Agallarët e rinj të jeniçerëve kundër shqipes

Gjuhëtari i njohur, Prof. Xhevat Lloshi, i rikthehet në këtë intervistë çështjes së standardit të gjuhës shqipe dhe pse gjatë dy dekadave të fundit janë bërë përpjekje për ta zhbërë atë, duke përdorur një terminologji ushtarake.

Pse ndërmori nismën e hartimit të dy fjalorëve të bimëve dhe kafshëve dhe të veprës “Si të shkruajmë shqip”?

Çfarë i rrezikon qindra mijëra shqiptarët e emigruar në të katër anët e botës dhe cilat politika duhet të ndiqen që ata të mos asimilohen.

Pse Profesori e konsideron prishjen e Institutit të Gjuhësisë e të Letërsisë një veprim të ulët kundër kulturës shqiptare, veprim që nuk e kanë bërë as pushtuesit e huaj.

Çfarë sugjeron ai për 50-vjetorin e Kongresit të Drejtshkrimit 2022…

– Profesor, fushata kundër gjuhës standarde është ndezur dhe është fashitur herë pas here gjatë dy dhjetëvjeçarëve të fundit. Mendoni se përfundimisht kjo betejë është fituar nga gjuha standarde?

– Mua më vjen keq, që arritja e standardit më të lëvruar dhe më të përdorur të shqipes ka përfunduar të shtrohet tashti si punë lufte me beteja. Mjaft më me ligjëratën e diktaturës ushtarake gjatë gjysmës së dytë të shekullit të kaluar, në të cilën vend qendror zinin fjalët: luftë, front, betejë, fushatë, llogore, brigadë, rrethim, sulm, mbrojtje e kështu me radhë. Betejat nënkuptojnë dy palë kundërshtare në një kapërthim gjakderdhës deri në vdekje. Është e dhimbshme që të vësh re se ka një palë shqiptare, sado e rrudhur që është, e cila i ka hyrë luftës kundër një varianti të shqipes. Ama shqiptarë që janë!

Shqiptarët atdhedashës kanë bërë hapa të shënuar në rrugën drejt arritjes së një varianti të përbashkët standard të shqipes gjatë gjithë shekullit të Rilindjes, i cili përgatiti Kongresin e Manastirit dhe puna shkoi më tej sidomos me Komisinë Letrare të Shkodrës. Kjo është një rrugë e pandërprerë lëvrimi, pasurimi, përkujdesi dhe prandaj më shqetëson edhe epiteti ‘përfundimtar’. Nuk ka asgjë përfundimtare, të ngurtësuar një herë e përgjithmonë në kulturën e kombit. Prandaj në qoftë se do ta kuptoja pyetjen tuaj si interesim për gjendjen e sotme të standardit edhe në rrethanat kur dikush është përpjekur ta diskreditojë ose ta cenojë me çfarëdo marifetesh, do të shprehesha se përgjigjja më bindëse është vetë gazeta juaj, që del përditë duke zbatuar (pavarësisht prej gabimeve të njohura njerëzore) normat e këtij varianti. Dhe nuk jeni vetëm ju, por është një armatë (jo! Nuk do ta përdor edhe unë një term ushtarak) – është një shumësi e pamatë faqesh të shtypura e të lexuara çdo ditë sipas shqipes standarde. Nga ana tjetër, nuk jam nga ata që çdo libër a libërth letrar që shtypet (tashmë gjithnjë e më shpesh me shpenzimet e vetë autorit) e ngrenë lart si kryevepër, por gjithsesi shkrimtarët tanë sot japin krijime po me këtë gjuhë dhe mes faqeve të tyre ka pasuri gjuhësore e vlera artistike.

– Ju gjatë pak viteve të fundit keni botuar dy fjalorë të rëndësishëm: ‘Fjalori i emrave të bimëve dhe të kafshëve’ shqip-latinisht dhe ‘Fjalori anglisht-shqip’ po me këtë terminologji. Përse e ndërmorët një nismë të tillë dhe si e shpjegoni heshtjen, që shoqëron botime të tilla fundamentale?

– Punë të tilla, që përgatiten me hulumtime të gjata e të ndërlikuara, nxiten nga ide parimore. Prej kohësh kam vënë në dukje, se shqipja nuk duhet vështruar dhe trajtuar si një gjuhë e mbyllur dhe e ngurtësuar, por përkundrazi, si një mjet i hapur dhe dinamik për të plotësuar kërkesat e pashtershme të bashkësisë shqiptare. Shumë gjuhëtarë janë shprehur vazhdimisht, se duhen mbledhur këto emërtime meqë fshehin pasuritë e shqipes, por vetëm pak specialistë të shquar të këtyre fushave me të vërtetë kanë bërë detyrën e gjuhëtarëve. Ndërkaq, në periudhën e fundit një brez tjetër i këtyre specialistëve ranë pas librave të huaj dhe i shpërfillën vlerat e shqipes. U bënë botime, madje njëri edhe dyakademikësh, me të meta të pabesueshme dhe me mëkate të pafalshme. Nga ana tjetër, fjalorët e shqipes jo vetëm kishin mungesa, por nuk i pranonin variantet a sinonimet dhe nuk i shoqëronin termat me latinishten, siç bëjnë gjithë fjalorët e botës. U përpoqa të përfshij si fjalët, dhe gjithë variantet, duke parapëlqyer si njësi kryesore ato që më kanë dalë më të përdorshme. Kjo është e dobishme nga disa anë. Kështu e kam zbatuar kërkesën për gjuhë të hapur, por njëkohësisht kjo mundëson që të bëhet përzgjedhja prej një tabloje më të plotë dhe të shihen prirjet e mëtejshme. Kjo është ana dinamike.

Nga ana e specialistëve të këtyre fushave nuk është shprehur ndonjë mendim, sepse i kam kritikuar rëndë në parathënie. Ata u përpoqën të bënin diçka me rrugë burokratike, por le të dalin me shkrime qoftë edhe shumë të ashpra, siç është praktika e denjë shkencore. Çdo vërejtje të tyre të drejtë do ta quaj një ndihmesë të mirëfilltë për shqipen, jo thjesht për veten time. Sa për gjuhëtarët, me keqardhje kam vënë re se përbëjnë një bashkësi, e cila nuk ka asnjë kënaqësi të shkruajë për veprat e pjesëtarëve të saj, mos pyet më për të vënë në dukje vlerat. Përjashtim bën ndonjë, si gjuhëtarja Shefkije Islamaj, e cila me dashamirësi të pakufizuar i ka mbushur vëllimet e saj me mendime për veprat e kolegëve. Së fundi, një gjuhëtar, cili merret me etimologjinë, më ka shprehur mendimin se përmbledhja në një vend e këtyre emërtimeve ndihmon drejtpërdrejt për të shkuar te etimologjia më e sigurt. Po gjithsesi, edhe ky mendim nuk ka gjetur rrugën e shkrimit.

– Disa vjet më parë ju keni përkthyer dhe përshtatur veprën “Si të shkruajmë shqip?” Sa e rëndësishme është kjo vepër aktualisht?

– Në radhë të parë, e quaj të domosdoshme të shënoj, se disa krerë janë përkthyer nga Majlinda Nishku dhe më pas janë redaktuar prej meje. Një pjesë e madhe nuk është as e përkthyer dhe as e përshtatur, sepse vepra origjinale anglisht e autorit Thomas S. Kane sigurisht që nuk mund të kishte asgjë për gramatikën, leksikun dhe stilistikën e shqipes. Pse zgjodhëm këtë rrugë? Në të vërtetë mjaft lëvrues të

shquar të shqipes gjatë më shumë se një shekulli e gjysmë i kanë hartuar punimet për shqipen, duke u mbështetur në vepra të autorëve të huaj. Nuk është vendi t’i përmend këtu, por ju siguroj se mund ta vërtetoj këtë me hollësi. Ky libër ka një pjesë të mirë për stilistikën, për rrugët si të shkruhet jo vetëm drejt, por edhe me frytshmëri, për të ndërtuar tekste që kanë forcë shprehëse. Traditat që quhen të retorikës na vijnë që nga Greqia e lashtë dhe nuk kishte zgjidhje më të mirë, sesa t’i merrnim të përpunuara për një gjuhë të sotme si anglishtja nga një botim i Oksfordit. Për gjëra të tilla është mirë të mbajmë mend, se nuk jemi ne, për shembull, që e kemi shpikur elektricitetin dhe nuk duhet të kemi drojë, as ta fshehim, por ta pranojmë me korrektesë nga i kemi marrë njohuritë.

Pikërisht për ndërtimin sa më të mirë të teksteve dhe për përdorimin e drejtë të shqipes ky libër është i vlefshëm për të gjithë ata, që e kanë vetëdijen se që të jesh autor i mirë duhet të njohësh disa anë të mjeshtërisë së penës. Do të kisha dëshirë që libri të përdorej nga pedagogët në të gjitha shkollat dhe degët e shqipes krahas librave të tjerë po me këtë tematikë, që për fat të mirë kanë nisur të përgatiten për shqipen.

– Jemi përpara një fakti të dukshëm, por të paartikuluar zyrtarisht: Pas vitit 1990 gati gjysma e shqiptarëve të Shqipërisë kanë emigruar në të katër anët e botës. Ata rrezikohen nga asimilimi, nga harrimi i gjuhës dhe i traditave shqiptare. A e shikoni këtë si një shqetësim?

– Largimi i masave të shqiptarëve prej atdheut të tyre është një dukuri e përsëritur gjatë historisë. Për shumë arsye dija jonë është interesuar mirë për këto ‘gjymtyrë të këputura’ ose për gjakun e shprishur, sidomos nga pikëpamja historike. Por tashmë gjendja ka ndryshuar dramatikisht. Nga njëra anë, edhe vetë ngulimet e diasporës së mëparshme në ditë tona janë të rrezikuara dhe disa hulumtues të arbëreshëve (po i quaj me një emër përmbledhës) kanë bërë punime, në të cilat flitet për ‘gjuhën në vdekje’. Nga ana tjetër, për mërgimin e madh të kohëve të fundit nuk ka pasur asnjë interesim të studiuesve. Kjo është shqetësuese, sepse përpara se të propozosh çfarë duhet ndërmarrë, është e domosdoshme të njihet gjendja. Nuk i kundërshtoj ekspeditat te një bashkësi prej disa qindra banorësh të një fshati në ndonjë krahinë të Shqipërisë a të Kosovës, por jo të mos interesohet askush edhe për bashkësi prej dhjetëra mijëra vetash e më shumë. Kam shkruar më hollësisht edhe herë tjetër për këtë problematikë, për shembull në librin “Shqipja – gjuhë e hapur dhe dinamike” (2011). Asimilimi në mjedisin e huaj është një dukuri objektive. Çështja është se çfarë na bie të bëjmë nga ana jonë. Do të theksoja se ka ardhur koha që përpara organeve shtetërore ajo të shtrohej nga një pikëpamje tjetër.

– Si, në ç’mënyrë?

– Bashkësitë e shqiptarëve kudo nëpër botë nuk përbëjnë thjesht një dukuri që ngjall mallin për atdheun dhe për të shkuarën, as një truall ekzotizmash. E quaj të domosdoshme të shihen si pjesë e pandarë e strategjisë kombëtare. Kushdo e di ndihmesën që kanë dhënë shqiptarët jashtë atdheut kur ka qenë puna për ta mbrojtur çështjen shqiptare në forume ndërkombëtare, siç ndodhi pas Luftës I Botërore. Edhe sot pa asnjë dyshim na duhet kjo mbështetje strategjike, që ka rëndësi shumë më të madhe sesa mbështetja për ndeshjet e futbollit të kombëtares, që kanë filluar të na japin kënaqësi. Shqiptarët jashtë vendit është e nevojshme t’i përkrahim, që të jenë pasqyrë e cilësive të këtij populli me tradita, të japin ndihmesën e tyre për të përmirësuar imazhin e Shqipërisë në botë, duke iu kundërvënë përshtypjeve të hidhura që krijojnë disa mafiozë e njerëz të prapambetur. Shqiptarët jashtë vendit i kanë të hapura faqet e gazetave dhe mediat atje ku jetojnë për të reaguar, siç bënin personalitetet tona të shquara që nga koha e Rilindjes. Zëri i tyre jo vetëm kundrejt opinionit të huaj, por edhe kundrejt vetë të mërguarve do të ishte me peshë. Ka këtu detyra konkrete për përfaqësitë tona diplomatike.

Nuk është barra ime të tregoj se cila është pesha e shqiptarëve jashtë vendit për ekonominë e atdheut të tyre. Ata nuk janë thjesht burim dërgesash, por një bankë e mirëfilltë shqiptare për të mbështetur familjen dhe vendin, një lidhje konkrete biznesesh, madje edhe një përvojë e grumbulluar në tregun botëror, që na nevojitet. Gjithsesi, ata janë një ndër mbështetjet më të fuqishme për sigurinë kombëtare nga disa aspekte. Shihni se si veprojnë bashkësitë e mërgimtarëve të vendeve të tjera për çdo rrethanë, që ka të bëjë me sigurinë e mëmëdheut të tyre. Pikërisht ndryshimi në strategjinë e vlerësimit të forcës së shqiptarëve jashtë vendit është hapi i parë i domosdoshëm, pastaj vijnë masat në fushën e arsimit, kulturës e propagandës. Besoj se me kaq mjafton, që të jap përgjigjen, se ka shumë për të bërë krahas kujdesit për të mos harruar shqipen dhe traditat. Këto rrugë e mbajnë të gjallë ndjenjën kombëtare dhe kjo ndjenjë e kërkon natyrshëm ruajtjen edhe të gjuhës. Dygjuhësia nuk është shqetësuese, madje po shndërrohet në gjendje të përhershme kudo. Shqetësuese është që specialistët tanë nuk i kushtojnë kujdes dygjuhësisë dhe nuk propozojnë rrugët për t’i rritur fëmijët tanë jashtë vendit me ndjenjën e krenarisë për gjuhën amtare dhe për të mos kaluar drejt njëgjuhësisë. Kriza e kohëve të fundit tregoi bindshëm se fëmijëve u duhet gjuha amtare, se ja vjen rasti që kthehesh dhe mosnjohja e saj të dëmton.

– Çfarë mendoni se duhet bërë në këto rrethana?

– Përveç asaj çka shpreha më sipër, nuk do të thosha se nuk është bërë asgjë, madje ka pasur edhe nisma për të dërguar falas abetare për fëmijët e emigrantëve dhe libra të tjerë. Natyrisht, hapi më i rëndësishëm është mbajtja e kurseve ose shkollave shqipe për ata, si një detyrë e pandarë e punës së Ministrisë së arsimit. A nuk e shohim me sytë tanë se si shtetet e tjera financojnë shkolla dhe universitete në gjuhën e tyre? Sidoqoftë, më lejoni të shtoj diçka ndoshta të papritur. Mjaft nga shqiptarët e larguar janë besimtarë. Ne kemi Kishën Autoqefale Shqiptare, e cila kufizohet vetëm me banorët brenda kufijve politikë. Kjo gjendje duhet të ndryshojë. Do të propozoja ngritjen e një Kishe Ortodokse Mbarëkombëtare Shqiptare, e cila të interesohej për ortodoksët shqiptarë kudo që janë. Kjo është një detyrë strategjike, që nuk mund të shteret me dy fjalë këtu. Megjithatë, diçka mund të bëhet qysh sot. Një shqiptar që nuk lutet në gjuhën e vet ka hyrë në rrugën e humbjes së shqipes. Zgjidhja është që të sigurojmë për secilin besimtar një kopje të Biblës shqip, ndërkohë që për Dhiatën e re kjo është detyrë e lehtë, sepse kemi disa botime të saj. 190 vjet më parë arbëreshët e Greqisë e kishin Dhiatën e re shqip dhe, siç e kam provuar me dokumente, ndienin gëzim të veçantë kur u binte në duar fjala shqipe.

– Si i shihni disa komente, që janë bërë për mendimet tuaja të shprehura pak kohë më parë për këtë tematikë?

– Para së gjithash, i falënderoj ata që më kanë lexuar dhe më kanë dhënë zemër. Më lejoni të shtoj diçka lidhur me dy anë, që nuk i kam trajtuar herë tjetër.

Prishja faktike e Institutit të Gjuhësisë e të Letërsisë ka qenë një veprim i ulët kundër kulturës shqiptare. Pushtuesit austriakë më 1916 nxitën ngritjen e Komisisë Letrare në Shkodër; pushtuesit italianë ngritën Institutin e Studimeve Shqiptare më 1940, kurse në shekullin XXI na e degradojnë Institutin, madje edhe me ngazëllimin e ndonjë shkrimtari. Këtë dhunë do ta kishin bërë pushtuesit osmanë, prandaj ata që ndërmarrin veprime të tilla i kam quajtur agallarët e rinj të jeniçerëve. Me këtë ata ua kanë bërë qejfin disa njerëzve në Beograd dhe rrëmbythjeve të tyre që kanë mbetur në Prishtinë, por edhe Janullatosit në Tiranë. Them edhe Janullatosit, sepse edhe ai e ka sulmuar drejtshkrimin e vitit 1972, duke kërkuar të shkruhet “orthodhoks” sipas greqishtes dhe jo sipas drejtshkrimit tonë ‘ortodoks’, që është orientuar drejt gjuhëve të tjera të Europës.

Ata që këmbëngulin për t’i shkelur tashti rregullat e drejtshkrimit shkojnë sipas një kënge anglisht që thotë “Unë e dua tashti”. Mirëpo puna e gjuhës nuk është si puna e seksit për disa, të cilëve nuk u pritet dhe e duan tashti, menjëherë, pa vonesë.

– Pra ju jeni për evoluimin, i pranoni ndryshimet që mund të ndodhin?

– Çështja mund të shtrohej edhe kështu: A mendoj unë për të ardhmen dhe a i pranoj disa ndryshime? Sigurisht që po dhe në mënyrë konkrete, të realizueshme, jo me profka me prapavijë politike. Në radhë të parë, mendoj se duhet mënjanuar Akademia e Shkencave në trajtën që është sot. Është e domosdoshme ta kemi një Akademi të Shkencave, por që nuk përmbledh shkencat albanologjike. Kjo do të thotë të ngrihet veçan një Akademi e Studimeve Shqiptare, domethënë albanologjike, me të gjitha institutet e njohura tradicionalisht, duke e mënjanuar edhe QSA-në. Në kornizën e saj të veprojë instituti ose qendra shkencore e gjuhës amtare. Atëhere ajo do të ketë autoritetin akademik për të diskutuar dhe propozuar zhvillimet e mëtejshme. Nuk jam aspak edhe kundër diskutimeve, që po bëhen vitet e fundit, të cilat për fat të keq apo me dashakeqësi disa gazetarë duan t’i shfrytëzojnë për skupe gazetarie. Përkundrazi, mendoj se të gjitha këto materiale duhen mbledhur e botuar në një seri prej disa vëllimesh, siç kemi bërë edhe përpara Kongresit të Drejtshkrimit, që t’i mbanin parasysh të gjithë. Kjo është një punë që duhet filluar tashti, menjëherë, sepse lënda e sistemuar në një botim i mënjanon përsëritjet pa fund të të njëjtave gjëra, ndërsa diskutimi bëhet gjithnjë e më i matur.

Në vitin 2022 do të jetë 50-vjetori i Kongresit të Drejtshkrimit. Atëhere të organizohet një konferencë disaditore për të bërë bilancin e gjysmëshekullit dhe prej diskutimeve të argumentuara të arrihet në përfundime, që mund të kthehen në rekomandime, të cilat të ndiqen gjatë zbatimit nga shtypi dhe shkrimtarët e studiuesit e të gjitha fushave të shkencave; si rrjedhim, opinioni do të bindet nëse e vlen të bëhen përmirësime dhe kjo bindje në rrethanat e lirisë së shprehjes së mendimit nuk do të gjejë kundërshtime. Mos mendojë ndokush, se unë vetë jam kundër çfarëdo përmirësimi. Po shënoj vetëm kaq: nuk jam të shkruhet “Evropë” dhe po kështu gjithë fjalët e prejardhura prej saj. E kisha diskutuar këtë edhe me të ndjerin prof. A. Kostallari pasi doli libri i E. Hoxhës “Eurokomunizmi është antikomunizëm”. Natyrisht, do ta kalonte në heshtje. Për më tepër, praktika e përditshme sot e dëshmon se ka nevojë për ndryshim, mjafton të shihen fjalë, si: eurozona, eurobondet, euro-atlantik, Eurovizioni, euro-lloto etj., etj. Gjithsesi, hapi i parë i ngutshëm është ngritja e një instituti akademik për gjuhën, siç e kanë të gjitha vendet rreth nesh, të cilat kujdesen për tiparin themelor kombëtar, kujdes i cili në kohën e globalizimit nuk është diçka romantike, por mbrojtje e vlerave njerëzore.

Bisedoi Xhevdet Shehu