ARVANITASIT ARISTIDH KOLA DHE JORGOS MARUNGAS

Prej vitesh doja të shkruaja diçka për arvanitasit e Greqisë të cilët, duke jetuar në këtë vend,pata mundësinë t’i njihja nga afër,sodomos aty nga vitet gjashtëdhjetë kur elementi arvanitas ishte shumë i gjallë dhe i pranishëm kudo, sidomos në rrethinat e Athinës dhe në përgjithësi në Atikëbioti. U deshën afro gjysmë shekulli që kjo popullsi, që i kishte mbijetuar asimilimit me shekuj, që arvanitasit tanë të humbasin historinë e tyre dhe, kryesisht gjuhën e mëmës.

Megjithatë nuk u përpoqa të shkruaj diçka konkrete dhe që mund të përshkruante dhe të paraqiste të vërtetën rreth këtij elementi arbëror që jetoi në shekuj në këto treva greke duke ruajtur deri vonë zakonet dhe gjuhën e të parëve të tyre, përveç disa shkrimeve sporadike gazetareske të cilat u botuan nëpër gazetat e diasporës-ose më saktë të emigracionit- duke u shmangur analizave dhe teprimeve që vihen re në disa autorë që gjoja njohin çështjen arvanitase.

Meqënëse kam jetuar e punuar në mes tyre, duke qënë pranë aktivistëve të pare arvanitas-si ishin Jorgo Marunga , Vangjel Liapi e shumë të tjerë të cilët filluan aktivitetin e tyre të vrullëshëm pas shëmbjes së diktaturës fashiste ( më pare ishte rrezikëshme të flisje ose të shkruaje për arvanitasit) jam në gjëndje të njoh më mire se kushdo tjetër zhvillimin dhe qëndrimi i arvanitasve ndaj kombit mëmë, atij arbëror. Një çështje e tillë nuk duhet kurrsesi të shfrytëzohet ose të paraqitet në mënyrë nacionaliste se thjesht nuk ka të bëjë me një qëndrim të tillë,por duhet studjuar nga ana kulturore, gjuhësore dhe folklorike, fusha të cilat janë shumë të pasura dhe interesante për të kaluarën shekullore të kombit shqiptar.

Gjatë kohës kur bashkëpunonim me Marungën,.Liapin, Jeros (Plaku) e shumë të tjerë zbuluam gjëra shumë interesante që kishin të bënin me lidhjet dhe vazhdimësinë e faktorit arvanitas,(Greqi) atij arbëresh (Itali me studjues që ishim në kontakt të dendur) dhe vetë shqiptarët që banonin në brëndësi të atij që quhet shtet shqiptar. Në atë kohë u shfaq në horizontin kulturor arvanitas një figure tjetër arvanitase që më vonë do të bëhej objekt “shfrytëzimi” nga shumë pseudostudjues shqiptarë të emigracionit që kishin zbuluar, sikur të kishte rënë nga qielli, ekzistencën e arvanitasve në Greqi. Fjala është për për intelektualin e mirënjohur Aristidh Kola.

Ky, duke pasur kulturë të gjërë, u shfaq në vitet 80 të shekullit të kaluar me një libër ku përpiqej të studjonte dhe të shpjegonte ekzistencën e arvanitasve në trevat greke. Në këtë libër u vunë re mjaft pasaktësi, sidomos për kohën dhe arsyet se si arvanitasit ishin ngulitur në Greqi dhe për këtë u kritikua nga Marunga-akoma dhe nga unë- dhe ai e pranoi kritikën ndhe kërkoi të kontaktojë me ne-Marunga aso kohe nxirte revistën “Dialogji” që mirrej në përgjithësui me arvanitasit. Mjerisht Marunga vdiq në vitin 1985 në moshën 49 vjeç duke lënë një zbrazësirë të madhe në çështjen arvanitase dhe këtu Aristidh Kola tregoi aftësitë e tij duke i zënë vendin e vazhduar punën e Marungës,në mënyrë të denjë. Sigurisht lidhjet tona ishin të vazhdueshme, sepse edhe ai, si Marunga,kishte mangësi në gjuhën shqipe…

–              2       –

Gjërat ndryshuan me vërshimin e shqiptarëve në Greqi pas vitit 1991. Në mes tyre ishin shumë intelektualë por edhe nga ata që zbuluan se ishin të tillë pasi u gjenden larg vendlindjes së tyre. Për çudi shumë nga këta zbuluan me habi ekzistencën e arvanitasve, (madje i quanin shqiptarë) dhe ja nisën avazit të tyre se si kishin zbuluar në Greqi ekzistencën e “shqiptarëve” si i quanin. Nga kjo zhurmë arvaniasit sikur u trëmbën dhe shumica e tyre u tërhoqën, të tjerë bënin sikur nuk kuptoni por dukej qartë se ishin zhgënjyer nga vërshimi dhe paraqitja mjerane e shqiptarëve në Greqi.

Aristidh Kola as u trëmb, as u tërhoq. Ai u tregua më aktiv se më pare dhe nisi kontaktet e tij me shqiptarët sidomos me intelektualët që jo njëherë kërkuan ndihmën e tij. Ai nuk u kursye,por duket se shumë nga këta që paraqiteshin si intelektualë madje historianë, e keqkuptuan qëndrimin e tij sikur ai ishte kundër vendit të tij, Greqinë sepse mbronte shqiptarët. Dihet se atëhere kishte shpërthyer një propaganda e egër antishqiptare duke u shfaqur si një racizëm shovinisto-fashiste dhe shumë pak ishin ata që guxonin të mbronin shqiptarët. Njëri nga këta sigurisht ishte Aristidh Kola, si ishin dhe mjaft gazetarë, ndërmjet të cilëve dalloheshin Sumeritis dhe Niku, të cilët megjithse nuk ishin arvanitas, nuk ngurruan t’u kundërvihen shovinistëve dhe racistëve fashistë…

Qëndrimi i tyre nuk u keqkuptua nga kundërshtarët racistë grekë, por edhe nga kalemxhinjë shqiptarë që, duke shtrrëmbëruar faktorët që i shtynte këta të mbronin shqiptarët, i paraqitën si…shqiptarë ose filloshqiptarë. NJerëz me njohuri të kufizuara-me arsimim të kufizuar- shkruanin për arvanitasit (shqiptarët e Greqisë…thoshin!) gjëra të njohura e të shumë shfrytëzuara sikur ata t’i kishin zbuluar të parët. Arritën të shktruanin dhe libra se pse paten rastin të takoheshin njëherë me dike që fliste pesë fjalë shqip, ose se dinte të këndonte një këngë arvanitase.

Një nga rastet më tipike ishte kur një “historian” (kështu e paraqiste veten, më vonë kaloi në Tetovë dhe vitet en fundit paraqitet si njohës i mire i Greqisë, madje arriti të shkruante se gjysma e popullsisë së Greqisë ka qënë arvanitase, si rrjedhojë grekët nuk janë veçse shqiptarë të helinizuar! Mjerisht këto përralla i botojnë gazetat e Tiranës…) më mori një ditë në telefon-nuk e di ku e kishte marrë- dhe më kërkoi të gjitha dokumentat, shkrimet dhe të dhënat e mia për Jorgo Marungën se ai kishte vendosur të shkruante një libër për “shqiptarin e madh Jorgo Marunga!!!”

I habitur dhe i indinjuar për një arrogancë të tillë i u përgjigja: “Pse duhet të t’i jap ty këto “dokumenta”,nuk di të shkruaj unë vetë një libër për të po të nduhet? Apo ti di të shkruash më mire se unë?”. Biseda u mbyll këtu dhe më duket se ai e shkrojti…librin e tij …historik!

–              3         –

Ndoshta do të duhej të shkruaja, por familja e tij- si dhe familja e Aristidh Kolës më vonë- më ishte lutur që të mos vazhdoja të publikoja shkrime të Marungës as të mirresha në shtypin shqiptar me njeriun e tyre. Kjo u bë kur unë shkrojat një shkrim njohës për Jorgon në Gazetën e Athinës dhe u a bëra të njohur të afërmve të tij. Duke dashur të mos njollos kujtimin e tij,nga ndonjë sulm të mundëshëm nga kundërshtarët e shumtë antiarvanitas, si bëhej kur ai ishte gjallë (por atëhere dinte ai t’u ntergonte vendin) u binda dhe respektova dëshirën e pasardhësve të tij.

E njëjta gjë është bërë dhe me Aristidh Kolën.Ai zëvëndësoi dënjësisht Marungën dhe u bë vazhdimësi më i mire në radhët e arvanitasve. Duhet theksuar se para viteve 90 patëm përkrahjen e shumë njerëzve të rëndësishëm si ishin Melina Merkuri, Thodhotros Pangallos-arvanitas që të dy që,jo vetëm nuk e fshihnin por krenoheshin me prejardhjen e tyre. Por Aristidh Kola u bë menjimënd intelektuali kryesor arvanitas që asnjëherë nuk ngurroi të thotë fjalën e tij mbrojtës jo vetëm për arvanitasit por edhe për shqiptarët kudo qenë, akoma dhe për emigrantët.

Në këtë kuadër ne kishim takime të shpeshta prandaj,përveç këtyre lidhjeve, dukej e natyrëshme të gjendeshim të dy në një mbledhje e organizuar nga dikush (nuk më kujtohet emri, do ta mësoj kur të shpallet nga Nishani Nderi i Kombit!) për themelimin e kishës shqiptare në Athinë. Ishte një veprim përçarës që donte jo vetëm të përçante shqiptarët e Greqisë, duke future nën strehën e një kishe vetëm të krishterët, shi ortodoksët, por në këtë mënyrë minohej dhe autoqefalia e kishës ortodokse shqiptare. Aristidh Kola nuk e kishte kuptuar synimi i themelimit të një kishe të tillë dhe kishte bërë një studim serioz për kontributin e arvanitasve-dhe shqiptarëve- ndaj ortodoksizmit dhe në përgjithësi krishtërimit.

Gjatë paraqitjes së punimit ai kërkoi ndihmën time si përkthyes (kuptohet studimi ishte shkrojtur greqisht sepse Kola nuk e njihte mire gjuhën shqipe) Kur mbaroi ai, u ngrit çështja e themelimit të kishës në fjalë, por unë dhe Jeros reaguam ashpër dhe mbledhja u prrish. Atëhere Aristidhi më zgjati punimin e tij që sapo kishte paraqitur, duke më thënë: “Merre dhe bëje ç’të duash. Përktheje shqip dhe botoje ku të duash ti!” Unë nuk e botova por e përktheva dhe ja besova mikut tim, gazetarit Abdurahim Ashikut, i cili e ka botuar disa here. Herën e fundit e botoi në gazetën Dita e Tiranës ku u keqprit nga “lexuesit” sidomos për “pëkthimin e keq” për shijet e tyre të holla.

Por kjo ngjalli dhe debate të tjera. Këtë studim Ashiku, i cili kishte njohur mire Kolën dhe i kishte marrë disa intervista, e paraqiti dhe në një aktivitet përkujtimor që u oganizua në Athinë gjë që bëri të akuzohem unë nga familja e Kolës se po shfrytëzoj shkrimet e tija pa pasur autorizimin e familjes dhe me të drejtë. Familja në mënyrë të prerë ka kërkuar të pushohet të shfrytëzohet vepra e Aristidh Kolës nga gazetarët dhe paseudohistorianët shqiptarë, madje në mënyrë kategorike ka refuzuar të marrë pjesë në aktivitete që organizojnë shqiptarët, kryesisht me nismën e Abdurahim Ashikut si në Athinë, Prishtinë ose Tiranë, i cili njeh mirë kërkesën e familjes se nuk do të pranojë asnjë nderim i veçantë (si dekorim, nderi i kombit e ku ta di unë) nga pala shqiptare kudoqoftë. Prandaj dhe kur më lajmëruan mua të mirrja pjesë në aktivitetin e Athinës, refuzova , veçse avokati i familjes tek unë u ankua ditën tjetër dhe me të drejtë se studimi më ishte besuar mua.

–              4       –

Por ç’u bë pastaj? Të gjithata që kishin “njohur” ose e kishin takuar dy tre herë Aristidh Kolën, u kujtuan se “shqiptar i madh” na qënkej duke arritur në akuzën absurde, pa asnjë bazë, se gjoja Atristidh Kola u…vra nga organet greke!!! Dhe pse ta visnin grekët njeriun e tyre? Se,në se shumë here Kola përkrahu shqiptarët, sidomos ata të Kosovës, duke dënuar terrorin sërb,nuk do të thotë se ai ishte “shqiptar” por qytetar i nderuar grek. Por aktivitetet për Aristidh Kolën nuk u kufizuan në Athinë,ku do të ishte e natyrëshme ta bënin emigrantët si mirënjohje për përkrahjen që ai u bëri në rrethana të vështira. Ose me artikuj nëpër gazeta. Nga Tirana u bë një   zhurmë e madhe publicistike nga Kolec Traboini (këtë e pata takuar nja dy here në Athinë para se të largohej për në Amerikë) dhe piktori Dragoti Alia (edhe këtë e pata takuar para se të shkonte në Belgjikë) me disa studjues e profesorë, dhe studjues të panjohur për mua, (as nga Aristidh Kola, ma merr mendja), vrapuan dhe në Prishtinë dhe më tej i kërkuan Nishanit t’i jape titullin “Nderi i Kombit”Aristidh Kolës!

Është e çuditëshme se si mund të smadhohen ose të shtrrëmbërohen ngjarjet. Mësohet gjithashtu se Kolec Traboini ka shkruar një libër për Kolën, madje në një fragment që lexova thoshte se si i kishte ftuar në shtëpi (gjë që dyshohet) atë dhe piktori Dragot Alia. Më sa di unë Traboini qëndroi pak kohë në Greqi, shkruante në një gazetë të emigracionit,por si emigrant ekonomik që ishte nuk kishte shumë kohë të mirrej me arvanitasit akoma dhe me aktivitetin e Aristidh Kolën. Sigurisht nuk e kam lexuar librin e tij, por nuk mund të besoj se si mund të shkruhet një libër për një njeri që e njeh pak, akoma edhe në se të ka ftuar në shtëpi për darkë! Por dihet se shqiptarët kanë aftësi të çuditëshme kur duan të bëjnë diçka, madje atë që s’ta pret mëndja. Sidoqoftë unë nuk do të vë në dyshim librin e Traboinit,por atë që dua të them është: me ç’të drejtë këta kërkojnë t’i jipet Kolës titullin Nderi i Kombit?

Kanë marrë lejen e familjes së tij në se pranon një nder të tillë nga Nishani? A nuk e kuptojnë se po u bien në qafë të afërmit të tij? Apo ajo që u intereson është të bëjnë zhurmë rreth emrave të tyre dhe nuk çajnë kokën në se dëmtojnë dike? Ata gjetën rastin , vrapuan dhe në Prishtinë duke bërë bujë rreth vetes së tyre. Për këto marifete, unë do t’i propozoja Nishanit t’u jape këtyre titullin “Nderi i Kombit” që të shpërblehet marrëzia deri në fund. Në se dikush do të kishte të drejtë ta kërkonte një nderim të tillë për Aristidh Kolën, ai do të ishte A.Ashiku i cili e ka njohur mjaft mire arvanitasin tone, madje ky ka oprganizuar disa aktivitete jo vetëm në Athinë, por edhe në Prishtinë, por ai e njeh vullnetin ne familjes dhe nuk dëshiron të bëjë diçka jashtë dëshirës se saj. Nga ana tjetër, duke pare se sa persona kanë marrë titullin Nderi i Kombit nga presidentët shqiptarë,nuk përbën më nder që të marrë një tutull të tillë që s’ka më asnjë vlerë.

Dhe, si përfundim, do të doja të shtoja se nuk përbën nder për askënd kur shfrytëzon figura të së kaluarës që të bëjë zhurmë rreth vetes, gjë që është bërë e zakonëshme nga “gazetarët” “opinionistët” “analistët” dhe kalemxhinjtë e shumtë shqiptarë. Do të bëjnë mire që t’i lënë të qetë dhe të mos u bien në qafë njerëzve që nuk duan aspak publicitetin që u bëjnë këta tipa.