Akti i fundit: Pashalimani

Kujtimet dhe refleksionet e Frederik Gjerasit (V)

(Vijon nga numri i kaluar)

Një gazetar rus për Kongresin e 4-t të PPSH

Po sjell në vijim shënimet e një gazetari sovjetik të pranishëm në kongresin e 4-t të PPSH, që rrinte ulur pranë Pospjellovit dhe Andropovit, si ekspert i tyre:

“Në kohën kur u lëshua një ndër insinuatat më të ashpra kundër Kongresit 20, delegacioni ynë nuk duartrokiti. Ne ishim ulur në njërën nga lozhat anësore të sallës ku zhvillohej Kongresi dhe shiheshim nga të gjithë delegatët. Ata e panë që ne nuk po duartrokitnim dhe atëherë gjithë salla oshëtiu me thirrjet “Enver Hoxha! Enver Hoxha!” Çfarë filloi atëherë! Të gjithë kërcyen nga vendet. Filluan të thërrasin me zë të lartë për nder të udhëheqësit të tyre, të duartrokasin më me pasion, duke vështruar në drejtimin tonë. Gjer në thellësi të shpirtit u trondita nga tërbimi i ndezur në sytë e qindra njerëzve të mbledhur në sallë. Veç të mendoje: vetëm dje, disa javë më parë, ata demonstronin dhe jam i bindur, se ushqenin dashuri ose të paktën mirënjohje ndaj vendit tonë, ndaj popullit tonë! Si mund të përmbyset gjithçka kaq shpejt? Vërtet të mjaftojë ngritja e shkopit dirigjues të udhëheqësit dhe menjëherë ajo që dje ishte e ndritshme, e bardhë, sot të bëhet e pisët, e zezë? Nga vjen ky pushtet mbi shpirtrat njerëzore? Mos është kjo thjesht frikë për karrigen që ke zënë, frikë mos mbetesh autsajder, mos biesh nga karroca politike? Nuk është e mundur! Këtu janë ulur njerëz që pa u trembur kishin ecur nën plumbat fashiste, kaluan në burgje e tortura. Njerëz me ndjenja miqësore ndaj nesh, që gërshetoheshin me përfytyrimin mbi pavarësinë e atdheut të tyre, mbi të ardhmen e tij. Çfarë force magjike ka pushteti! Çfarë rrymash i përshkojnë njerëzit, kur ata bashkohen dhe formojnë një turmë! Mos e prekni zotin tonë! Por dhe për zotat nuk është gjithçka e qartë. Ja, nuk i pëlqyen disa nga vendimet tona. Ja e prek kjo në njëfarë mase regjimin e formuar në partinë dhe vendin e tyre. Por ata nuk mund të mos kuptojnë se izolimi nga vendi ynë dhe nga vendet e tjera fqinje me ta, është vdekjeprurës për Shqipërinë, se lufta e tyre kundër shumicës dërrmuese të partive komuniste e punëtore është e padobishme dhe madje qesharake. Kjo është më tepër se një pozë. A mund të flijosh interesat e vendit tënd për hir të një poze, sado e bukur që ajo t’i duket udhëheqësve të tij?”

Ikja e sovjetikëve nga baza e Vlorës

Pas një muaji, në mbledhjen e Traktatit të Varshavës në mars të vitit 1961, Hrushovi donte të vinte në jetë propozimin që baza e Vlorës të vihej nën komandën e plotë të palës sovjetike. Sipas tij, kjo ishte rruga e vetme për të mos ndodhur çrregullime dhe incidente. Por pala shqiptare kundërshtoi, sepse, sipas marrëveshjes, baza ishte e jona. Atëherë sovjetikët vendosën të mos na i dorëzonin 8 nëndetëset dhe anijet e tjera (vetëm 4 nëndetëse ishin deri atëherë me ekuipazh shqiptar). Pas shumë grindjesh e peripecish, erdhi admirali Kasatonov dhe mori me vete 8 nëndetëset me ekuipazh sovjetik.

Nuk po zgjatem me historikun e bazës së Vlorës, se për të është shkruar. Unë kam qenë dëshmitar vetëm në mbledhjen e lartpërmendur të Traktatit të Varshavës. Në këtë mbledhje mori pjesë vetë Hrushovi dhe udhëheqësit e vendeve të tjera. Enver Hoxha nuk erdhi, ndoshta sepse kishte refuzuar ftesën e sovjetikëve për takim të nivelit të lartë dhe sepse pas Kongresit 4 të PPSH marrëdhëniet u acaruan më tej. Delegacioni shqiptar në këtë mbledhje në Moskë kryesohej nga ministri ynë i Mbrojtjes Beqir Balluku.

Duhet të përmend se në Kongresin 4 të PPSH, përkthimet në rusisht të fjalimeve të delegatëve i lexoja unë bashkë me disa kolegë të tjerë. Shpesh lexoja dhe përkthimet në shqip të disa delegacioneve. Më thanë shokët se kishte ardhur te kabinat tona të përkthyesve dhe më kërkonte Beqir Balluku. E takova e ai m’u lut që përkthimin e fjalës së tij në Kongres t’ia lexoja unë. Pas disa ditësh ai do më merrte përkthyes, në mbledhjen e Traktatit të Varshavës në Moskë.

Shkuam me avionin Tu-104, na priti mareshalli Bagramian. Bënte ftohtë. Nga ajo mbledhje më kujtohet kryesisht debati për tërheqjen e nëndetëseve nga Pashalimani. Sovjetikët donin t’i merrnin të gjitha nëndetëset. Ishin mbledhur të gjithë sekretarët e parë të vendeve anëtare të Traktatit me përjashtim të Shqipërisë. Më ka lënë përshtypje të thellë një frazë e shkurtër e Nikita Hrushovit. Kur ishte duke shfryrë dufin kundër udhëheqjes së Shqipërisë, në një nga diskutimet e tij, ai foli për gjendjen e mjeruar të fshatarësisë shqiptare dhe i nxehur e i skuqur, siç ishte, e mbylli me fjalët “umirajushçemu krest postavili” (atij që është duke vdekur, i vunë kryqin). Nga këto fjalë e kuptova se Hrushovi e kishte vendosur në kokën e vet t’i prishte përfundimisht marrëdhëniet me Shqipërinë. Por Beqiri zor se e kuptoi, as oficerët që kishte me vete dhe as zv.ministri i Jashtëm Halim Budo, i cili edhe pas këtyre fjalëve të Hrushovit më merrte me vete në takimet e komisioneve që diskutonin disa dokumente të dorës së dytë e të tretë të Traktatit, ku ai bënte vërejtje, por nuk ia varnin.

Ndërprerja e marrëdhënieve shqiptaro-ruse

Kur ishte për vizitë në Shqipëri, Hrushovi udhëtoi ngado me veturë, me avion e anije dhe me siguri ja kishte zënë syri nëpër arat anës rrugëve si punojnë me kazmë e lopatë gratë fshatare shqiptare, me fytyrat e lodhura dhe me rrobat plot arna. Në dokumente të tjera zyrtare sovjetikët përmendnin varfërinë e fshatarësisë shqiptare. Unë pastaj do të jetoja vite të tëra i dënuar në gjirin e këtyre fshatarëve dhe do ta kuptoja thellë gjendjen e tyre tragjike.

Në Kongresin 22 të PKBS, në tetor 1961, Hrushovi sulmoi hapur Partinë e Punës të Shqipërisë dhe pak më vonë do të ndërpriste marrëdhëniet diplomatike. Fajin kryesor e kishte Hrushovi, i cili ende ndodhej në kulmin e karrierës së tij dhe si njeri i “gjendjes shpirtërore të çastit”, si thoshte Harimani, u tregua hakmarrës ndaj sjelljeve brutale të Enver Hoxhës dhe Mehmet Shehut. Megjithëse ishte në dijeni të afrimit të udhëheqjes shqiptare me kinezët, ai përsëri deklaroi se ajo “po shitej për 30 aspra te imperializmi”. Hrushovi sapo kishte dënuar prishjen e marrëdhënieve të Bashkimit Sovjetik me Jugosllavinë më 1948, por tani nuk nguroi të mbante atë qëndrim të egër ndaj Shqipërisë.

Pas kësaj një numër i grave sovjetike të martuara me shqiptarë vendosën të kthehen në Bashkimin Sovjetik. Ato morën me vete dhe fëmijët e tyre. Dëgjova se të nesërmen do të kthehej edhe Galja e Faslli Misirit, shokut tim elbasanas. Shkova trokita në apartamentin e tyre në një pallat buzë Lanës. Më doli Faslliu. Ishte i shpërfytyruar. Galja bënte gati valixhet duke qarë. Djali i tyre i vogël, që kishte emrin e të atit të Faslliut, Ceni, sillej rrotull i hutuar. Gjatë bisedës me Faslliun, e pashë se ai shpresonte që marrëdhëniet me Bashkimin Sovjetik do të rregullohen një ditë. I thashë me takt se kësaj nuk i dihet, pak shpresë ka, por e pashë se Galja po bënte gati rrobat e djalit dhe do ta merrte me vete. Por Faslliu ma priti: “Edhe në Kamçatkë po ta dërgojnë, ai përsëri do të jetë djali im”.

Familjet e atyre grave sovjetike, që nuk u larguan nga Shqipëria, sepse kishin krijuar lidhje të forta me burrat e fëmijët e vet, Enver Hoxha i largoi pothuaj të gjitha nga Tirana dhe i degdisi në qytete të tjera, shumë prej tyre i persekutoi, i internoi dhe i burgosi. Fati tragjik i tyre shkaktoi keqardhje në njerëzit e ndershëm, që i ndihmuan me sa mundën në kushtet e diktaturës.

Pas prishjes me sovjetikët, më ishte ngarkuar për disa kohë të këqyrja botimet sovjetike dhe të përktheja çfarë thuhej në to kundër Shqipërisë. Më kujtohet, në një artikull në revistën”Komunist”, filozofi sovjetik Fjodor Konstantinov, që para dy vjetësh kishte qenë për vizitë në Shqipëri dhe erdhi në një takim në zyrën e Liri Belishovës ku isha dhe unë, duke shkruar kundër udhëheqësve shqiptarë, vinte në dyshim “a kishin qenë ata ndonjëherë komunistë!”.

“Kulti” i Hrushovit dhe vdekja e tij

Unë vazhdoja punën në aparatin e Komitetit Qendror, redaktoja artikuj të revistës “Rruga e Partisë”, ndiqja zhvillimet në Bashkimin Sovjetik. Më tërhoqi vëmendjen një reportazh nga Manjezhi i Moskës, godinë e madhe njëkatëshe përballë dritareve të sallës ku unë dëgjoja leksionet kur isha student, pranë sheshit të Revolucionit dhe Kremlinit. Ishte hapur një ekspozitë e arteve figurative, ku kishte dhe piktura moderniste. Më vonë lexova se kur Hrushovi do të shkonte në ekspozitë, dikush i kishte dhënë një fletushkë, ku lexoheshin të thëna e të pathëna nga shkrimtarë e piktorë, që e quanin Hrushovin “Ivan budallai në fron”, “kukuruza”, “llafazan”, “i xhindosur”, etj. Hrushovi shkon në ekspozitë, fillon e shan piktorët e artistët. Njërit i thotë publikisht në mbledhje se kur jam para pikturës tënde, më duket sikur ti qëndron ulur në WC dhe unë të shoh nga poshtë…! Kështu Hrushovi u vu në armiqësi me shumë përfaqësues të letërsisë, të artit e të shkencës, të cilët e kuptuan se ai nuk kishte kulturë e arsim.

Në vend të kultit të Stalinit në Moskë donin të ngrinin kultin e Hrushovit. Në një enciklopedi të botuar në Moskë për Luftën Patriotike, emri i Hrushovit përmendej disa herë më shumë se emri i Stalinit. Në kohën e Hrushovit ministritë herë i ndanë, herë i bashkuan. Riorganizimet në strukturat e drejtimet, që s‘kishin të sosur, ndikuan për keq në ekonomi. Kam lexuar se menjëherë pas luftës, kur ishte sekretar i parë në Ukrainë, Hrushovi i shkruante Stalinit se kolkozianët nuk dalin rregullisht në punë, merren më shumë me ekonominë ndihmëse në oborrin e tyre, prandaj propozon t’i heqin këto oborre. Stalini i përgjigjet se tani për tani ekonomia e pasluftës është e dobët, ta shohim më vonë këtë çështje. Disa vite pasi erdhi vetë në fuqi Hrushovi mori guximin dhe i hoqi ekonomitë ndihmëse në kolkozet, duke dëmtuar rëndë blegtorinë.

Hrushovi po fliste shumë për të përmirësuar gjoja furnizimin e popullit, për të arritur Amerikën në prodhimin për frymë të qumështit dhe të mishit. Por për interesat shpirtërore të popullit rus nuk mendonte. Njerëzit ishin ushqyer me idealet e komunizmit, që ishin utopia, thotë një autor. Këto ideale do të realizoheshin në një të ardhme shumë të largët dhe të begatë. Kurse Hrushovi i zbriti ato në tokë dhe i afroi aq shumë, sa “brezi i sotëm i njerëzve sovjetikë do të jetojë në komunizëm”. Kështu utopia u cenua rëndë. Ndërsa teoria që jepte shpjegimin racional të jetës dhe projektit të së ardhmes, degradoi në përhapjen e “kukuruzës” (misrit). Kështu u tronditën lidhjet shpirtërore midis shtetit dhe popullit sovjetik.

Shpesh arroganca dhe tekat e Hrushovit merrnin forma qesharake. Kështu, në sallën e Organizatës së Kombeve të Bashkuara më 1960 ai hoqi këpucën dhe goditi tavolinën, për të protestuar kur flisnin delegati spanjoll e të tjerë. Në kohën e krizës së Karaibeve po shkohej zvarrë drejt luftës termobërthamore. Më vonë Hrushovi do të pranonte, se një ndër hapat e tij të gabuara lidhej me provën që në fillim të miqësohej, dhe pastaj të zemërohej me Amerikën.

Lëkundjet dhe sjelljet e Hrushovit po kërcënonin jetën e shtetit sovjetik, prandaj krerët e partisë, pas 10 vitesh që kishin kaluar nën drejtimin e tij, organizuan komplot për ta rrëzuar, duke e detyruar të japë vetë dorëheqje “për shkaqe shëndetësore”. Në të vërtetë e akuzuan për voluntarizëm. Disa herë e çoi vendin në kufirin e luftës bërthamore, nuk diti t’i ndërtojë drejt marrëdhëniet me vendet socialiste, sidomos me Kinën dhe Shqipërinë. Politika për të ndihmuar vendet e “botës së tretë” kishte dështuar me humbje të mëdha. I thanë se në vitin 1963 ai kishte qëndruar jashtë shtetit 170 ditë dhe në udhëtimet e tij merrte me vete një suitë të madhe dhe njerëz të farefisit. Thanë se Hrushovi sillej keq me shokët e punës, madje përdorte fjalë fyese dhe të pista.

Kam parë varrin e Hrushovit në Moskë. Koka e tij prej bronzi është vendosur në sfondin e pllakave prej mermeri bardhezi. Me sa duket, skulptori donte të simbolizonte natyrën kontradiktore, bardhezi të këtij njeriu dhe të bëmave të tij.

Pasi hoqën Hrushovin, erdhën në drejtim njerëz më të zgjuar. Pak më të zgjuar, thotë një autor, por jo aq, sa të riparonin dëmet e dhjetë viteve të shkuara me Hrushovin. Pas rrëzimit të tij, filloi të flitej për “helmin” që kishte lëshuar ai kundër Stalinit. Por pati dhe protesta kundër kësaj rryme nga njerëz antistalinistë, përfshi dhe ata të kohës së Hrushovit. Gjatë viteve ’70 dolën peticione të nënshkruara nga shumë njerëz që u quajtën disidentë. Me ta u bashkuan Saharovi, Sollzhenicini e shumë të tjerë, rrugët e të cilëve morën drejtime të ndryshme.

Vdekja e mjellmës

Me rastin e festës së Revolucionit, ende pa filluar mbledhja e 81 partive komuniste, të nesërmen në mbrëmje u organizua një koncert i madh në stadiumin Luzhniki të Moskës. Kur hymë në korridorin e stadiumit, na thanë se nga një derë e veçantë do të futeshin për në rreshtat e para të sallës vetëm kryetarët e delegacioneve. Unë kisha porosi të mos i ndahesha Enver Hoxhës kudo që të lëvizte, por një oficer i sigurimit nuk donte të më linte. Kur po bëja fjalë me të, kalon aty pari Juri Andropovi që më njihte, më pyeti çfarë ka ndodhur dhe pastaj, nën vështrimin e egër të Enverit, i thotë oficerit të mos më pengojë. Gjatë koncertit Enveri nuk foli fare. Në fillim isha nën zemërimin e grindjes me atë oficerin dhe numrat e parë të koncertit nuk më tërhoqën. Pas pak doli në skenë Maja Pliseckaja që do të interpretonte “Vdekjen e mjellmës”. Unë harrova çdo gjë tjetër dhe u përpoqa të futem në botën e baletit. Një violonçel solo luante melodinë e Sen-Sansit. Muzika po futej lehtë në shpirtin tim nga lëvizjet magjike të Maja Pliseckajas. Drita e prozhektorit kërkonte në errësirë duart mahnitëse të balerinës, supet, qafën e saj. E plagosur, mjellma përpëlitej me dëshpërim për t’i shpëtuar vdekjes. Dhe unë, i rënë në melankoli, mendoja: kështu po përpëlitej me dëshpërim para vdekjes edhe miqësia e popullit shqiptar me popullin rus…