A do të thahet këneta e Uashingtonit?!

Prof. Servet Pëllumbi*

Gjatë fushatës së zgjedhjeve presidenciale në SHBA, që u mbyll më 8 nëntor 2016 me fitoren e republikanit Donald Trump, u vunë ballë për ballë dy qëndrime të kundërta për çështjet që lidhen me globalizimin dhe antiglobalizimin. Si gjatë fushatës edhe pas saj, këto qëndrime morën trajtën e përplasjes midis politikës së vazhdimësisë (H. Clinton) dhe politikës së ndryshimit, e përfaqësuar nga D. Trump. Nuk munguan komentet që e shihnin si të rastit dhe të pamundur fitoren e kandidatit republikan.

Në të vërtetë, pati shumë faktorë objektivë dhe subjektivë që e favorizuan atë. Patrik Bjukenen, politikan i njohur amerikan, në artikullin President i ri-Botë e re, shkruan se një nga arsyet e zgjedhjes së Donald Trump-it President i SHBA-së, është se ai e kupton vendin e vet dhe botën e sotme më mirë nga kundërshtarët e vet. Ai pa se brenda vendit rritej dhe forcohej nacionalizmi amerikan, por dhe nacionalizmi etnik në Europë dhe gjetkë. Rendi i vjetër botëror, marrëveshjet dhe aleancat e kohës së “Luftës së Ftohtë” humbasin aktualitetin. Trump, sipas Bjukenen, llogariti mirë gjendjen shpirtërore të kombit, prandaj dhe ai mori bekimin!

Studiues të tjerë të politikës bashkëkohore vënë në dukje një varg faktorësh të tjerë që shpjegojnë fitoren e neokonservatorit Donald Trump. Së pari, në skenën botërore dolën fuqi të tjera ekonomike, veçanërisht i rëndësishëm u bë faktori kinez. Europa po ashtu u prezantua si fuqi ekonomike në rritje dhe konkurrente me SHBA, që sot për sot vazhdon të jenë fuqia e parë ekonomike në botë me PPB 18 trilionë $, ose 24.3 për qind e prodhimit botëror. Veçse ekonomistët parashikojnë se me ritmet e tanishme SHBA do ta humbasin këtë. Në vendin e parë ka për t’u ngjitur Kina, që sot është fuqia e dytë në botë me 11 trilionë $, ose 14.8 për qind të prodhimit botëror. Në ngjitje të shpejtë janë edhe Japonia, India, Brazili… Kurse Rusia po del gjithnjë e më hapur si fuqi perandorake dhe drejt aleancave të reja (BRIKS), duke u shtrirë deri te “oborri i pasëm” i Amerikës, në Amerikën Latine. Në rrethana të tilla, Amerika u vu para dilemës: ose të shantazhonte e kërcënonte këto vende me luftë bërthamore (që nuk e ka më monopol, prandaj dhe do të ishte rrezik për vetë SHBA), ose të përqendrohej brenda vendit për zgjidhjen e problemeve dhe fuqizimin e vet ekonomik dhe ushtarak.

Së dyti, pasojat e “krizës hipotekore”, e njohur ndryshe si kriza financiare që nisi në SHBA në vitin 2008 dhe që solli rënie të ndjeshme të ekonomisë amerikane, degë industriale të mbyllura, teknologji të “ndryshkura”, çmontim fabrikash e kombinatesh për t’i çuar në vende të tjera ku fuqia punëtore ishte e lirë; rritje e papunësisë dhe rënie e nivelit të jetesës. Nacionalistët që mbështetën Trump-in, janë prodhues nga ata që nuk e çuan atë në Kinë, Hindi, Brazil e gjetkë, për të përfituar nga fuqia e lirë punëtore. Gjatë fushatës, Trump u bë “zëri” i tyre duke kërkuar ndërprerjen e financimit të ambicieve globale të SHBA-së; heqjen dorë nga kreditimi i tipit piramidë; krijimin e një buxheti të zakonshëm, kryesisht për nevojat e brendshme dhe të grumbullimit të forcave e kapitaleve për ta bërë Amerikën përsëri të madhe e të ripërtërirë. Më pas, shohim e bëjmë në raport me ambiciet globale.

Me sa duket vazhdon të mendohet mbase jo pa të drejtë, se modeli amerikan i kapitalizmit që shpesh quhet modeli më produktiv i legjendës Self-Made Man (individi që rrezikon e nga hiçi bëhet milioner!). Gjithsesi, çështja sot shtrohet: A mund të jetë modeli Self-Made Man edhe më tej i tillë, a mos do të hidhet edhe atje vështrimi drejt alternativash të tjera, sepse është e pabesueshme që SHBA të mund të mbetet një “oaz” i qetë dhe i pa ndikuar te mirëqenia në botën e epokës së trazirave që është duke përjetuar tensionet e larta të globalizmit.

Së treti, sipas statistikave të përdorura gjatë fushatës, në Amerikën e sotme është thelluar hendeku midis shumë të pasurve dhe të varfërve dhe shumë të varfërve. Rreth 44 milion janë të varfër, 20% e të cilëve në kushtet e varfërisë permanente, aq sa kjo filloi t’u kujtojë njerëzve depresionin e madh të viteve 30-të. Në këto rrethana, programi i Trump-it edhe pse përmbante plot çështje kontroverse, gjeti jehonë sidomos tek ata që në SHBA quhen thjesht jakat blu, për të cilët sipas Trump nuk kishte pyetur kush për dekada. Duket se epoka e “dorës së padukshme” po merr fund. Ndërkaq, nuk duhet menduar se Trump fitoi meqë “mohon” kapitalizmin si sistem, por vetëm se do të ndryshojë e reformojë diçka që nuk shkon në sistemin amerikan.

Së katërti, gjatë fushatës doli që Trump kishte tërhequr vëmendjen e opinionit publik amerikan që në vitin 2000, kur botoi librin me titullin domethënës Amerika që ne meritojmë, në të cilin ai shpaloste një alternativë ndryshe për Amerikën, si dhe ambiciet e veta presidenciale. Konteksti vendas e botëror edhe pse dukej kundër Trump-it, realisht e favorizoi kandidaturën e tij. D. Trump arriti të zgjidhej Presidenti i 45 i SHBA-ve, megjithëse sondazhet ishin gjatë gjithë fushatës kundër tij. Gjithsesi, duke iu referuar fjalimit të parë të Trumpit si President i Amerikës më 20 janar 2017, bëhen edhe më të kuptueshme arsyet e fitores. Duke iu drejtuar popullit amerikan, Presidenti Trump deklaroi prerë: Së bashku do ta caktojmë rrugën e Amerikës dhe botës për shumë vite në vazhdim… 20 janari 2017 do të mbahet mend si dita kur populli është bërë sundues i këtij shteti sërish… Koha për premtime boshe ka kaluar. Tash është koha e veprimeve…

Kuptohet, dozat e populizmit të djathtë në këtë fjalim janë të mëdha, aq sa shumë analistë kanë filluar ta etiketojnë presidentin e 45-të të SHBA-ve si “shembull për autokratët e mbarë botës” (The NewYork Times, 07.03.2017). Mirëpo “programi Trump” sintetizon realisht kërkesat e kohës. Në fokus të dy fjalimeve të tij pas marrjes së postit të lartë janë interesat amerikane, shqetësimi për dobësimin e Amerikës nga politikat neoliberale globaliste të presidencës 8-vjeçare të B. Obamës. Kemi pasuruar industritë e huaja duke harruar tonën, u shpreh Trump. Veçse, është vështirë ta quash racional një program që kthesën nga “kapitalizmi global” e sheh te “kapitalizmi nacional, pra te ideologjia e konservatorizmit.

Në rrafshin botëror, ai e vuri theksin jo vetëm te gabimet e bëra, por sidomos te ndryshimet që imponon epoka, kur asnjë fuqi e madhe botërore nuk mund të luajë e vetme rolin e lidershipit botëror. Duhen ndryshime, aleanca të reja dhe rishikim i aleancave e traktateve të mëparshme për të ulur tensionet politike, për të pasur më pak konflikte dhe më shumë bashkëpunim dhe interesa të përbashkëta. Amerika, sipas Trump, është e aftë të shndërrojë kundërshtarët e së kaluarës në aleatë të së sotmes, por pa harruar të theksojë se interesi i shtetit tonë do të jetë i pari! Ai përpiqet t’i imponohet perëndimit që të ndërrojë mënyrën e të menduarit, pra të kthehet te realiteti i kohës së sotme. Veçse nuk mund të mos ngjallë habi fakti që shteti i parë ekonomik në botë heq dorë nga politika e tregtisë së lirë, e cila qëndronte në themelet e modelit neoliberal të globalizimit, të lidhjeve ekonomike që SHBA filluan të aplikojnë aktivisht që nga fillimi i viteve 90-të. Politikat e OBT-së, e krijuar në vitin 1995 si lëvizja e lirë e kapitaleve, e mallrave, e shërbimeve dhe fuqisë punëtore brenda sistemit botëror ekonomiko-tregëtar, filloi të paraqitej si simboli i ekonomisë së hapur botërore të tregut të lirë.

D. Trump synon ta rishikojë një strategji të tillë për ta zëvendësuar konceptin e “një tregu të vetëm global” me marrëveshjet dypalëshe ekonomiko-tregtare, që nënkupton dhe marrjen e masave të rrepta proteksioniste. Trump nuk flet për vlera, por për dobinë dhe pazaret. Koha do të tregojë se ç’pasoja do të sjellin zhvendosje të tilla jo vetëm ekonomiko-tregtare, por dhe e mënyrave të të menduarit në se do të çojnë drejt të panjohurës, apo drejt një konfigurimi të ri të botës dhe një rindarjeje të tregjeve. Pse jo dhe drejt një Jalte të re për mijëvjeçarin e tretë. Aq sa duket se jemi në një fazë të re, drejt një shoqërie jo politike që vullnetarisht heq dorë nga “mëkatet” e mëparshme për t’i hapur rrugën “shoqërisë së dijes dhe informacionit” në të cilën do të sundojnë gjenitë, shkencëtarët dhe filozofët!
Në këtë rrafsh, me interes të veçantë janë edhe tezat e Presidentit Trump lidhur me ndryshimin e pashmangshëm të lidershipit amerikan, të cilin e quan kënetë e Washingtonit që duhet tharë! Kjo “kënetë” sipas tij turbullohet nga krokodilët, ndër të cilët më të mëdhenjtë dhe më të rrezikshmit përbëjnë “nomeklaturën e vdekur sovjetike në versionin amerikan”! Një paralelizëm domethënës. Në se kjo Kënetë e Washingtonit nuk thahet shpejt, Amerikës mund t’i ndodhë ajo që i ndodhi Bashkimit Sovjetik nga Këneta e Moskës para dy-tre dekadash. Një kritikë e fortë dhe apel për kthesë rrënjësore. Po si mund të realizohet kjo kthesë dhe nga ç’model duhet të udhëhiqet? Përgjigja është e thjeshtë në dukje: kthim te modeli i projektuar nga “baballarët e mëdhenj” të demokracisë amerikane, model që këtej e tutje nuk duhet t’u imponohet as vendeve të tjera me forcë, por vetëm përmes shembullit dhe modelit (Center on Global Interests, në Washington)

Administrata Trump deklaron hapur e me vendosmëri se heq dorë nga vazhdimësia e politikës së globalistëve jo vetëm në SHBA, por dhe në Europë dhe kudo gjetkë në botë. Po në një shtrim të tillë të problemeve, vërtet kemi të bëjmë me diçka të re, të padëgjuar nga ndonjë president amerikan, aq sa duket si një analizë “formale marksiste” që tingëllon realiste, optimiste dhe njëherësh utopike. Gjithsesi, për herë të parë pranohet se filozofia politike e liberalizmit, sidomos në trajtën e neoliberalizmit, nuk mund të mos çonte në globalizimin e ekonomisë botërore, dukuri kontradiktore me të mirat e të këqijat e veta substanciale. Kurse përmbysja e komunizmit që u shoqërua me heqjen dorë nga marrëveshjet e fuqive të mëdha, të Jaltës dhe Podsdamit, prishi ekuilibrat e vendosur, nxorri në plan të parë mangësitë e globalizimit dhe të Rendit të Ri Botëror, praktikisht një polar.

Pra, kërkohet në thelb rishikimi i një realiteti që ka dalë jashtë kontrolli. Shumë njerëz nëpër botë e mirëpritën zgjedhjen e Trumpit dhe idetë kryesore të programin të tij. Madje në Rusi deputetët e Dumës ruse hapën shishe shampanje, emërtuan rrugë e sheshe me emrin e tij, u varën portrete dhe banderola të stërmëdha me mbishkrimin: In Trump We Trust (Ne i besojmë Tramp-it). Ndërkaq në Europë e vende të tjera të botës dominoi skepticizmi për programin e paraqitur nga D. Trump.

Me të drejtë shtrohet pyetja: a mund t’i realizojë Trump objektiva të tilla kaq ambicioze? Padyshim do ta ketë tepër të vështirë, për të mos thënë krejt të pamundur. Situata aktuale është pa precedent: konflikti midis vetë Presidentit Trump dhe shumicës së elitës politike amerikane e formuar për një çerek shekulli gjatë sundimit të pakufizuar e neoliberalizmit global dhe njëpolaritetit, megjithë tonet më të zbutura pas fjalimit që ai i drejtoi elitës politike të vendit më 28 shkurt 2017, vazhdon të thellohet. Nuk mungojnë as demonstratat masive anti-Trump, por rezistencë më të organizuar zhvillon koalicioni ngjyrë lejla, në përbërjen e të cilit përveç demokratëve janë përfshirë edhe një pjesë e kongresmenëve republikanë, të cilët dallohen nga kollaret lejla që mbajnë gjatë seancave të Kongresit Amerikan.

Simbiozë aspak e zakonshme për Amerikën. Por ka dhe nga ata që flasin për Donaldin e Madh, për stilin e veçantë të Presidentit Trump dhe që shpresojnë se elita politike e të dy krahëve do ta kuptojë shpejt se “shtëpia e plasaritur në themele” mund t’i zerë nën rrënoja të gjithë pa dallim, prandaj nuk mund të jenë për thellimin e konfliktit. Gjithsesi, mbetet objekt analizash më të thelluara fakti që fitorja e bujshme e Donald Trumpit është bërë tregues se në SHBA po konceptohet më me realizëm situata e re në botën e sotme postglobalizim. Ndërkaq, kritikët e tij mbështetës të globalizimit nga vende të tjera deklarojnë se ai kërkon të “zëvendësojë globalizimin me amerikanizmin”.

Gjithsesi, është fakt që idetë programore të Presidentit Trump, që disa nga idhtarët e tij kanë filluar ta quajnë “Ruzvelt të ri”, kërkojnë reforma të thella por që rrezikojnë të mbeten demagogjike, apo dhe thjesht si një dëshirë e mirë e Trumpit dhe e stafit të afërt të tij. Presidenti, sipas analistëve, përfaqëson një orientim ideologjik konservator dhe është për një Amerikë tradicionale, madje deri dhe patriarkale për vlerat kristiane të shkatërruara nga mas-media dhe Hollywood-i, duke filluar nga vitet 70-të të shekullit të kaluar, e sidomos gjatë dy mandateve të Barak Obamës. Nga krahu kundërshtar, një orientim i tillë konservator quhet në favor të tyre, gjë që e shprehin me sentencën kemi humbur një betejë, por jo luftën! Koorporatat transnacionale, nga ana e tyre vazhdojnë të jenë të pozicionuara: pro globalizimit dhe kundër proteksionizit.

Qendrat e trurit (Think Tanks) që marrin pjesë aktive në formimin e opinionit publik, të financuara nga të njëjtat burime të koorporatave, po projektojnë diskreditimin e reformave të Trumpit. Ndërkaq, elita konservatore shprehet optimiste për realizimin e “Programit Trump” duke iu referuar faktit që në anën e tyre janë dhjetra milionë amerikanë të thjeshtë që u besuan “ideve të tij revolucionare” dhe betohen se do ta mbështesin deri në fund. Ndërkaq edhe në Europë e në botë po fiton terren prirja e rilindjes së konservatorizmit që pritet të shoqërohet me ardhjen në pushtet të konservatorëve në një varg vendesh. Madje në kohën më të afërt.

Gjithsesi, në median amerikane e botërore shtrohet pyetja që ka brenda dyshime të mëdha: Pse miliarderi Donald Trump iu përvesh një “aventure” të tillë dhe nuk mori parasysh kundërshtimin e elitave? (Center on Global Interests). Shtypi si asnjëherë tjetër është shndërruar në një opozitë të organizuar mirë kundër iniciativave të Presidentit. Po kritikohen rreptë rendi i ditës i Trumpit, vizioni i tij mbi botën, idetë e tij kundër globalizmit liberal dhe tregtisë së lirë që kërcënojnë privilegjet e të gjitha elitave, pavarësisht nga përkatësia partiake. Presidenti i irrituar deklaron se do të luftojë “dhëmb për dhëmb kundër mediave”. Pikërisht në një situatë të tillë të tensionuar politike, Trump ka marrë përsipër rolin e vështirë të misionarit për të rilindur madhështinë e Amerikës.

Kjo bën që fjalimet e tij dhe në mesazhet të cilat i përcjell nëpërmjet rrjeteve sociale që shpesh marrin trajtën e një komunikimi të drejtpërdrejtë me publikun e gjerë, vazhdojnë të ndihen tone alarmante. Për më tepër, që jo vetëm mbështetësit, por dhe analistë të njohur deklarojnë: Në se ai do të arrijë të përmbushë qoftë dhe pjesërisht programin e vet ambicioz, mund të radhitet përkrah Etërve të mëdhenj të demokracisë amerikane! Në rast dështimi, rrezikon të ketë fatin e Xhon Kenedit reformator, që vdiq pas një atentati në Dallas më 22 nëntor 1963!

*Fragment nga libri “”Fundi” i Filozofisë Politike” i botuar pak javë më parë