Amerikania e Valbonës: Bota ka shumë për të mësuar nga Tropoja

Entela Resuli

Në fillim të korrikut, në datat 4 me 11, Tropoja do pushtohet nga studentë. Një kamp i dedikuar atyre do e kthejë Valbonën dhe rrethinat përreth në një terren për t’u vëzhguar dhe studiuar nga specialistët.

Kampi Studentët për Lumenjë (KSL) është një tubim vjetor, njëjavor i studentëve, akademikëve, ekspertëve, aktivistëve dhe mbrojtësve të lumenjve që vijnë së bashku me një qëllim të përbashkët: të krijojnë ide nga ekspertiza e tyre në mënyrë që të rritin entuziazmin për të mbrojtur pjesën e fundit të mbetur lumenjve të egër të Evropës Ballkanike.

Kampet e mëparshme janë mbajtur në lumin Soca (Slloveni: 2019) dhe në internet (për shkak të Covid), por duke shfaqur lumenjtë Lim dhe Tara (Mali i Zi: 2020).

Në 2021, nga datat 4 deri 11 korrik, kampi do të mbahet në lumin Valbona në Tropojë.

Catherine Bohne, drejtuese e shoqatës “TOKA” është personi i cili po merret me gjithë këtë organizim.

Sipas saj ky  kamp do të punojë për të krijuar një përvojë frymëzuese. Njëzet studentë të nivelit universitar nga Shqipëria, rajoni i Ballkanit dhe Evropa do të kalojnë një javë në kampe pranë lumit Valbona, duke u zhytur në kontakt të drejtpërdrejtë me natyrën ndërsa marrin pjesë në një sërë aktivitetesh.

Për studentët, thelbi i kampit do të jetë bashkëveprimi me një përbërje interesante të ekspertëve të ndryshëm, duke zhvilluar projektet e tyre për ruajtjen e lumenjve dhe natyrisht duke ndarë historitë e tyre, historitë dhe përvojat e lumenjve lokalë me njëri-tjetrin.

Por kjo nuk është e gjitha! Një ditë do të kalohet pikërisht në lumë – me kajak dhe rafting në një shtrirje prej 9 km të lumit Valbona, duke ndaluar për eksplorime të rastit, diskutime dhe madje edhe një mini-bioblitz.

Një ditë tjetër do të kalohet duke eksploruar komunitetet lokale dhe duke ndërvepruar me njerëzit për të njohur me të vërtetë situatën sociale. Dhe po, ka edhe kohë për disa aktivizma, lojëra, punëtori, netë filmash, not dhe biseda të gjata përreth zjarrit.

Kampi do të organizojë gjithashtu një ditë ‘rafting falas’ për njerëzit lokalë, duke siguruar që njerëzit këtu të kenë një shans të përjetojnë lumin në një mënyrë krejtësisht të re, të mësojnë rreth turizmit të ri dhe mundësive ekonomike dhe madje ndoshta të shohin lumin e tyre të dashur me sy të ri.

“Leksionet” do të mbahen në minimum, dhe fokusi do të jetë më shumë në diskutimet e moderuara dhe krijimin e ideve bashkëpunuese.

Në zemër të të gjitha aktiviteteve është kjo ide: Të prishet izolimi dhe të krijohet sinergji produktive. Ekzistojnë shumë forma të izolimit: izolimi akademik (në të cilin ‘disiplinat’ e imponuara krijojnë kufij që parandalojnë pllenimin e kryqëzuar dhe mendimin produktiv, krijues), ose izolimi i rolit (në të cilin njerëzit inkurajohen të mendojnë për veten e tyre si ‘një gjë apo një tjetër’: aktivist ose ekspert, sport-entuziast ose akademik), OSE izolim i komunitetit (në të cilin njerëzit luftojnë për të mbrojtur shtëpinë e tyre ose lumin e shtëpisë, dhe fushatat përfundojnë duke konkurruar për mbështetje dhe/ose vëmendje).

Sipas Catherinës është me rëndësi të theksohet se kjo ngjarje ka rëndësi për të bashkuar Shqipërinë rurale për t’u bërë një zë i vetëm e i fortë që mund të kërkojë ndryshimet dhe demokracinë e merituar. “Ne mendojmë se në Shqipëri kemi “demokraci” por deri më tani, veçanërisht në zonat rurale, ajo që kemi është kapitalizëm i shfrenuar dhe shkatërrues, me shumë pak demokraci të vërtetë. Shqipëria rurale po zhvatet nga biznesmen lakmitar ndërsa një qeveri e egër mbyll sytë. Kjo mund të ndryshojë dhe ne mund të krijojmë një të ardhme më të drejtë, më të qëndrueshme për Shqipërinë rurale, nëse bashkëpunojmë dhe mbështesim njëri-tjetrin”- shprehet Bohne, për Dita.

Më poshtë, një intervistë me amerikanen e Tropojës.

Bohne është amerikane dhe prej 12 vitesh jeton në Tropojë, dhe sot e shpreh me bindje që është super e dashuruar më këtë zonë.

-Është hera e parë që organizohet ky aktivitet në Shqipëri dhe a ka patur interes deri më tani?

Megjithëse fushata e lumit Vjosa ka sjellë grupe shkencëtarësh për të studiuar lumin, unë mendoj se kjo ngjarje – megjithëse gjithashtu mbledh ekspertë – është ndryshe, dhe e para e këtij lloji për Shqipërinë, sepse fokusi nuk është në shqyrtimin e një situate specifike dhe mbështetjen e vetëm asaj situate, por krijimin e një rrjeti të larmishëm dhe kompleks, rajonal dhe ndërkombëtar të ekspertëve, studiuesve, aktivistëve dhe vendorëve të cilët në të ardhmen do të jenë në gjendje të mbështesin njëri-tjetrin për t’iu përgjigjur rrethanave të panumërta dhe për të krijuar ndryshime të qëndrueshme në shumë nivele.

Interesi është fantastik, me entuziazëm të madh nga komunitetet dhe organizatat në të gjithë Shqipërinë. Njerëzit po vijnë nga larg si Osum dhe Vjosa! Dhe është një grup kaq i larmishëm: Biologë, Aktivistë, Artistë, Ekonomistë – Tani jemi kryesisht të shqetësuar se gjysma e Shqipërisë do të jetë këtu, dhe ku do t’i vendosim të gjithë? Gjë e mirë Tropoja është e famshme për mikpritjen!

-Ata që do të marrin pjesë në këtë kamp a do të paguajnë diçka, si funksionon?

Kostoja ‘e vërtetë’ e kampit është rreth 1000 euro për student pjesëmarrës, dhe sigurisht që ne nuk po kërkojmë nga askush ta paguajë atë vetë. Qëllimi këtu është që të përfshihen sa më shumë njerëz, pavarësisht nga aftësia e tyre për të paguar. Kolektivi i Lumenjve (River Collective) kërkoi një kontribut simbolik nga pjesëmarrësit studentë, por gjithashtu besoj se anashkalohet tarifa nëse njerëzit nuk mund ta përballojnë atë. Nuk ka asnjë pagesë për asnjë nga aktivitetet e organizuara nga TOKA – përfshirë mini-konferencën dhe ditën falas të River Rafting & Kayaking që do të ndodhë të mërkurën më 7 Korrik falë njerëzve të mahnitshëm të Osumit që po vijnë nga Berati me gomone dhe guida lumore për ta nxjerrë Tropojën në lumë! Përndryshe, edhe pse disa nga aktivitetet janë vetëm për grupe të veçanta (si punëtoritë që planifikojnë projekte ruajtjeje janë vetëm për studentët) vetë kampi është publik dhe i hapur për këdo që pëlqen të vizitojë dhe të marrë pjesë – ne duam që njerëzit të lidhen me aq shumë njerëz sa është e mundur, kështu që nuk kemi në plan të përjashtojmë askënd. Sigurisht nëse kthehet në një festival masiv spontan që mund të jetë i mundur, ne thjesht nuk do të kemi ushqim për të gjithë, pa marrë parasysh sa duam të ndajmë, kështu që ne kërkojmë me respekt këdo që udhëton spontanisht të jetë i përgatitur të kujdesen pak për veten e tyre.

-Po banorët e zonës a janë në dijeni të këtij aktivitet dhe mendoni se do bëhen pjesë e tyre?

Ky artikull është deklarata jonë e parë publike në lidhje me ngjarjet (faleminderit!), por duke biseduar me njerëz personalisht, deri më tani njerëzit janë me të vërtetë të lumtur dhe të ngazëllyer. Ju mund të shihni në raportin e botuar së fundmi “Ndikimi Social” për Tropojën se shumica dërrmuese e Tropojës nuk është e kënaqur me gjendjen e demokracisë dhe zhvillimit këtu, dhe dëshiron vërtet diçka ndryshe – por nuk di si të shkojë përpara, dhe unë besoj se kjo është tregues i komuniteteve rurale në të gjithë Shqipërinë. Shpresojmë që kjo ngjarje t’u japë njerëzve mjete të fuqishme që mund t’i përdorin menjëherë.

Ne gjithashtu qëllimisht zgjodhëm të mbanim kampin në Bujan (një zonë afër Bajram Currit) sesa në Parkun Kombëtar të Luginës së Valbonës në mënyrë që vendi të ishte më i arritshëm për njerëzit nga e gjithë Tropoja (dhe Shqipëria, Kosova, etj.).

– Zonja Catherina, si është gjendja e lumit të Valbonës, çfarë po ndodh me punimet për ndërtimin e HEC-ve atje?

3 hidrocentralet të cilat ishin në ndërtim e sipër ndoshta do të jenë në punë këtë verë – shumë njerëz ndjehen sikur beteja ishte e humbur pasi nuk patëm sukses në ndaljen e ndërtimit – por besoj se kjo nuk është aspak e vërtetë. Fakti është që në operimin e tyre ne fillojmë të shohim dëmet reale të shkaktuara nga hidrocentralet e vogla, shumë prej të cilave përbëjnë krime mjedisore sipas kodit penal siç është rishikuar në 2019. HPP T plani tashmë ka krijuar një rezervë zhavorri në rrjedhën e sipërme nga hyrja i cili ka ndryshuar lumin klasik Valbona e njohur për ujë të vrullshëm blu që kaskadon rreth shkëmbinjve në një pishinë të gjelbër dhe të ndenjur. Vidrat kanë ikur sepse nuk ka peshk. POR – në momentin që projekti shpallet i jashtëligjshëm dhe çimentoja hiqet, lumi do të kthehet në gjendjen e tij natyrore. Ju mund të shihni se si Dragobia HEC është duke tharë shtratin e lumit, dhe duke shkatërruar kanalet e ujitjes në 3 fshatra duke prekur 1000 njerëz verën e kaluar. Kjo është e paligjshme! Tani kemi prova të pakundërshtueshme. Kështu që unë jam shumë shpresëplotë tani, në të vërtetë! Do të duhet një ditë që të hiqen këto gjëra!

-Sa vite u bënë që ju jetoni në Valbonë dhe a ju pëlqen më si dikur?

Në fund të kampit do të jetë edhe “përvjetori” im i 12 në Tropojë! Katër vjet më parë, unë në fakt mora shtëpinë time në fshatin Dojan – familja Selimaj ishte mahnitëse kur më priti për 8 vjet të gjata, por ishte koha të pranoja që jeta ime është këtu tani, dhe të vendos rrënjët e mia. Ndaj ndërsa për 8 vitet e para me të vërtetë po njihja Valbonën, për 4 vitet e fundit kam rënë në dashuri me gjithë Tropojën – është me të vërtetë një vend magjik dhe kam aq shumë respekt për njerëzit që jetojnë këtu. Bota ka shumë për të mësuar nga Tropoja dhe po, unë jam më e ngazëllyer se kurrë për të bërë gjithçka që mundem për të ndihmuar që ai zë të dëgjohet.