Ai krijoi botën e tij, botën moikomiane!

Bedri Islami

I lindur në vitin 551 para Krishtit, në shtetin Lu, me një inteligjencë të jashtëzakonshme, një ndër filozofët më të mëdhenj të gjitha kohërave, Konfuci do të shkruante se, “Mendimtarët janë të lirë nga dyshimet, të virtytshmit nga lakmia, të guximshmit nga frika”.

Ndoshta asgjë më shumë se kjo fjali tejet e lashtë nuk ka lidhje me atë çka karakterizon Moikom Zeqon.

Ai është një ndër mendimtarët më të lirë të kohës sonë, i virtytshëm deri në skaj dhe i guximshëm me të gjithë atë që shfaq.

Shpesh herë ai është vizioni që përplaset në shkëmbijtë e së pamundurës.

Një ndër pararendësit e idesë në të ardhmen, njeriu në vend të religjionit do të ketë filozofinë se mendimtarët do të jenë njëjtë si shenjtorët në religjionin e krishterë.

Kryengritës i poezisë, sidomos asaj postmoderniste, profet i Kryengritjes së re Poetike, eseist i një lloji të veçantë, sui generis, ai ka hapur aq shumë ujdhesa dhe pjesë kontinentale të një letërsie frymëmarrëse, sa që, nga bashkimi i tyre mund të formohet një kontinent i tërë.

Si thotë Rexhep Qosja, “Kërshëria mendore e Moikomit është e jashtëzakonshme: letërsi, mitologji, pikturë, histori, arkitekturë, arkeologji, politikë, gjuhësi. Është eseist me dhunti të gjithanshme, erudit i madh. Di shumë dhe shkruan shumë. Di shumë dhe dijen e përhap dhe gjatë bisedës dhe jo vetëm në libra”.

Jam matur shpesh herë të futem në këtë ngrehinë babilonase, por që nuk do të mund të shembet, e jam kthyer përsëri. Shkallaret e saj ishin të rrezikshme për mua dhe mund të rrëshqisja në secilin çast.

I thosha vetes se denjësia është e përkorë, por mundësitë janë të pakta. Ndjehesha si një njeri i etur në shkretëtirë , por që ka droje t’i afrohet oazit. Dyshojmë se e gjitha mund të jetë një mirazh, por, edhe kur e di se gjithçka është e prekshme, atëherë përsëri qëndron në pragun e hyrjes, duke i thënë vetes, “ Oh, zot, bëje ëndërr!”.

Dy herë jam ndjerë në këtë dyzim të vetvetes: në punimin e një libri për Perandorinë Kaderiane dhe diktaturën, dhe tani në një tjetër mister perandorak të botës së letrave.

Një ditë, ndërsa po rrinim me Moikomin në kafenenë e tij të zakonshme mëngjesore dhe po matesha t’i thosha se më grish endimi për të shkruar rreth botës që ai kishte krijuar, më pyeti befas: “Çfarë mendon për poezinë time, është e kuptueshme?”.

Ndërsa po i thosha mendimin tim, që e kisha bluar gjatë në vete, sa më ishte bërë bindje, mendova nipërit e mi të ardhshëm me librat e tij dhe isha i sigurt se ata do e ndjenin edhe më të afërt se ne, do e kishin, si të thuash, më të tyrin dhe më të prekshëm.

Këto shënime nuk kanë asnjë lidhje me miqësinë tonë më shumë se 30 vjeçare. As me rëndësinë e tij në familjen tonë.

Nëna ime, tash 90 vjeçare, ndoshta më shpesh se për këdo tjetër më pyet për dy njerëz , Moikomin dhe Ramushin. Njëri i letrave dhe tjetri i luftës. Dy njerëz që kur takohen i puthin duart dhe që ajo i puth si bijtë e saj.

Pra, nuk ka lidhje me këtë miqësi. Është diçka që më ka munduar dhe duke pasur këtë peng, edhe nëse nuk bëj atë që do të doja, i thashë vetes, të paktën do të lirosh shpirtin.

***

Është shumë e vështirë të shkruash për Moikomin, ndoshta duket e pamundur. Përmes shumë shkaqeve, mendoj se njëri është më përcaktues: ai është njëkohësisht në një kohë tejet të shkuar, po aq sa edhe përtej kohës sonë dhe vështirë i arritshëm.

Të merresh me studimin e Korpusit moikomian është një punë sizifiane, nëpërmjet së cilës mendon disa herë se je ngjitur në majë dhe, rishtas, duhet të ia rinisësh nga fillimi. Kjo nuk ka të bëjë me shumësinë e jashtëzakonshme të botimeve të tij, të cilat në më shumë se 110 librat e botuar përbëjnë thuajse 35 mijë faqe, por edhe nga publikimi i jashtëzakonshëm, tejet erudit i gjithçkaje që ka të bëjë me jetën dhe vdekjen, të mirën dhe të keqen, orientin dhe perëndimin, të shkuarën dhe të tashmen, Poezinë dhe Mendimin, Vizionin dhe Ëndrrën, Universialitetin  abstrakt dhe Alternativat e Historisë, Njerëzoren dhe Marramendjen e Pasjetës, Iluminizmin dhe Fatalitetin, Gjuhën e sotme shqipe dhe hieroglifet e lashta, Ikonografinë dhe Postmodernen, Lëvizjet Sokratike të mendimit dhe Përceptimet Konfuçiane , Botën e Fjalëve dhe Heshtjen e domosdoshme…të cilat, po ashtu, përbëjnë një korpus tjetër të pamatë, nga të cilat do të ngrihej edhe një vargmal tjetër marramendës, në majën e të cilit e ke të vështirë, në mos të pamundur të ngjitesh. Por, nga rrugëtimi drejt të cilit, nuk mund të shkëputesh. Mund të jesh i lodhur, mund të të ndjellë pushimin në çastin e tij, por , që do të kthehesh e rikthehesh, kjo është e sigurtë.

Moikomi është një krijues i çuditshëm dhe vështirë i përsëritshëm. Ndoshta është më i çuditshmi i letrave shqipe. Jo vetëm të kohës sonë. Në fakt, është përtej kohërave, në një botë mitike, përmes së cilës ai shfaqet si profetët e lashtë dhe shpresëdhënësit e rinj. Kalimi i tij nga njëra kohë në tjetrën nuk e bën atë më pak njerëzor, e bën të gjithëkohshëm dhe njëkohësisht shumë të prekshëm.

Ai është , pa dyshim, mistifikimi i një bote në ngjizje me të ardhmen dhe dëshmues i fuqisë së fjalës përmes së vërtetës. “Asgjë nuk është e bukur veç së vërtetës, shkruante Bualo, vetëm e vërteta është e bukur”. Kryeqyteti i Moikom Zeqos është e Vërteta. Aty ka ngritur fillimisht kasollen e tij të habitshme përmes poezive të para; pastaj tullë pas tulle, si në Babiloninë e Lashtë, ka gatitur një banesë modeste për të shkuar drejt arketipit të tij, një piramidë veprash dhe mendimi, që zor se i gjendet shoqja në truallin ballkanik e, duhet thënë, shumë përtej tij.

Armik i së zakonshmes dhe mik i të çuditshmëve, si Frederik Reshpjes dhe Lagushit, të mohuarve të mëdhenj të letrave shqipe, ai , si një e  vërtetë natyrore e gjen veten në dialogun e pamohueshëm dhe njerëzor me ata që e duan të vërtetën, që e ndjejnë atë dhe nuk kanë asgjë më të shenjtë.

Me Moikomin do të ndodhë diçka e çuditshme. Brezi që do të vijë pas nesh do e njoh atë shumë më mirë se sa bashkëkohësit. Mes fjalëve të tij dhe konceptimit poetik të brezit që do të vijë nuk do të ketë asnjë ndarje; koha e sotme është e pazonja të studiojë si duhet atë, të nxjerrë përfitimet dhe përjetimet e poetit dhe dijetarit, ashtu si ka qenë e pamundur për shumë nga artistët e mëdhenj të kohërave. Ai bën pjesë në këtë plejadë me natyrshmërinë e artistit që nuk është thjeshtë vizionar; në rastin e Moikomit gjithçka është kaq e gjallë, moderne, e prekshme dhe enigmë njëkohësisht, ai ka arritur që në Veprën e tij shumë- shumë të gjerë, të ketë edhe unin e tij, pra të jetë i pranishëm, i konceptueshëm, ndonëse e gjithë kjo mund të ketë qenë e pavetëdijshme. Korpusi i tij, më shumë se 100 vepra madhore, është aq i gjerë sa që mendja e njeriut të vetëm duhet të jetë tej së zakonshmes së një gjeniu; ai do të rrokë kaq shumë tema dhe personazhe, sa që prej tyre mund të kemi një bibliotekë të pazakontë ose edhe një enciklopedi; ai e bën veten pjesë të dhimbjes duke e ndjerë atë dhe kjo, e gjitha, e bën të duket e pamundura vështirë e arritshme, por ja që është arritur.

Indianët, budistët në veçanti, besojnë në një numër të pafund lindjesh dhe jetësh të mëparshme. Pak e njoh historinë e një princi të Nepalit, i quajtur Siddhartha Gautama, i cili u bë Buddha, ose i Zgjuari, por, nëse sado pak të ishte e vërtetë kjo histori, mund të mendoja se pararendësit e Moikomit kanë qenë të shumtë, që nga Gazulli, Budi ,Gjon Buzuku- më i përndritshmi mes meshtarëve të kombit, De Rada, Bogdani më shumë luftëtar e dijetar i madh se sa predikues, i varrosur si peshkop në një kishë të Prizrenit, trupi i së cilit, si mund të kishte ndodhur vetëm në lashtësi me tragjedianin e madh, Euripidin, iu shpërnda qënëve; më tej – Bardhi, Serembe, kronistët e Kastriotit, Mjeda, Migjeni…të cilëve u ka kushtuar trajtime të tëra studimesh dhe për të cilët ka krijuar panteonin e tij.

Arti i Moikomit është si të thepisurat e malit Ararat, maja e të cilit nuk u zhyt nga përmbytja e Noes. Nuk do të ketë kurrë zhytje. Do të ndodhë e kundërta. Vitet duke ikur, si ujërat që zbresin, do të dëshmojnë magjinë e fjalës dhe të një perceptimi ndryshe, shumë përtej kohës sonë dhe krejt afër me kohën që do të vijë. Ndoshta paraprirës i saj, një kasnec i çuditshëm, kurrë ëndërrthyer, me aftësinë për të parë tej larg kohës së tejdukshme, reformator i fjalës dhe dashuronjës i pashoq i meditimit.

Moikomi nuk ka një sozi në kulturën shqipe. Mund të ketë shumë të tillë, por kurrë vetëm një. I shpërndarë në shumë fusha, kudo vështirë i arritshëm, i përcjellë nga tradita magjike e fjalës dhe këndvështrimi enigmatik i njeriut fisnik, i saktë në të vërtetën e tij dhe i vërtetë në të saktën që ka përcjell, i pasionuar ndaj qytetërimit njerëzor dhe gërmues i së shkuarës – atë është e vështirë ta përcaktosh se çfarë bart në vete. Arkeolog, studiues i nënujërave, biograf, poet, meditues, historian, shkrimtar, përkthyes, gërmues i arkivave, i gjithëdijshëm, të gjitha së bashku në një njeri janë si shumë, por edhe kjo nuk është e mjaftueshme.

Ai është ndër njerëzit e paktë, specie n137 zhdukje, që bart mendimin e shumë shekujve, dhe këtë do ia përcjell edhe brezave të tjerë. I pangjashëm nga të tjerë, në një mjedis të vetmisë së pashpjegueshme, ai, edhe pa qenë në një luftë të ditur, është luftëtari që ekziston. Armik i varfërimit mendor të shtetit në vetvete – ai shpall kredon e tij, lirinë e të menduarit dhe dijen si mundësi ekzistence; shkencën si domosdoshmëri dhe poezinë si arti më i lartë i së mundshmes.

Moikomi e ka trajtuar atdheun më shumë se një akt besimi , përkushtimi dhe malli. Ai e ka ndjerë vendin e tij në çdo qosh, në të gjithë përbërësit e tij dhe në të gjitha këndvështrimet. I zakontë apo i pazakontë të ketë qenë një vend; e zakontë apo e pazakontë koha e tij, kjo nuk ka qenë e rëndësishme. Për të, si për krijuesit e kohës, ai, mbi të gjitha, fillimisht është ndjerë shpirtërisht i lidhur me vendin e tij, me ujërat, lumenjtë, lartësitë e maleve, me kreshtat, luginat dhe tokën; e ka ndjerë veten të shumëlindshëm njëkohësisht; shkodran, durrsak, tepelenas, sarandiot, drenicak, llapjan, dukagjinas, lab, pogradecar, mitrovicas. Shikimi i tillë do e bëjë atë një ndër studiuesit dhe publicistët më të angazhuar në luftën për çlirimin e Kosovës, duke botuar dhjetëra e dhjetëra shkrime në mbështetje të UÇK-së, duke polemizuar dhe argumentuar luftën si shansin e fundit për kombin, dhe, të gjithë këtë, pa kërkuar  asnjëherë shpërblimin sado modest. Dhe, si për të bërë gjithçka që ishte e mundur, një ditë washingtoniane, ai niset dhe i shkruan Presidentit Amerikan, Klinton, për atë që mund të ndodhë në Kosovë, si një parathënës i mahnitshëm i asaj që ndodhi. Disa ditë më pas presidenti Klinton i përgjigjet, “ I dashur Moikom…”.

E njëjta gjë dhe i njëjti letërkombim që kishte ndodhur më herët e do të ndodhë edhe më pas, mes Ismail Kadaresë dhe disa nga figurat më të shquara politike të shekullit që shkoi.

Askush nuk u tha atyre ta bënin këtë. E bënë, sepse e ndjenë. Kur, disa muaj më parë, në një bisedë me Kadarenë, i thashë se qëndrimi i tij ndaj luftës në Kosovë kishte pasur më shumë rëndësi nga gjithë qëndrimet e shtetasve shqiptarë dhe se thënia e tij, “UÇK-ja është dalzotëse e Kosovës”, më është përgjigjur kaq shumë natyrshëm, se “kështu e kam ndjerë, askush nuk më tha”.

 

Moikomi si mik është një veçanti e pazakontë e së tashmes, por normale e brezit të tij. Në fakt, nga i njëjti auditor dolën edhe disa nga figurat më të njohura të letrave shqipe, gazetarë, publicistë, autorë të njohur, por edhe njerëz të sipërores së veçantë. Ai studioi me një elitë njerëzore të pashoqe, të cilët edhe sot e kësaj dite shquhen për vlerat njerëzore.

Nuk ka ngurruar kurrë të jetë kundër rrymës në miqësitë e tij dhe i habitshëm në shfaqjen e saj.

Do të ishte e mjaftueshme vetëm miqësia e tij , më shumë se gjysmë shekullore me Frederik Reshpjen, të leçiturin e madh të sistemit, dy herë të burgosurin dhe të ndaluarin e pazakontë, për të krijuar një filesë mendimi.

Por kjo është një temë e gjerë, tek e cila mund ta ndalesh për një çast. Dhe, nëse rifillonn nuk do të ndalesh më.

Perandoria e Moikomit

Ka qenë jashtëzakonisht e mundimshme krijimi i një perandorie të tillë, që për më tepër është dy krerëshe.

Nga njëra anë ajo që ai vetë ka krijuar, siu generis, e tija dhe vetëm e tija, asgjë e njëjtë me idhujt e tij si Migjeni, Mjeda, Reshpja, Poradeci, Noli, Borges, Kafka, Xhojs, Shekspir, Dante, Gëte, e përsëri e njëmendtë me krijimet e tyre.

E veçantë në perceptimin e botës, në stilin krijues, në të papriturën e vargut, në figuracionin rrëqethës, në shumëllojshmërinë e botimit, në rrokjen e hapësirës universale shqiptare, ndoshta që nga krijimi i botës dhe deri në shekujt që do të kenë shumë gjëra të përbashkëta me perandorinë e tij.

Nga ana tjetër është shumë dimensionaliteti i krijimit, ku janë të gjitha, që nga shkrimet e shenjta, agimet kumbuese dhe të arta të Babilonisë, bronxi i shpatave të Kretës dhe të Mikenës, thellësia e hierogliefeve të Egjiptit, enigma e shkronjave fonetike të fenikasve, komentarët e lashtë, tragjeditë e humbura të Eskilit, librat e panjohur të Tacidit, Marin Barletius dhe “De obsesione Scodrensis, ( Rrethimi i Shkodrës), vdekja e heretikut Savonarola në turrën e zjarrit, ku kishte shkuar me këmbët e tij; djegia e dorëshkrimeve të Kafkës, mungesa e krijimeve të fundme të Migjenit, mrekullia e profetit që shkroi LIBRI I JODIT, një pararendës shekspirian; më tej Niçe, Shopenhauer, Shiler, Dante, Magna Karta, Makabe Zaharia, Solomoni, madhështia e Shën Sofisë në Konstandinopojën e krishterë, Anatol Frans, Balzak…bota e Hadit dhe Askundi…Uitmani si shfaqje e shenjtërisë poetike, Jezusi, predikuesi më i njohur i botës, i cili, vetëm një herë shkroi një varg në rërë dhe e fshiu, bota e Orientit si një enigmë e mistershme dhe ndjellëse deri në sublimen e panjohur..skicat e Da Vinçit dhe miti i Dedalit dhe Ikarit, si shkëndijime poetike, sfiksi i Tebës në përballimin e të panjohurës njerëzore, bora që bie  mbi një qytet të njohur, Washington D.C, që i kujton rrugët dimrore të Migjenit dhe De Radën në bardhësinë e moshës së tij…peizazhet në flakë të Salvator Dalit dhe Guernikën e Pikassos, Volterin e përkulur mbi Kandidin e tij, Makiavelin, Du Fu-në, …

Është një botë e tërë, e studiuar, e eseizuar, e rikthyer në mit, e poetizuar, e ringjallur, e përlindur, e afruar bujarisht,  e bartur mbi shpinën e mendimit, e gdhendur dashurisht dhe e dyshuar njerëzisht.

Kjo perandori letrare, ngritur mundimshëm dhe përmes studimit të njëmendshëm, e dhënë bujarisht për të tjerët, pa asnjë gardh pengues apo mohues, është e në të njëjtën kohë e lëvizshme, por e qëndrueshme.

Duke qenë një shkrimtar i madh, ai është i prekshëm si njeri, çka nuk ndodh zakonisht. Perandoria që ka ngritur e ka zbrapsu ndërlikimin e tij, sepse ka hapur portat.  Nëse ndonjëherë do të krijohet mbretëria shqiptare e letrave, Moikomi do të jetë pa dyshim princi më i njohur i bukurisë së shpirtit dhe i hulumtimit të papërsëritshëm, vezullues, lëvizës, përcjellës imazhesh dhe ëndrrash, i koncentruar dhe i heshtur, që, sa më shumë koha të kalojë, aq më modern do të bëhet. Ai luan me kohën në atë perandori që ka krijuar, jetues i dy shekujve që përgatit veprën e tij edhe për shekuj të tjerë,. Ai ka arkitekturën e veçantë të kësaj perandorie që sa është e ngjashme me perandorinë kadareiane, aq është edhe e ndryshme. E ka ngritur këtë si një mbret dhe skllav i fjalës, por duke qenë i lirë. Ka robëruar kohën për të çliruar shpirtin. Filozof i prognozave të mëdha  dhe gërmues i matemorfozës së sistemit, ai ka bërë vend për studimin e religjioneve të mëdha, dhe perandoria e tij e ka pranuar këtë , sepse është e pamatë, e lirshme dhe e hapur.

Në këtë perandori mund të futesh në një ditë apo orë të caktuar, por, si në të gjithë labirintet e mëdha, nuk e di kohën e daljes dhe as mënyrën e shkëputjes prej saj.

Moikomi si filozof, më shumë se gjithçka tjetër, është udhëtar i gjithësisë, qytetar i saj dhe dishepull njëkohësisht. Studimi i filozofisë nuk është profesioni i tij, por lëvizja e ideve, që nga paralashtësia e deri në momentet e tashme, është bërë pasioni i tij i padukshëm, si ato Urtësitë e Brendshme të filozofëve kinezë, të cilat, për vetë atë nuk kanë njohur kufi dhe nuk janë mbyllur në gardhin e një shkolle të vetme. Ai është njëkohësisht pitagorian dhe sokratian, adhuron Platonin dhe bën dëshifrimin e jetës dhe të vdekjes së tij, ndjekës i Senekës, Aristotelit dhe i Konfuçit,  budist dhe i krishterë, i lidhur pas Shopenhauerit dhe Niçes, gjen ngjashmëritë mes Platonit dhe toistëve të lashtë, ndjek udhën e reformatorëve të mëdhenj të Kishës, Jan Husin dhe Luterin, e gjen këtë shenjë hyjnore tek Gjon Buzuku ynë, shkapërcen pa asnjë ngurrimi kohërat dhe rikthehet tek Koncilet e Trentit, po aq natyrshëm sa edhe në  bisedat e Virgjilit me Danten në një parajsë nënqiellore; dyshues për gjithçka dhe kërkues në gjithçka, të afron mendimin e Tomas Mor-it, – ah “Utopia” e tij, një histori e përkryer që zhbën historinë banale, historia e njeriut në luftë me historinë e anti-njeriut, shpresa e projektuar dhe grishja e mendimit;  dhe Erazmit të Roderdamit,  njëlloj si edhe mendimin filozofik të De Radës; mendimi i tij filozofik i ngjan më tepër se gjithçhka tjetër koraleve të qëndrueshme mbi shkëmb, sepse në të gjithë këto thellime, përsiatje, “kolonizime” vetjake, kapërcime kohërash për të zbuluar mendimet brahmane dhe budiste, njëjtë si shkrimet e shenjta, të lashta sa rifillesa e botës.  Buda,Solomoni, Krishti, Muhameti, Uilltman dhe Borges, si poetë mendimtarë, skllevërit zezakë që krijuan profetin e tyre të lëvizjes paqësore, Martin Luter Kingun, njëjtë si kishin krijuar mendësitë filozofike indiane tek një burrë i shkurtër, mbështjellë me çarçafë të bardhë, si përmes reve,   hyjnorin e tyre, Gandin..

Për Moikomin unë do të shkruaj rishtas e rishtas. E kisha të vështirë të hapja një brazdë dhe të mbjell disa fjalë.

Më duhet ende më shumë kohë për të shkruar për artin e tij të veçantë, për poezinë dhe prozën, për të cilën Dritëroi do të shkruante se “Proza e Moikom Zeqos, është një prozë e madhe, i nivelit të Umberto Eco-s”, për idhujt e tij të qëndrueshëm, bashkëbisedimet e habitshme me ata që nuk janë më dhe kredon e tij filozofike, për të veçantën e një libri shterues, për Lasgush Poradecin; kam hapur vetëm një deriçkë, perandoria e tij ka dhjetëra , e ndoshta, qindra të tilla.

“Deriçkën” time të sotme desha ta mbyll me një shënim.

Në Shkodër, me 28 nëntor të vitit që sapo shkoi, Moikomi ishte i ftuari i veçantë në ditëlindjen e 90-ë të nënës sime. Së bashku me Donika dhe Ekrem Bardhën.

Të tre janë ndër njerëzit më interesantë që njoh. Donika, që në takimin e parë më është dukur se ka dalë nga vargjet e Darës apo të De Radës, diçka e tejshkuar nga mirësia dhe dinjiteti i pashoq; Ekrem Bardha ishte habia e ime për një njeri që e dija së paku nga Kukësi, pasi ishte shkrirë për Kosovën, ndërsa ishte kolonjar, dhe, Moikomi, si zotët e dikurshëm zeusianë.

Ai, Moikomi, më dhuroi librin e tij “Lasgushi i panjohur”, në faqen e parë të së cilës shkroi “ Bedriut tim të dashur, për të treguar se poetët e mëdhenj janë më univers krijues se sa fëlliqësirat mediokre të politikës. Me dashuri, Moikom Z.”.

Poetët ndërtojnë një botë.

Nganjëherë ata ndërtojnë botën e tyre, krejt të veçantë.

Ai krijoi botën e tij, botën moikomiane!