Muaj më parë, miku, gazetari dhe shkrimtari italian Alessandro Leogrande, i mirënjohur edhe për lexuesin shqiptar me veprat “Mbytja e anijes” dhe “Adriatiku”, ndërmjetësoi që një kapitull i librit tim “Sende që nxirrte deti” të botohej nga rivista e njohur italiane Lettera Internazionale.
Sugjerova disa kapituj, mes të cilëve u zgjodh ai më tërheqës për botuesin, i cili pastaj caktoi një përkthyes të vetin për ta sjellë tekstin tim në italishte. Eseja ime u botua në numrin e tetorit 2014 të revistës, që mua – me siguri për shkak të distancës gjeografike – ende nuk më ka mbërritur.
Ndërkohë, disa lexues e kishin “përpirë” tashmë, mes të cilëve edhe një M. Aleksi, i cili shkruan rrallë e tek në mediat dhe unë e kujtoj ngaqë më ka sulmuar ashpër në të kaluarën, për çështje të cilat sot e kam të vështirë që deri edhe t’i mbaj mend.
Edhe pse teksti im analizonte, nga pikëpamja antropologjike, marrëdhëniet e shqiptarëve me Perëndimin, në fund të viteve 1980, si një shkëmbim jashtëqitjesh, gjendej aty një paragraf, në mbyllje, ku përmendej Ismail Kadareja – dhe një deklaratë të cilën njerëzit ia patën vënë këtij në gojë, për refugjatët e 2 korrikut si “jashtëqitja e kombit.”
Aleksi u revoltua seriozisht, sepse iu duk sikur edhe unë, me çfarë kisha shkruar në tekstin italisht, u isha bashkuar detraktorëve të I.K.-së, duke u bërë “zëdhënës i mashtrimeve të ish-Sigurimit shqiptar”. Ashtu edhe u ul dhe qëndisi një ad hominem, të cilën vrapon t’ia botojë një tribunë nga ku po më vijnë zakonisht sulme të tilla: gazeta Panorama.
M’u deshën pak minuta – edhe pse të ethshme – për të sqaruar çfarë kishte ndodhur: paragrafi i inkriminuar nuk përkonte me çfarë kisha shkruar unë në origjinalin shqip; sepse një dorë e padukshme kishte ndërhyrë atje, në procesin redaksional, për të rishkruar sipas midesë së vet, dhe për të goditur I. Kadarenë.
I sigurt se një revistë e prestigjit të Lettera Internazionale nuk mund t’ia lejonte vetes këtë lajthitje, më shkoi mendja te një keqlexim i italishtes; mirëpo nuk paskësh qenë fjala aq për lajthitje, sesa për intrigë.
Komunikova pastaj me redaksinë e revistës, u shpjegova me kujdes se çfarë falsifikimi ishte bërë me tekstin tim, gjeta mirëkuptimin e tyre dhe, më në fund, dje më kërkuan falje, me një njoftim të botuar në sajtin e tyre, në këtë adresë:
http://www.letterainternazionale.it/in_libreria.htm
Ku shkruhej pikërisht (përkthimi im):
“Ribotojmë, të rishikuar dhe të korrigjuar nga autori, paragrafin e fundit të tekstit “Valori di scarto” të Ardian Vehbiut, që në versionin e botuar në edicionin tonë n. 120, përmbante disa gabime të rënda të përftuara në fazën redaksionale. I kërkojmë të falur për këtë incident Ardianit dhe lexuesve tanë.”
Dhe pastaj përcillej paragrafi në fjalë, këtë herë i përkthyer saktë prej meje.
Po e rrëfej këtë histori jo aq për të qarë një shqetësim të madh timin në publik, sesa për t’iu kthyer disa mangësive të rënda, në mënyrën si komunikojmë mes nesh.
Sulmi, tashmë qesharak, prej M. Aleksit në gazetën “Panorama” mund të ishte shmangur lehtë, në qoftë se redaktori i asaj gazete do të më kishte kontaktuar, për të verifikuar faktet. Ashtu do ta kish marrë vesh se teksti italisht ishte në fakt përkthim i një eseje të botuar më parë në shqip – vetëm dy vjet më parë (gjë që Aleksit i kishte shpëtuar); dhe se autori nuk mban përgjegjësi për përkthimin që mund t’ia bëjnë, dhe aq më pak nëse këtë përkthim nuk e ka marrë kurrë në dorë.
Duke mos e kryer detyrimin e vet etik, ndaj një personi që do të sulmohej ad hominem, nga faqet e gazetës së tij, me epitete të tilla si “shpifës”, “spekulant” etj., redaktori i “Panoramës” përdhosi figurën e vet profesionale, faqen për të cilën kujdeset (të cilën e lejoi t’ia përdornin si tabelë fletë-rrufesh) dhe vetë gazetën, e cila mëton të mbajë një farë prestigji në panoramën e medias së shkruar në Tiranë.
Çuditërisht, njëlloj paskësh mëkatuar edhe revista italiane, duke lejuar një dorë anonime, që të rishkruante esenë time mu nën hundën e tyre. Vetëm se këtë herë nuk ishte aq fjala për cektësi amatorësh, sesa për një intrigë dygjuhëshe, ku është përfshirë me siguri një kalemxhi shqiptar, i cili ka versionin e vet të ngjarjeve të dhjetorit dhe të asaj çfarë ka thënë ose nuk ka thënë I. Kadareja në atë rast; dhe që këtë version parapëlqen t’ia thotë botës me gojën e një autori tjetër: mishërimi letrar i qyqes, që i lëshon vezët në foletë e zogjve të tjerë.
Vetë I. Kadaresë ka shumë vjet që ia përplasin këtë deklaratë në fytyrë – edhe pse ai e ka përgënjeshtruar më se një herë, çka do të kish mjaftuar. Mua, si autor të esesë në fjalë, fakti që një shkrimtari të madh i vunë në gojë një deklaratë të paqenë, dhe ky mashtrim pati sukses të menjëhershëm më pat interesuar atëherë shumë më tepër – në kontekstin përkatës – se verifikimi i një gënjeshtre tashmë të diskredituar.
Nëse do të më pyesnin pse kam zgjedhur t’i besoj Kadaresë, në lidhje me falsitetin e deklaratës në fjalë, do të përgjigjesha se, mes të tjerash, unë ato fjalë nuk ia kam dëgjuar kurrë që t’i thotë, as që t’i shkruajë; dhe, sidomos, që krejt vepra e tij në vitet 1970-1980 përshkohet nga simpatia për atë lloj shqiptari, që në vitin e mbrapshtë 1990 po bëhej gati të rrëzonte regjimin Alia: djemtë e rinj, pak garipa, pak të shthurur dhe rebelë, të ashpër nga goja dhe të gatshëm për “grusht”, që i rezistonin gati me instinkt indoktrinimit dhe entuziazmit zyrtar dhe që përçmonin, veçanërisht, konformizmin hipokrit të “njeriut të ri” të Partisë. Këtë e gjen që te djemtë e Broduejt në romanin “Dimri i madh” e deri te disa tipa simpatikë te “Nata me hënë”, që bëhen gati “t’ia modifikojnë” fytyrën një personazhi negativ të novelës.
Dykorriksat, ose ata që shpërthyen dyert e ambasadave në verën e vitit 1990, jo vetëm kishin dalë nga rropullitë e Shqipërisë buzëplasur të asaj dekade aq të rëndë për të gjithë ne, por edhe ishin paralajmëruar prej kohësh nga faqet më të mira në prozë, prej shkrimtarit më të madh shqiptar të atyre viteve.
Përndryshe, e kish thënë apo nuk e kish thënë I. Kadareja atë fjalë, kjo ishte një çështje e vogël dhe e parëndësishme për mua dhe angazhimin e tij publik; por që mori papritur përmasa të tjera, kur vura re se çfarë kishin rrezikuar, detraktorët e Kadaresë, për ta çuar përpara këtë falsifikim, tashmë të shndërruar në gjepur; dhe pikërisht komprometimin me një revistë të madhe, si Lettera Internazionale.
Kryeredaktorja e revistës zgjodhi të mos ma thotë emrin e personit që ma kish përçudnuar tekstin dhe e kish përdorur si armë ideologjike, kundër një figure publike të rëndësishme, si I. Kadareja; dhe unë nuk kam asnjë mundësi për ta deklaruar këtë emër në publik, megjithë disa dyshime që kam dhe disa emra që më janë përcjellë nga palë të treta, privatisht. Tek e fundit, emrat nuk kanë rëndësi në këtë histori – e cila paradoksalisht na vuri në gojë, edhe I. Kadaresë edhe mua, fjalë që nuk i kishim thënë.
Dhe këtu ndoshta është mirë të dallojmë dy nivele të intrigës: i pari, ai i fshehti ose i nëndheshmi, ku veprojnë manipulatorët dhe thashethemexhinjtë, me mjeshtërinë dhe instinktet e një hajduti xhepash, dhe ku teksti im në italishte përfundoi i rishkruar tinëzisht, ose i lëpirë nga qeni; dhe një nivel i dytë, i sunduar nga protagonistë si M. Aleksi dhe gazeta që ia vë këtij hapësirën publike në dispozicion, dhe ku gjen një kombinim alarmant i amatorizmit me gatishmërinë për të nëpërkëmbur tjetrin.
Përtej lëndimit që shkaktoi kjo intrigë, tek unë dhe natyrisht te I. Kadareja dhe te redaksia e Lettera Internazionale e “tradhtuar” prej një shqiptari gjakmarrës dhe e bërë pa dashur palë në maskarallëk, do të shtoja edhe keqardhjen që, pasi të fashiten gjakrat, kjo ese imja e botuar në një revistë të rëndësishme do të mbahet mend jo për çfarë thuhet aty, por për çfarë nuk thuhet; dhe një event botues që mua duhej të më kish gëzuar – sepse eseja ime në revistë ishte rreshtuar krahas kontributeve prej emrave nga më të njohurit të kulturës perëndimore sot – u bë shkas, përkundrazi, për gjithfarë pezmatimesh, ballafaqimesh dhe përgënjeshtrimesh.
Një kulturë që përfton kaq negativizëm, sa kjo e jona tani, është kulturë e sëmurë, e shtrirë në shtrat, në ethe, madje në kllapi. Ndoshta duhet të fillojmë të pyesim me këmbëngulje se si erdhën punët kështu, ose pse e katandisëm kështu atë projekt të lirisë dhe të pluralizmit, i cili na joshte aq fort, pikërisht në verën e vitit 1990, ku edhe zuri fill historia që sapo rrëfeva.