Akses për të gjithë!

Vizitës në varreza nuk i shmangemi dot, edhe pse do të donim. Dikush më rrallë e dikush më shpesh ndjen nevojën të shkojë, të përcjellë një mik në banesën e mbrame, apo “të flasë” me dikë që i mungon. Dhe nëse ka një vend ku njeriu ndjen nevojën të jetë në paqe me veten dhe me botën, është pikërisht atje. Qeparisi nuk është zgjedhur më kot si pema e varrezave. Ai është mjaftueshëm i kthjellët, i gjelbër, i konturuar dhe hijerëndë për të vigjiluar paqen mbi ata që prehen atje, por dhe mbi ata që kanë nevojën të jenë vizitorë të të afërmve.

Thuhet shpesh që nivelin e një vendi e percepton menjëherë nga sjellja dhe imazhi i policëve dhe doganierëve në pikat kufitare. Është e vërtetë. Por, është po aq e vërtetë, që gjendjen e një vendi e percepton fare mirë edhe nëse shikon (qoftë edhe me Google – Image) varrezat e atij vendi. Sepse, askund, më shume se në varreza, reflektohet ana më e mirë e të gjallëve. Askund, më mirë se në varreza, reflektohet pjesa më e shëndetshme e kulturës, rregullit, zakoneve dhe ndjeshmërisë shpirtërore të një populli. E nëse ato janë një kaos? E nëse ato janë një rrëmujë e përbaltur kangjellash, çatish llamarine, betoni e ferrash? Pjesa tjetër merret me mend.

Made in Albania!

Po a mundet që varrezat shqiptare të shpëtonin nga tiparet e vrazhda të një tranzicioni alla frankeshtajn, përmes të cilit e hoqën zvarrë Shqipërinë tonë? Sigurisht që jo!  As dhembshuria për të dashurit e humbur, që e ka dalluar përherë kulturën e familjes shqiptare, as shenjtëria me të cilën zakonet tona i kanë veshur në heshtje ata që ikin pa kthim, nuk mundën t’i mbanin varrezat larg këtij shfytyrimi kaq të panjohur për ritet e të parëve tanë. Aty sot nuk mund të gjesh më kulturën, por antikulturën shqiptare!

Aty nuk ka më ndjeshmëri të hollë që vajton në heshtje! Aty ka një bërtitje dhune, zhgarravitje kujtimesh. Aty nuk ka qytetërim! Është xhungël! Aty nuk ka më paqe qeparisash që lotojnë fisnikëri e respekt mbi të ikurit nga kjo botë, por ka (edhe aty) “tallavaizëm”.

E mbi të gjitha, ka indiferentizëm pa fund…Aty është fytyra e Shqipërisë!

Dhe, duke qenë e tillë, nuk ka rrugë ku mund të kalosh për të shkuar te varri i të dashurit tënd: duhet të shkelësh mbi varret e të tjerëve. Nuk ka bar jeshil: ka baltë të murrme. Nuk ka qeparise hijerënde: ka çati llamarine e kangjella hekuri me maja heshtash. Nuk dëgjon cicërimat melankolike të zogjve nëpër pemë: trembesh nga lehjet e qenve bastardë, që vetëm me vetminë tënde nuk flasin. Nuk shikon kodra të gjelbra rreth e rrotull: ka vetëm tokë gri me ndërtime pa leje aty-këtu.

Është Shqipëria… Jemi ne!

Ndalohen invalidët!

Nuk ka nevojë të shkruhet diku: është realiteti i detyruar. Më ndodh që, kur shkoj në varreza, ta shoh shpesh edhe atë, si gjithmonë, ulur në karrocën e tij të invalidit. Është rreth 60 vjeç. Vjen për “të folur” me djalin, që e humbi para disa vjetësh në një aksident automobilistik në Greqi. Deri aty vjen me autobusin urban. Ndonjëherë i flas. “E ç’të të them mor bir,- më thotë. Deri te stacioni i autobusit shkoj vetë, duke u dhënë rrotave me duar. Stacioni nuk është larg, e bëj për 15-20 min nga shtëpia. Por nuk hypi dot gjithmonë, se duhen të paktën dy veta të më ngjisin lart. Ndonjëherë qëllojnë të moshuar aty e nuk më ndihmojnë dot, ndonjëherë ka shumë njerëz që nxitojnë të ngjiten vetë e nuk kanë kohë për mua. Se njerëzit kanë punë, nxitojnë, kanë halle… Edhe ndodh të kthehem prapë në shtëpi pa arritur të vij këtu…”

Por unë e di që edhe kur vjen deri te varrezat, nuk e ka të lehtë. Sepse, për të shkuar deri te varri i të birit, nuk ka rrugë. Varret janë shumë pranë njëri-tjetrit dhe hapësira ndërmjet tyre është shumë e ngushtë për karrocën. Ka nevojë për dikë që ta ndihmoje. Ndodh ta bëj edhe unë. Ai pret në anë të rrugicës, duke vështruar nga varri i të birit dhe duke u lutur që të kalojë dikush për ta ndihmuar të arrijë deri atje. Të vendosë lulet që mban në dorë, “t’i flasë dy fjalë” e të rikthehet prapë në shtëpi.

Por as në varreza nuk ka vend për invalidët… në një Shqipëri invalide. Të paktën në dhimbje duhet të kishin akses të gjithë.

Postcriptum:

“Varrezat janë si muzetë. Një dokument i rrallë, që tregon historinë e komunitetit, apo të familjeve tona, të heronjve apo njerëzve të thjeshtë si ty dhe mua. Varrezat janë kultura e një kombi. Pasqyrimi i kujtimeve të së kaluarës dhe paqes të së tashmes.”

Edgar Allan Poe