Kali i mbretit dhe kalorësit e rinj (I)

Debati që ngjalli dëshmia e Xhelil Gjonit, e pritur prej disa kohësh, mbi të vërtetën e formimit të lëvizjes opozitare në Shqipëri, në fundin e vitit 1990 dhe disa muaj më pas, është e natyrshme të ketë pasur interesimin e pazakontë, jo vetëm sepse në këtë të fshehtë të hapur janë mpleksur bashkë disa enigma, por edhe sepse si një fakt historiografik, mban në vete zbërthimin e disa enigmave që, ose e kanë zezuar më shumë prespektivën e vendit, ose e kanë ngadalësuar atë deri në heshtje.

Shpesh herë është pranuar e vërteta se loja politike pluraliste erdhi nga sipër, ashtu si shirat që bien nga lart, por duhet pranuar edhe e vërteta se “tokën” politike e gjetën të rreshkur dhe të gatshme për ndryshim. Asfiksia ishte drejt katastrofës dhe ndryshimi do të bëhej, qoftë me hir, qoftë me pahir. Fakti që Ramiz Alia e bëri me hir, duke përdorur “pahirin”, dëshmon se gjithçka ishte përgatitur para dhjetorit të vitit 1990 dhe, në se nuk dihej data e saktë, të paktën ishte planifikuar “kaldaja” që do të ndezte dritat në dhjetor.

Si e kam thënë në një shkrim të mëparshëm, më ka qëlluar të jem i pranishëm si gazetar në takimin e bërë nga Adil Çarçani, ish-kryeministër, Skënder Gjinushi, ish-ministër i Arsimit dhe Ismail Ahmeti, ish-ministër i Ndërtimit dhe i sapozgjedhur si anëtar i Komitetit Qendror. Si e kam nënvizuar, ndryshe nga herët e tjera, nuk kishte asnjë entuziazëm të studentëve se po takoheshin me shefin e qeverisë, krejt ndryshe nga mirësia që dëshmonin ndaj ministrave.

Ishte një disakordancë e plotë dhe më ka mbetur në mendje se, ndërsa në sallë diskutimet po risilleshin në një cirkuinë të mbyllur, dy ministrat që dolën jashtë sallës, para godinës, u rrethuan nga shumë të rinj.

Pra, shteti i diktaturës së proletariatit ishte në të shembur. Lojtarët e vjetër të politikës ishin të lodhur deri në kulm dhe duheshin nxjerrë jashtë loje, sa më parë, aq më mirë dhe këtë mund ta bënte vetëm një njeri, i cili, ndërsa në darkë u jepte kulaçin, kur ishte i vetëm përballë tyre, në mëngjes u jepte kërbaçin, kur ishte i rrethuar edhe më të tjerë.

Një shembull sinjifikativ, sipas dëshmisë së Nimet Canit, njëri ndër anëtarët më njerëzorë të Komitetit Qendror. Në mbledhjen e Plenumit të KQ të Partisë para Kongresit të Dhjetë të PPSH-së, nga doli edhe Partia Socialiste e liderët e rinj të saj, Ramiz Alia, në fjalën që mbajti u tha se të gjithë jemi bashkëfajtorë dhe të gjithë do të jemi bashkëveprues, ndërsa të nesërmen, në Kongres, ku ishin mbi 2000 vetë, tha haptas se “shikoni se me cilët kam punuar”, duke bërë de-fakto përjashtimin e tyre, e duke lënë veten brenda saj.

Janë shtruar shumë pyetje si u formua opozita, ishte apo nuk ishte dora “e ngrohtë” e partisë në këtë mes, u takua apo jo Berisha me Alinë dhe a u dërgua atje, tek pozita, prej tij; përse Berisha lëvdoi Alinë në takimin me studentët me një fjalor që i ngjante si dy pika uji të asaj që kishte deklaruar për të Enver Hoxha; si u krijuan republikanët, si ndodhi “Katovica”, përse më militantët lëvizën drejt opozitës dhe disa u bënë zëdhënësit e saj; përse u thirrën disa nga pinjollët e familjeve të njohura politike për të qenë pjesë e opozitës; përse ish të dënuarit si njerëz të UDB-së vrapuan drejt saj, etj. etj., por kurrë, ose shumë rrallë është shtruar pyetja tjetër: Përse pikërisht këto?

Kjo është edhe thelbi i çështjes. Përse u dërgua Nano tek Partia Socialiste, deri asaj kohe një figurë pak e njohur, ose aspak e njohur tek socialistët; përse u dërgua Berisha tek demokratët, deri atëherë një figurë e njohur për skajmërinë e theksuar politike dhe besueshmërinë si komunist fanatik, por njëkohësisht edhe dhëndër i një familje të njohur serbomalazeze; përse u dërgua Sabri Godo tek republikanët, si u bë që rektori i besuar i Universitetit të Kamzës, Xhuveli, shpejt e shpejt të bënte një parti të gjelbër, kush e njihte deri asaj kohe K. Islamin për ta bërë kryetar të Kuvendit e ministër; e në fund të fundit, përse u bë figura numër një e socialdemokratëve Skënder Gjinushi, i cili, për hir të së vërtetës, hyri në lojën e politikës kur portat po mbylleshin.

Socialistët, që erdhën në skenë nga kongresi i fundit i komunistëve, në vitet e fundit kishin mes vetes disa figura të njohura politike, por jo vetëm kaq, por edhe autoritete të spikatura shkencore, realizuese dhe autoritare. Hyrja e re që kishte ndodhur aty, e cila kishte qenë e detyrueshme edhe për shkak se statura e tyre mund t’i jepte shtetit një pamje më të moderuar, ishin jo vetëm njerëz të mësuar, krejt ndryshe nga elita e mykur dhe e lënë pas e klasës drejtuese, që përmblidhej rreth Byrosë Politike, por edhe njerëz të dëshmuar, me vlera, të cilët karrierën e tyre e kishin ndërtuar vetë, me dije, përkushtim dhe seriozitet.

Ata asnjëherë më parë, e si do të dëshmohej, asnjëherë më pas, nuk kishin pasur në vete drojën se mund të ishin përmbysur në karakterin e tyre për hir të mbijetesës, ashtu si nuk e kishin ndjerë për detyrë të rrinin gatitu para një klase politike që nuk ishte më as e hajrit, e as të së ardhmes. Ndoshta nuk kishte qenë kurrë. Hyrja e re në politikën e fundvitit 1990 kishte disa emra të spikatur, si Ismail Ahmeti, staturën e të cilit e kam sjellë edhe më parë në shkrime të tjera, Dritëro Agolli, Moikom Zeqo, Farudin Hoxha, Spiro Dede, e disa të tjerë.

Ramiz Alia vetë, por edhe të tjerë, kanë dëshmuar se figura e parë që i shkoi ndër mend për të drejtuar partinë e re ishte Maqo Lakrori, një njeri i pastër, por që nuk pranoi, ndoshta edhe nga ndershmëria e tij. Pastaj Alia u drejtua tek Nano dhe pas disa “përplasjesh” në seancat e pushimeve të Kongresit “ia mbushi” mendjen të jetë shefi i partisë së re. Rreth tij ai dërgoi edhe disa figura të tjera, të cilët ishin të përkohshme dhe që e kuptuan shumë shpejt se pas gjithë kësaj po luhej me baste të rënda.

Përse e pengonin Ramiz Alinë figura të tilla si Ismail Ahmeti, Farudin Hoxha, Spiro Dede e të tjerë rreth tyre? Për dy shkaqe shumë të thjeshta: Nuk do ia varnin atij; dhe, së dyti, nuk ishin të shitur, pra nuk shiteshin. Alia e kishte provuar Ismail Ahmetin kur i kërkoi mendimin se sa kohë do të duhej për të hequr përmendoren e Stalinit nga Bulevardi i Tiranës. Ish-ministri i Ndërtimit e hoqi brenda natës dhe kur Alia i tha “më preve në besë”, mes tyre u krijua çarja që ndodh mes politikës në sipërfaqe dhe asaj në thellësi.

Ismail Ahmeti nuk ishte figurë që nuk kishte emër. Ai ishte ndërtues i tri veprave të mëdha, së bashku me Emin Musliun; kishin ndërtuar tri hidrocentralet mbi lumin Drin, dhe ndërtimi i tyre nuk ishte si llogjet e mbledhjeve të Byrosë Politike. Ai vinte nga një familje e luftës, jetim, i ati i pushkatuar nga gjermanët, në kampin e përqendrimit në Prishtinë, dinjitoz dhe e gjithë jeta e tij kishte qenë një sfidë për pushtetin. Mjaft figura të tjera rreth tij kishin të njëjtën staturë. Ishin komunistë, të zgjedhur në forumet e larta partiake, por ishin të gatshëm të rebeloheshin. Ata, në fakt, ishin rebelimi brenda partisë.

Njerëz pa vese, jo lakmitarë, jo pushtetdashës, por të pushtetshëm, njerëz që e njihnin forcën e shtetit, por nuk ishin bërë kurrë goditja e tij, që i njihnin mëkatet, por nuk ishin mëkatarë; këto të gjithë sëbashku, nëse do të kishin qenë liderët e së ardhmes, do i kishin mbyllur llogaritë me të djeshmen brenda ditës. Jam i bindur se asnjëri prej tyre nuk kishte pasur ndonjë nostalgji për Enverin, (kur ditën e hapjes së Kongresit të Dhjetë botova artikullin “Punëve u duhet shkuar deri në fund”, duke kërkuar kërkimin e ndjesës ndaj asaj që kishte ndodhur, distancimin nga figura e Enverit dhe komunizmi, njëri prej tyre, megjithëse kishte qenë shefi im, më tha se do u shkonin deri në fund, por nuk e kishte ditur se jeta e tij politike do të ndërpritej shumë shpejt) dhe mbi të gjitha nuk kishin qenë pjesë e asaj që kishte ndodhur në dëm të vendit.

Mbi të gjitha ishin njerëz të punës, pa vese. E theksoj, pa vese, sepse ata që u zgjodhën në vend të tyre, nuk ishin të tillë.

Ndërtimi i partisë së re nuk duhej të ishte vepër e liderëve të vjetër. Alia ishte njëri prej tyre. Por ndërtesa e re politike që mund të ngrihej jashtë hijes së tij dhe të njerëzve rreth tij nuk ishte e sigurt për të. Nuk ishte e sigurt edhe nga konservatorët, të cilët mund të shtroheshin më lehtë përmes parullave për “mbrojtjen e pushtetit”, por nuk ishte e lehtë edhe ata që mund të quheshin të moderuar brenda kësaj force politike, dhe këto nuk do të bënin parti duke pasur si “busull” mësimet e Ramiz Alisë. Këto ishin njerëz praktikë, të cilët kishin lënë gjurmët e tyre; nuk ishin njerëz të mbledhjeve dhe, njëkohësisht, nuk kishin asnjë fije dyshimi në jetën e tyre politike e njerëzore. Jam i bindur se figura të tilla nuk ishin në listën e klanit apo bordit serb në Shqipëri, e po ashtu nuk ishin as në bordin e lobit grek. Ata nuk mund t’i kapje dhe, po ashtu, ata nuk kishin droje për reforma rrënjësore. Ajo do të kishte filluar që nga emërtimi i partisë, si një heqje dorë nga socializmi i vjetër dhe do të kishin ndërtuar shumë më shpejt një të majtë evropiane. Ata, me domosdo do të kishin bërë reforma të thella, sepse, duke qenë gjithnjë në punë, e dinin fare mirë se si jetonin njerëzit.

Ismail Ahmeti, për shembull, e dinte se në kantieret e ndërtimit të hidrocentraleve jetesa po bëhej gjithnjë e më e vështirë, Farudin Hoxha e dinte se nuk mund të ndërtoheshin vepra të mëdha në forcat e veta, mjekë, specialistë të jashtëzakonshëm, politologë e dinin të vërtetën se kishte ardhur koha për ndryshim rrënjësor dhe jo për kozmetikë. Në fund të fundit këto ishin njerëz që jetonin me racionin e zakonshëm ushqimor. Kush nuk i donte ata? Njerëzit i donin, liderët e vjetër i përbuznin. Alia shkoi sipas mendësisë së liderëve të vjetër, megjithëse shfaqej modern.

Përse e bëri Alia këtë zgjedhje? Ka pasur shumë fjalë dhe shumë hamendje. Në adresën time të internetit, edhe nga figura të njohura, më kanë ardhur mendime, ku, sipas tyre, shprehet ideja se kjo vendosje politike nuk ishte e Alisë, por e klanit serb në Shqipëri, të cilit i takonte edhe vetë presidenti i kohës, Alia.

Nuk do të shkruaj sot për këtë temë, por fakti është se shumë liderë të komunizmit në Shqipëri, disa të etur nga dëshira për pushtet dhe disa nga naiviteti politik që sillte me vete agu i komunizmit, u lidhën me Dushan Mugoshën në një pjesë të jetës së tyre dhe fijet që u krijuan, edhe kur deshën ata që të shkëputeshin, nuk i hiqte pala tjetër. Dushan Mugosha, serbi që fliste shqip dhe njëkohësisht antishqiptari më i thekur, është në themelin e njësimit të figurave politike shqiptare me politikën serbomalazeze. Tashmë është fakt i ditur se njerëz të politikës si Koxi Xoxe, Pandi Kristo, Kristo Themelko, Nesti Kerenxhi, Nako Spiro kishin qenë pararoja e lobit serb në Tiranë. A ishte edhe Alia në këtë listë? A kishte qenë edhe ai në “vathën” e mugoshëve të luftës dhe të pasluftës? Hamendjet nuk janë të arsyeshme, mosha e tij e re gjatë luftës dhe lidhjet me Nako Spiron dhe Lirie Belishovën, ishin më shumë romantike dhe në fakt, asaj kohe ai nuk ishte një ndër figurat që mendohej se i takonte e ardhmja. “Ujqërit” që ishin para tij aso kohe ulërinin në politikë dhe fjala e tij ishte si blegërimë e tretur.

Por fakti është se kur strukturoi dhe ndërtoi të ardhmen e Partisë Socialiste ai nuk solli në lidershipin e saj njerëz që ishin të denjë për të bërë një forcë politike autoritare, të dinjitetshme dhe të besuar. Luhatjet e kësaj partie, herë nga e majta dhe herë nga e djathta, dhe fakti që as sot nuk dihet se ku është, majtas apo djathtas, rrëmuja në lidershipin e saj, largimi i disa figurave që njiheshin si kryeneçë, mosafrimi i disa figurave të tjera, të cilat më pas, përkohësisht gjetën strehë tek opozita dhe u larguan edhe prej saj; qëndrimi në poste të larta drejtuese prej më shumë se dy dekadave i figurave besnike ndaj Alisë, pengesa që u sollën të rinjve, sidomos disa grave të emancipuara dhe dinjitoze, që u bënë sinonim i modernizimit të kësaj force politike, dëshmoi se gjërat nuk u bënë në rrëmujën e “qametit”, por, ashtu si ishte përgatitur gjithçka për të ndërtuar opozitën, ashtu ishte skicuar edhe ringritja e forcës së vjetër politike nën kalorësit e rinj.

A i bëri qëllimisht Alia të gjitha këto, apo gjërat dolën jashtë kujdesit e mendimit të tij? Ishte sjellja e Nanos në drejtimin e partisë rastësi kongresuale apo gjetje e menduar? Largimi figurave dinjitoze ishte në të mirën e vendit apo në dëmin e tij?

Kush ia rekomandoi Alisë emrin e Sali Berishës? Përse Berisha, kur doli nga takimi kokë më kokë me Alinë, natën e dhjetorit, fjalës së Besnik Mustafajt, i cili e priste jashtë, se “mbaroi edhe kjo punë”, iu përgjigj, “Përkundrazi, tani filloi”.

A kishte dorë klani serb në ndryshimet që ndodhën në Shqipëri apo është thjeshtë një ngulitje e dëmshme e mendimit në këtë temë?

Le t’i themi në numrin e ardhshëm.