24 MAJI / Meritat dhe gabimet e Kongresit të Përmetit, cili ishte Enver Hoxha i 1944-s dhe dritëshkurtësia e demokratëve të majtë pa parti

Prof. Dr. Kristo Frashëri

(1920 – 2016)

Sipas disa historianëve, me emërimin e Enver Hoxhës në Kongresin e Përmetit si kryetar i Komitetit Antifashist Nacionalçlirimtar me atributet e qeverisë së përkohshme, u legjitimua vendosja e regjimit komunist në Shqipëri. Ky përcaktim nuk është i saktë. Karakterin politik të një qeverie e përcakton programi politik i saj dhe jo përkatësia partiake e anëtarëve të qeverisë dhe as ajo e kryeministrit të saj. Në Kongresin e Përmetit nuk u trajtua vendosja e regjimit komunist në Shqipëri. Vendimet e Kongresit flasin për një regjim demokratik popullor.

Nuk duhet harruar se Enver Hoxha i Kongresit të Përmetit nuk ishte Enver Hoxha i Kongreseve të Partisë së Punës. Kur u mblodh Kongresi i Përmetit, ai nuk njihej si burrë shteti. Emri i tij ishte shpallur një vit më parë në Labinot si komisar politik i Shtabit të Ushtrisë Nacionalçlirimtare. Ai nuk kishte në biografinë e vet paudhësi, me të cilat e mbushi më vonë CV-në e vet. Ta stigmatizosh Enver Hoxhën e vitit 1944, siç veprojnë disa gazetarë të ditëve tona, me tiparet që ai krijoi në vitet e regjimit komunist, është logjikë antihistorike. Megjithatë, në Kongresin e Përmetit mund të vihen re edhe të meta. Për shembull, vendimi për të ndaluar hyrjen e Zogut në Shqipëri për shkak të politikës së tij të Paraluftës ndaj Italisë nuk qëndron, përderisa pas 7 prillit 1939 zogistët u pranuan nga komunistët si aleatë në Konferencën e Pezës.

E metë tjetër e Kongresit të Përmetit ishte se në atë Kuvend nuk pati opozitë. Mungesa e opozitës nuk ishte përgjegjësi e Partisë Komuniste, mbasi nuk i takonte asaj të krijonte opozitë. Duke mos patur opozitë në Kongres, Partia Komuniste u bë më agresive ndaj kundërshtarëve të saj, ballistë e zogistë, të cilët me bashkëpunimin e tyre me okupatorin hitlerian dhe me administratën kuislinge, e përjashtuan veten nga pjesëmarrja në Kongres. Partnerët jo komunistë që u zgjodhën në organet qendrore të Kongresit nuk krijuan partneritet të organizuar, por mbetën të hallakatur si individë të veçuar.

Mosorganizimi i tyre në një parti më vete, e cila pas Çlirimit do të luante rolin e një opozite ose mund ta vinte vetë PKSh-në në opozitë, e bëri Partinë Komuniste arrogante ndaj tyre. Ky është një gabim që bie mbi aleatët e Partisë Komuniste dhe jo mbi Partinë Komuniste.

Nëse ne analizojmë hollë-hollë kritikën që pseudohistorianët i drejtojnë programit që miratoi Kongresi i Përmetit, ne mund të nxjerrim me lehtësi konkluzionin se kritika e tyre shkon huq. Ajo nuk drejtohet kundër programit komunist, të cilin nuk e shtroi fare Kongresi i Përmetit, por kundër parimeve të demokracisë popullore, të cilën e miratuan të gjithë kongresistët.

Nuk mund të heshtim në këtë referat pa e prekur, natyrisht shkurt, çështjen e ngritur nga disa historianë, nëse në Shqipëri regjimi komunist i Pasluftës i ka rrënjët e veta historike në gjirin e Luftës Nacionalçlirimtare. Ne nuk e pranojmë këtë lidhje gjenetike midis regjimit komunist dhe Luftës Nacionalçlirimtare. Dëshmi kemi faktin se gjatë Luftës së Dytë Botërore luftëra nacionalçlirimtare u zhvilluan në të gjitha vendet e pushtuara të kontinentit. Në luftë kundër okupatorit të huaj morën pjesë, diku të bashkuar, diku të veçuar, të gjithë faktorët patriotikë, të djathtë dhe të majtë. Por, në Shqipëri me qëndrimin që mbajtën gjatë operacionit të dimrit, Balli Kombëtar dhe Lëvizja e Legalitetit e përjashtuan veten e tyre nga pjesëmarrja në Kongresin e Përmetit. Edhe demokratët e krahut të majtë të cilët luftuan krahas komunistëve në gjirin e lëvizjes nacionalçlirimtare nuk janë pa përgjegjësi. Nuk duhet të harrojmë se shumica dërrmuese e partizanëve luftëtarë, po ashtu dhe shumica e komandantëve, me përjashtim të komisarëve politikë, nuk ishin anëtarë të Partisë Komuniste. Sipas të dhënave zyrtare të shpallura herë pas here kur u çlirua Shqipëria, Ushtria Nacionalçlirimtare kishte afërsisht shtatëdhjetë mijë luftëtarë dhe luftëtare, kurse Partia Komuniste, brenda dhe jashtë ushtrisë, dy mijë anëtarë. Kjo do të thotë se Ushtria Nacionalçlirimtare ishte potencialisht armatë e faktorit jo komunist që luftonte si aleate me Partinë Komuniste në lëvizjen nacionalçlirimtare.

Por demokratët e majtë merrnin pjesë në radhët e lëvizjes nacionalçlirimtare si elektronë të lirë, në aleancë me komunistët, të cilët ishin të organizuar në një parti militante të stilit bolshevik. Pra, ndonëse në radhët e anëtarëve të frontit gëzonin epërsi numerike, ata ndodheshin në minoritet organizativ përballë Partisë Komuniste. Duket, se personalitetet jo komunistë të këtij rreshtimi, si Omer Nishani apo Myslym Peza, Shefqet Beja apo Riza Dani, Kostandin Boshnjaku apo Kol Kuqali, Dali Ndreu apo Ali Seferi, të cilët gëzonin integritet politik si faktorë jo komunistë, nuk e ndjenin nevojën për një parti më vete, për arsye se programin e tyre demokratik të majtë e mishëronte vetë Fronti Nacionalçlirimtar. Kjo ishte me siguri një verbëri politike, të cilën kur ata e kuptuan dëmin, u ndodhën përpara skuadrës së pushkatimit.

*****

Kundërshtarët e PKSh-së e stigmatizojnë LANÇ-in se ajo nuk ishte një luftë patriotike, por luftë civile midis dy rreshtimeve politike antagoniste shqiptare. Ne kemi mësuar nga historia e përgjithshme se me luftë civile nënkuptohet lufta midis dy rreshtimeve politike të një vendi të lirë, ku secila palë lufton për të siguruar pushtetin politik. Lufta midis rreshtimeve politike për çështjen e pushtetit nuk mund të zhvillohet në kushtet kur vendi është nën zgjedhën e huaj, pasi në këtë rast pushtetin e ka në dorë okupatori i huaj. Si rrjedhim, nuk mund të kemi luftë civile në Shqipëri për sa kohë që ajo ishte e pushtuar nga ushtritë naziste gjermane. Në histori ka ndodhur jo rrallë që në një luftë civile kanë ndërhyrë edhe forca ushtarake të jashtme.

Por ato kanë ndërhyrë për të siguruar nën diktimin e interesave të tyre, fitoren e njërës ose të tjetrës palë, por jo për të vendosur autoritetin e tyre pushtetor. Kështu ndodhi për shembull me ndërhyrjen e ushtrive anglo-amerikane në luftën civile në Greqi, e cila u zhvillua më 1946, kur ushtritë hitleriane ishin larguar nga toka greke.

Në Shqipëri, gjatë operacionit hitlerian të dimrit 1943-1944 nuk qenë hitlerianët gjermanë që ndihmuan forcat balliste të merrnin pushtetin politik, por qenë forcat balliste ato që u shërbyen si udhërrëfyesa divizioneve hitleriane. Vetëkuptohet se në një kohë kur bota mbarë luftonte kundër agresorëve hitlerianë, rreshtimi i ballistëve krahas hitlerianëve i shndërronte ata në faktorë kolaboracionistë. Për këtë arsye, ne nuk mund të pajtohemi me historianin amerikan Bernd Fischer, i cili ballafaqimin e armatosur midis partizanëve dhe ballistëve që ndodhi gjatë operacionit të dimrit, e cilëson luftë civile.

Ne pranojmë arsyetimin që sekretari i Departamentit Amerikan të Shtetit Cordell Hull, quante më 6 tetor 1944 luftë civile vetëm përleshjen e armatosur që parashihej se mund të ndodhte në Shqipëri, midis partizanëve dhe kundërshtarëve të tyre zogistë pas largimit të ushtrive hitleriane nga vendi. Nëse miratojmë tezën e historianit amerikan Bernd Fischer, del se edhe lufta që zhvillonin partizanët kundër milicisë fashiste të Mustafa Krujës ishte një luftë civile.

Është e qartë se cilësimi i Luftës Nacionalçlirimtare si luftë civile bën pjesë në përpjekjet për të shpëtuar Ballin Kombëtar nga turpi i bashkëpunimit me hitlerianët. Për këtë qëllim, ballistët shfrytëzojnë edhe biografinë e kryetarit të tyre, Mithat Frashëri. Ne, e çmojmë kontributin që ai ka dhënë në të kaluarën si nacionalist, si demokrat dhe si antizogist.

Por ato nuk mund ta mbulojnë qëndrimin e lëkundur që ai mbajti gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe dëmet që i shkaktoi të ardhmes së Shqipërisë si arkitekti i platformës balliste.

Ne marrim si shembull qëndrimin që mbajti opinioni publik frëng në sintoni me legjislacionin e Francës kundrejt mareshallit Philippe Petain. Mareshalli frëng ishte shpallur Hero i Verdunit për kontributin që dha gjatë Luftës së Parë Botërore në mbrojtjen e Francës kundër invazorëve gjermanë. Përkundrazi, gjatë Luftës së Dytë Botërore ai e mbuloi veten me turp për kapitullimin e tij para invazorëve hitlerianë dhe për bashkëpunimin e tij me Hitlerin, si kryetar i Francës së Vichy-së. Dihet se për këtë qëndrim pas luftës ai u dënua me pushkatim për tradhti të lartë ndaj atdheut, dënim i cili për shkak të moshës 90 e ca vjeçare, u shndërrua në burgim të përjetshëm.

Pra, kontributi i tij patriotik nuk e pengoi opinionin publik frëng ta dënonte mareshallin Petain si tradhtar, ashtu si dënimi i tij si kolaboracionist nuk ndikoi te opinioni publik që t’ia hiqte atij titullin e heroit të Francës.

*****

Këtu lind pyetja: si shpjegohet që PKSh-ja, një organizatë politike pa biografi patriotike, tre vjet pasi u themelua, mori në dorë pushtetin politik, kurse faktorët nacionalistë demokratë me tradita politike pësuan disfatë?

Historia e njerëzimit ka prova jo të pakta, të cilat tregojnë se komponenti me peshë në fitoren e një lufte është kauza e drejtë e luftës. Nuk ka dyshim se kauza që frymëzoi Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare – çlirimi i Shqipërisë dhe rimëkëmbja e pavarësisë së saj – ishte e shenjtë. Edhe ambienti historik ndërkombëtar në të cilin ajo u zhvillua, rreshtimi i saj në kampin antifashist anglo-sovjeto-amerikan – ishte i shëndoshë.

Meqenëse në Shqipëri nuk pati asnjë ndërhyrje ushtarake nga jashtë, as britanike, as amerikane, as sovjetike, nga ky fakt shpjegimi duhet kërkuar te faktorët e brendshëm. Shpjegimin më bindës duhet ta kërkojmë te qëndrimi thellësisht i gabuar që mbajtën faktorët e djathtë shqiptarë. Në vend që të luftonin kundër okupatorit të huaj hitlerian, ballistët dhe legalistët bashkëpunuan – të parët me okupatorin gjermano-hitlerian, të dytët me qeveritarët kuislingë kundër Ushtrisë Nacionalçlirimtare.

Me këtë qëndrim të gabuar politik, ata i dhanë dorë lëvizjes nacionalçlirimtare dhe PKSh-së, të siguronin monopolin e fitores së luftës patriotike dhe, si rrjedhim, të vendosnin pa vështrirësi regjimin komunist në vend.

Dihet se në fillim të Luftës Nacionalçlirimtare, simpatitë e opinionit publik shqiptar anonin në favor të faktorëve demokratë, të cilët konsideroheshin si pasardhës të Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe të lëvizjes demokratike parlamentare të Paraluftës. Askush nuk e parashikonte se komunistët shqiptarë, të cilët para luftës nuk ushtronin ndonjë ndikim në jetën politike të vendit, ta përmbysnin brenda dy-tre vjetëve bë favor të tyre barometrin e simpatisë popullore.

Vijmë kështu te pyetja: çfarë ndodhi që u përmbys barometri politik i opinionit publik brenda dy-tre vjetëve? Shpjegimin e jep i njëjti faktor si për fitimtarët ashtu dhe për humbësit – qëndrimin ndaj detyrës themelore që shtrohej para vendit. Devotshmëria me të cilën faktorët e majtë luftuan për zbatimin e kësaj detyre solli rritjen e simpatisë ndaj tyre të opinionit të vendit. Përkundrazi, largimi i partive të djathta nga detyra patriotike solli shpërbërjen e tyre si faktorë politikë. Nëse partitë e djathta po të kishin luftuar si homologët e tyre europianë kundër okupatorëve nazifashistë, nuk do ta linin Partinë Komuniste të monopolizonte fitoren e luftës në duart e saj.

Në optikën e këtij procesi, mund të thuhet pa mëdyshje se përgjegjësia e vendosjes së diktaturës puniste, e cila e telendisi popullin shqiptar për 40 vjet, bie pjesërisht mbi Ballin Kombëtar dhe mbi Lëvizjen e Legalitetit.

*****

Nuk dëshirojmë të merremi me prirjen që kanë disa fragmente të kufizuara të opinionit publik shqiptar, për ta mohuar vlerën e Luftës Nacionalçlirimtare, mbasi kjo prirje është thellësisht absurde. Të mohosh Luftën Nacionalçlirimtare do të thotë të mohosh kontributin që ajo dha për rivendosjen e Pavarësisë Kombëtare; do të thotë të mohosh atë kapital të çmuar politik që shërbeu për ta shpëtuar Shqipërinë nga copëtimi i saj territorial; do të thotë të mohosh gjakun e atyre mijëra dëshmorëve që ranë në luftë kundër okupatorëve të huaj; do të thotë t’i konsiderosh pa vlerë burgimet, internimet, torturat që pësuan patriotët shqiptarë të bindjeve të ndryshme politike nga okupatorët e huaj fashistë dhe nazistë; do të thotë të mohosh ndihmën pa shpërblim që dhanë qytetarët dhe fshatarët, për ushqimin dhe strehimin e reparteve partizane.

Orvatjet që po dëgjojmë për ta shkëputur Luftën Nacionalçlirimtare nga udhëheqësit e saj, janë antihistorike. Kundërshtarët e LANÇ-it nuk duan të dëgjojnë emrin e Enver Hoxhës. Kjo për arsye të gabimeve që ai kreu me diktaturën komuniste të Pasluftës. Nuk duhet harruar se LANÇ-i nuk qe një fenomen as spontan, as anonim. Ajo qe një ndërmarrje madhështore, të cilën e projektuan, e organizuan dhe e udhëhoqën deri në fitore grupe njerëzore me identitet të përcaktuar politik. Të vlerësosh veprën dhe të injorosh arkitektët, kur ata dihen, është dobësi.

Një popull që pati trimërinë të luftonte pesë vjet me radhë kundër agresorëve fashistë, të armatosur deri në dhëmbë, nuk ka përse të ketë frikë nga emrat e disa njerëzve që nuk jetojnë më dhe që nuk kanë mundësi ta risjellin diktaturën e tyre puniste, tashmë të varrosur. Jezu Krishti në kohën e vet nuk e donte Jul Qezarin. Megjithatë, ai i porosiste besnikët e vet: Jepini Qezarit atë që i takon Qezarit.

Për kontributin që Enver Hoxha dha gjatë luftës, historianët nuk duhet ta gjykojnë atë nëpërmjet prapësive që ai kreu pas luftës, si diktator i regjimit 40-vjeçar komunist. Ashtu si për mareshallin Petain, veprimet e tij duhet të gjykohen pasi të vëmë në veprim peshoren historike. Veprimet e mbrapshta të kryera në një epokë nuk duhet të mbulojnë veprimet e mbara që një personalitet realizoi në një epokë tjetër. Vetëm pasi t’i japim Qezarit të drejtën që i takon, mund ta kritikojmë atë si të duam dhe sa të duam. Në kohët moderne nuk ka luftë me udhëheqës anonimë. Udhëheqësit kanë emër dhe mbiemër. Pasi të mbarojmë punën e Luftës Nacionalçlirimtare, ejani ta analizojmë bashkërisht veprimtarinë e Enver Hoxhës gjatë regjimit komunist.

Nuk ka pra arsye përse gabimet që kreu E. Hoxha pas luftës gjatë regjimit komunist të na pengojnë që të vlerësojmë kontributin që ai dha si një nga udhëheqësit e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare.

Megjithatë, në veprimtarinë që zhvilloi Enver Hoxha gjatë Luftës Nacionalçlirimtare nuk mungojnë gabimet. Një nga gabimet e tij madhore është që ai lejoi të thurej për të aureola e organizatorit dhe udhëheqësit të Luftës Nacionalçlirimtare. Kjo pa dyshim është një legjendë e nxitur prej tij në kundërshtim edhe me parimet e marksizëm-leninizmit, i cili e mohon rolin vendimtar të individit në histori. Enver Hoxha nuk e themeloi Partinë Komuniste. Projekti i Luftës Nacionalçlirimtare nuk ishte vepër e tij. As sukseset e Luftës Nacionalçlirimtare nuk kishin për autor Enver Hoxhën. Ajo u udhëhoq nga një ekip patriotësh, në të cilin bënin pjesë edhe militantët e dënuar me vdekje më vonë nga Enver Hoxha, si armiq të diktaturës puniste. Në të vërtetë, Lufta Nacionalçlirimtare ishte vepër e shtresave të gjera të popullsisë shqiptare, e dashurisë së tyre për lirinë e atdheut, e gadishmërisë së tyre për të dhënë jetën në dobi të çlirimit të vendit dhe për të rimëkëmbur pavarësinë e Shqipërisë. Atë e organizoi Partia Komuniste Shqiptare e veshur jo me kominoshet e proletariat ndërkombëtar, por me fustanellën e lëvizjes patriotike shqiptare.

Enver Hoxha u shpall Komandant i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacionalçlirimtare në Kongresin e Përmetit, kur opinioni nuk kishte dijeni për aftësitë ushtarake të tij, i cili nuk kishte shërbyer asnjë ditë si ushtarak. Sigurisht që ai nuk është pa merita, por jo në atë masë sa është brohoritur për 40 vjet me radhë. Merita e tij qëndron te roli që ai luajti së bashku me militantët komunistë dhe me ushtarakët patriotë në veprën e Partisë Komuniste si organizatore e Luftës Nacionalçlirimtare. Sigurisht që edhe prirja që vihet re për ta fshirë emrin e tij nga historia e Luftës Nacionalçlirimtare është e tepruar.

Në mbyllje po i përgjigjemi pyetjes se çfarë vendi zë në historinë e Shqipërisë Lufta Antifashiste Nacionalçlirimtare. Sipas vlerësimit të historisë botërore, rezultati më i lartë që çdo popull ka arritur gjatë historisë është krijimi i shtetit kombëtar të pavarur. Meqenëse pavarësinë Shqipëria e humbi më 7 prill 1939, si detyrë parësore për mbarë shqiptarët u shtrua përsëri rimëkëmbja e pavarësisë kombëtare të humbur. Pikërisht kjo ishte detyra parësore e Luftës Nacionalçlirimtare.

Orvatjet që ndërmerren për të mbivlerësuar vendosjen e regjimeve të brendshme, përmbi pavarësinë kombëtare, janë thellësisht të gabuara. Regjimet politike venë e vijnë. Ato fitohen me revolucione të brendshme apo me zgjedhje parlamentare. Por, pa pavarësinë kombëtare ato nuk mund të realizohen.

Përfundimisht mund të thuhet se për hir të kontributit që Lufta Nacionalçlirimtare dha, ajo zë pa pikë dyshimi vendin e dytë pas Kuvendit historik të Vlorës më 28 Nëntor 1912.

*****

I ndjeri Kristo Frashëri e ka botuar këtë punim në DITA në dy numra në datat 29 dhe 30 nëntor 2014. I plotë mund të lexohet duke klikuar KËTU. Ndalohet kategorikisht ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen e redaksisë dhe pa citimin korrekt dhe të dukshëm të burimit