëmarrësve të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare përbën koleksionin më monumental dhe intim, që ka mbetur i amshuar, duke mbartur ekzotikën tragjike të ngjarjes të paharruar. Këtu dallon edhe muzeumologjia, këtu është autenticiteti i saj dhe vlerat. Disa kritere kryesore janë respektuar sipas logjikës së mësipërme: është synuar, që të paraqiten ngjarjet e veçanta dhe kryesore brenda gjithë ngjarjes madhore në kufijtë kronologjikë. Personalitetet politikë dhe ushtarakë janë vënë në një raport të vetëkuptueshëm me pjesëmarrjen popullore në luftën e armatosur, morale dhe intelektuale kundër fashizmit. Janë paraqitur foto të paretushuara dhe janë rivendosur të gjitha figurat antifashiste, të cilët janë likuiduar dhe janë mohuar për arsye politike, duke bërë kështu një akt sa moral edhe shkencor të respektimit të së vërtetës. Është respektuar dhe zhvillimi kronologjik.

– Mos po e teproni, domethënë mos po e letrarizoni më shumë se duhet atë periudhë, Moikom?

– Aspak. Do ta argumentoj këtë. E habitshme është profecia e Migjenit të madh në parabolën gati surrealiste “Të korrurat”, ku tregon metaforikisht popullin, që mbjell grurë dhe befas mbijnë topat. Ironikisht njerëzimi do të hajë hekur, pra instrumentet tragjike të vdekjes. Migjeni vdiq një vit para pushtimit fashist të Shqipërisë. Por para se sa të buçiste pushka, mitralozi i Mujo Ulqinakut, Migjeni i parapriu me idetë e shkruara me një lakonizëm tronditës “miqësisë” të stërnipërve të ilirëve, të romakëve, që do të nënkuptonte pushtimin, për ta bërë Shqipërinë “Bregun e pestë të Italisë”. Edhe mendja e fuqishme e Fan Nolit e stigmatizoi fashizmin, por edhe liriku delikat universal Lasgush Poradeci kritikoi idetë e librit të Hitlerit “Main Kampf” dhe persekutimin e hebrenjve, që çoi në holokaustin e tmerrshëm. Të pafundme janë shkrimet e shqiptarëve në organet e shtypit brenda dhe jashtë Shqipërisë, kundër ideve fashiste, pa harruar dhe vetë depërtimin e ideve fashiste në Shqipëri, me shëmbëlltyra të qarta, madje dhe organizative. Lufta e Spanjës ku morën pjesë vullnetarë shqiptarë, personalitete të shquar, si Skënder Luarasi, Mehmet Shehu, Mane Nishova, Petro Marko, Teni Konomi, Ramiz Varvarica, Musa Fratari, Xhemal Kada, Asim Vokshi, Urfi Agolli, Thimio Gogozoto, Dhimitër Kosta, Gjyzepina Shkupi etj., qe një parathënie e përgjakshme e Luftës së Dytë Botërore në vitet 1936-1938, një aspekt i armatosur ndërkombëtar i antifashizmit, ku shqiptarët reaguan trimërisht dhe sakrifikuan, larg çdo lloj indiference. Poema “Adelante Camerades” e shkruar nga antifashisti Mehmet Shehu e shpreh qartë këtë gjë. Mbretëria e Zogut ndodhet përballë rrezikut të pushtimit. Acarimet e mbretit Zog me Italinë, në vitet 1931-1933, kanë kuptimin e tyre. Por Paktet Politike të Shqipërisë me Italinë në vitet 1926-1927 qenë pararoja e pushtimit ekonomik për të përfunduar në pushtimin ushtarak më 1939.  Ditari gati cinik i kontit Çiano, e shpjegon tërë strategjinë e pushtimit. Çiano, duke i treguar Musolinit një gur minerali kromi nga Shqipëria, i tha atij fjalët proverbiale: “Ja, fiqtë e Kartagjenës!”. Nëse Roma e lashtë e mundi Kartagjenën, Italia fashiste nuk kishte asnjë skrupull për të pushtuar Shqipërinë. Mbreti Zog i bëri përpjekjet diplomatike për ta kundërshtuar një pushtim ushtarak të Shqipërisë, por faktet tregojnë, që ai nuk organizoi as rezistencën popullore. Më 5 prill, ai kishte drejtuar një thirrje demokracive perëndimore, ndërsa më 6 prill iu drejtua Antantës Ballkanike, por pa asnjë sukses. Ultimatumi i Musolinit u artikulua nga armët e gjeneral Guzzonit. Në orën 5,30 të mëngjesit të 7 prillit 1939, të Premten e Shenjtë, Durrësi, Vlora, Shëngjini dhe Saranda u sulmuan prej 22.000 trupa të mbështetura prej 400 aeroplanësh, 300 tanke të lehtë dhe 12 anije luftarake. Shqiptarët bënë demonstrata të mëdha në ditët e mëdha të prillit dhe kërkuan armë, por armët nuk iu dhanë. Luftime të ashpra u zhvilluan në Durrës, ku spikati heroizmi i Mujo Ulqinakut, dhe i vullnetarëve si dhe një kontigjenti të vogël trupash, me Abaz Kupin si komandant i mbrojtjes së Durrësit. Ata që u vranë më 7 prill kundër pushtimit nuk do të harrohen. Rezistenca, ndonëse simbolike e popullit, u bë në të tëra pikat e zbarkimit. Italianët në Durrës lanë afro 400 të vrarë, kurse dokumentet thonë, që u vranë 700 italianë në krejt Shqipërinë. Jo i vogël qe edhe numri i shqiptarëve, që u sakrifikuan.

Italianët, sipas studjuesit amerikan Fischer, u ndeshën në mungesën e veprimeve prej Zogut, Qeverisë dhe ushtrisë së tij. Në vend nuk kishte asnjë përpjekje serioze për qëndresë, as udhëheqje nuk kishte. Në këtë krizë përfundimtare Zogu veproi keq. Interesimi i parë i mbretit në atë ditë fatale ishte vetëm për shpëtimin e familjes së vet. Zogu thjesht nuk kishte energjinë e mjaftueshme të udhëhiqte një luftë të tillë. Është e qartë, se ai nuk besonte shumë në idenë e qëndresës. Fischeri merret dhe me aspektin grotesk të ditës së 7 prillit, duke thënë se një shembull veçanërisht trishtues qe një rrobaqepës i qytetit të Durrësit, i quajtur Reuf Xhuli, të cilin Andre Ryan e gjeti duke përgatitur flamuj italianë prej basme ditën, që italianët po shkelnin Shqipërinë.

Një shkallë trimërie, të çuditshme tregoi ish kryeministri Mehdi Frashëri, i cili filloi të transmetonte në radio me iniciativën e tij sulme të forta në disa gjuhë të huaja kundër pushtimit të vendit si dhe t’i drejtonte paralajmërime Musolinit. Ai madje organizoi një numër të rinjsh të armatosur me revole. Por kur trupat e pushtimit arritën në portat e Tiranës ai kërkoi strehim në Legatën Turke, duke mos pranuar njëkohësisht të nënshkruante një deklaratë në mbështetje të italianëve. Filippo Anfuso, ndihmësi kryesor i Çianos i tha atij, ndërsa po shihte nga avioni brigjet e Durrësit “Në rast se shqiptarët do të dispononin një brigadë zjarri të pajisur mirë, ata mund të na kishin hedhur në Adriatik”.  Çiano shënon në ditarin e tij “Nuk ka më Shqipëri të pavarur”.

Musolini e kishte paralajmëruar pushtimin e Shqipërisë 20 vjet para se të ndodhte

– Pse këmbëngulni në autenticitetin e historisë ashtu si ka ndodhur?

– Sepse historia është shkencë dhe nuk i pranon deformimet dhe retushimet. Është interesante, gjë, që nuk duhet harruar, se Lufta e Vlorës më 1920, kur shqiptarët i hodhën në det italianët, pati një reagim të çuditshëm nga ana e Mefistofelit të Fashizmit, Benito Musolinit, i cili siç dihet e mori pushtetin dhe eksperimentoi shtetin e parë totalitar fashist, më 1922. Musolini shkroi disa artikuj, ku çlirimin e Vlorës nga shqiptarët, e quajti më të rëndë se sa Kaparetoja, e disfatës së italianëve nga austriakët në Luftën e Parë Botërore. Musolini profetizoi rikthimin në Shqipëri pra, që më 1920 konceptohet zanafilla e pushtimit fashist italian të 7 prillit 1939. Një dijetar i urtë, paqësor, si Sotir Kolea i shkruan një letër në frëngjisht shkrimtarit të madh, por që u bë ideolog i fashizmit, italianit Grabriele d’Annunzio, duke e kritikuar me guxim, se si ka mundësi një shkrimtar i famshëm si ai, të kërkojë pushtimin e Shqipërisë së vogël, kjo gjë e vë në dyshim lavdinë e shkrimtarit dhe është antinjerëzore dhe antihistorike. D’Annunzio me një stil patetik të kobshëm Disfatën e Vlorës e metaforizoi me thënien “Tani Italia i ngjan një kori të madh të tredhurish, se një Sikstinë pa Mikelanxhelon”. Ai me honorarët e tij bleu 40 milion fishekë për të vrarë shqiptarët. Ky aspekt ndoshta episodik, i zgjeron konotacionet e tij. Intelektualët e shquar shqiptarë me shumë guxim e kritikuan lindjen e fashizmit që në zanafillë, qoftë atë italian, qoftë nazizmin gjerman. Të guximshme janë skicat e Nonda Bulkës në horizontin e një talljeje universale të dy diktatorëve të mëdhenj Duçes dhe Hitlerit.

– Thuhet se ju u bëtë viktimë e atij pavijoni, pra e pësuat nga ai. Si ndodhi? 

– Po, është e vërtetë. Le të më lejohet të tregoj diçka vetiake. Kur u publikua vendimi i i Këshillit të Ministrave për ngritjen e Pavijonit të Antifashizmit Shqiptar, ime më, e cila ishte ende gjallë, (vdiq dy vjet më vonë në janar të vitit 2006), që kishte qenë vetë antifashiste, kishte shpërndarë trakte antifashiste dhe kishte ndihmuar drejtpërdrejt luftën partizane në Tiranën e vitit 1944, madje në Luftën e Tiranës në nëntor 1944 u njoh me tim atë, Zihniun, më pas u martua me të, më tha: “Do ta bësh pavijonin e Luftës? Po, i thashë. Shumë mirë. Por më pas do të të heqin nga detyra e drejtorit të Muzeut Historik Kombëtar, megjithatë ti bir, duhet ta bësh këtë pavijon. Nuk ke rrugë tjetër. Mos u tërhiq!” Këto thënie të nënës time, tashmë të ndjerë, qenë gati profetike. Në 2005 PD që fitoi zgjedhjet vërtetë më hoqi si drejtor i MHK, me “arsyetimin” idiot të ministrit të kulturës të asaj kohe Bujar Leskaj, se “shkarkimi i Moikom Zeqos u bë se ai mbronte datën e 29 nëntorit si datë e Çlirimit të Shqipërisë”. 29 nëntori ende dhe sot është një festë kombëtare në Kushtetutën ë Shqipërisë. Prej kësaj kohe kam 9 vjet pa punë – pra jam një “viktimë” e Antifashizmit Shqiptar, më saktë e fashizmit të vjetër dhe të ri. E pabesueshme!

 (Vijon nesër)