Atdheu si ndjenjë

Nga Bedri Islami

Në kujtim të publicistit Andrea Stefani

 

Jo rrallë herë, historia është një gënjeshtër e ndritshme, e cila rrëshqet nëpër breza për t’u bërë një histori e saktë dhe më e vërtetë.

Ndodh edhe ndryshe; nga kalimi i viteve, kur memoria historike fillon e largohet, ajo synon të rikthehet në një formë të re, që është shumë më e gënjeshtërt se ajo që është parathënë në një moment të caktuar.

Ka disa ditë që në gazetën “Dita”, fillimisht përmes një editoriali të analistit Andrea Stefani, e më pas replikave të ndryshme, është rikthyer çështja më e vjetër dhe më e re e historisë së gjysmës së fundit të shekullit të shkuar: Lufta Nacional Çlirimtare përmes dy tabllove, partizanët e ballistët.

E drejta e Andrea e Stefanit është të bëjë të njohura mendimet e tij, ashtu si ai vetë e përveton, megjithëse e vërteta historike është diçka krejt tjetër, dhe ai vetë e di fare mirë këtë.

Ky është rasti kur e vërteta e së shkuarës nuk përputhet me krijimin e një historie të re, pasi, si ndodh në raste të veçanta, në këtë mes nuk janë vetëm fjalët, por edhe të rënët.

“Rebelimi” i Andrea Stefanit, nëse mund ta quajë kështu ngjalli reagime, jo se nuk dihej e vërteta, që në shumë raste kishte marrë pamje fantazmagorike, por për dy shkaqe të arsyeshme:

Andrea Stefani njihej si një analist i së majtës, më shumë për shkak të qëndrimeve të tij të forta ndaj oligarkisë politike e financiare të sulltanatit të Berishës, dhe, shfaqja e tij me tezat e vjetra të së djathtës, në fakt, tezat janë të vitit 1943, krijoi pështjellimin. Në fakt, mund të jesh kundër një oligarkie politike e familjare që zhbëri këtë vend në 25 vitet e fundit, e të mos kesh mendime të së majtës për një pjesë të historisë.

Së dyti, gjithë këtë përplasje mendimesh e pasqyroi gazeta DITA, po ashtu një ndër kundërshtaret e rrepta të oligarkisë berishiane dhe kjo ishte çudi tek ata që nuk e dinë se ajo, duke qenë një gazetë e hapur, nuk mund të mbyllej për një çështje kaq të debatueshme.

Ata që duhet të jenë më shumë mirënjohës ndaj këtij debati do të duhej të ishin ballistët dhe shefi i tyre i tashëm, Alimadhi, pasi kurrë, që kur është krijuar, Balli nuk ka qenë më i përmendur dhe i lakuar në vendin tonë. DITA e nxori nga hija e politikës dhe nuk do të jetë faji i saj nëse, edhe pas kësaj dhe analizave të gjata të zotit Andrea Stefani, i cili, e përsëris, ka gjithë të drejtën e botës të rrijë në mendimin e tij, pavarësisht se kjo, më vjen keq ta them, është njëra ndër lajthitjet e panatyrshme të një intelektuali me klasin e tij.

Ballistët e rangut të lartë ishin përgjithësisht njerëz të dehur me veten e tyre. Asnjëri prej tyre nuk ishte më disident, si kishte qenë deri në vitin 1924 dhe asnjëri prej tyre nuk hoqi dorë nga lëvozhga e majmur që u krijoi fashizmi.

Ballistët e një dite të nesërme, edhe para se të themelohej Partia Komuniste dhe të njihej Enver Hoxha, pra, edhe para vitit 1941, qoftë individualisht, qoftë si një turmë pasonjëse e pushtimit, ishin bërë pjesë e rrjetës kolaboracioniste; ata ishin qeveritarë të lartë, ishin ministra, anëtarë të Këshillit të lartë fashist, deputetë të një parlamenti kukull, ishin bashkëpunëtorë të Musolinit dhe të “rehatuar” nga dora e Kontit Çiano. Kujtimet e këtij të fundit, por edhe kujtimet e disa prej tyre, si të Sejfi Vllamasit, përmbysin çdo lloj ndershmërie që mund të kishin shfaqur deri në vitin 1924. Për 15 vite radhazi ata ishin ushqyer nga dora serbe, që i kishte mbajtur me para të gjakut dhe i kishte shtyrë drejt gjakut. Pra, si të thuash, ata e kishin bërë pazarin me ndërgjegjen e tyre para se të dilnin traktet e para komuniste, dhe ajo që ndodhi më pas, nuk ishte asgjë tjetër veçse troshitja e asaj që kishin lëpirë. Më vjen keq, por në këtë çorbë, më pas, do të përfshihej edhe i pari i tyre, Frashëri, edhe politologu i tyre, Këlcyra, edhe njerëzit e letrave, si Mustafa Kruja dhe Koliqi.

Sejfi Vllamasi, drejtuesi i këtyre “disidentëve” në mërgim, ka sjellë dëshmi të karakterit dhe lëpirjes së tyre. Petro Marko ka sjellë në librin e tij, “Re dhe gurë”, lidhjen e Koliqit me gjermanët, sa që përmes tij bëheshin arrestimet e shqiptarëve dhe lirimet nga burgjet.

Komunistët në luftën çlirimtare nuk ishin edhe aq tolerantë. Në luftë, këtë e di kush e ka provuar, nuk mund të mendosh si në paqe, aq më shumë kur të qëllojnë e të vrasin.

Çuditërisht në Shqipëri ka ndodhur një fenomen që nuk ka ndodhur në asnjë vend tjetër gjatë Luftës së Dytë Botërore; fituesit kishin dhjetëra herë më shumë të vrarë se sa humbësit. Nacionalçlirimtarët ishin vrarë dhjetëra herë më tepër se sa ballistët.

Ndoshta, numri i 28 mijë dëshmorëve nuk është i saktë, por, edhe sikur të jetë gjysma e tyre, edhe ato, sido që mund të quheshin, komunistë a atdhetarë, ishin bij nënash dhe dikush do të duhej të përgjigjej për vrasjen e tyre.

Në Luftën e Dytë, shqiptarët, si gjithë të tjerët, kishin dy rrugë; ose me Aleancën e njohur antifashiste, ku bënin pjesë edhe sovjetikët, por edhe shtetet perëndimore, ose në Treshen naziste e militariste, po ashtu të njohur.

Zgjedhja e duhur ishte bashkimi me Aleancën. Këtë e bënë Nacionalçlirimtarët. Kjo është merita e tyre dhe kjo është meritë historike. Njerëzit e ndoqën pasi ishte e vetmja forcë që i jepte shpresë.

Ballistët zgjodhën Treshen e njohur naziste dhe këtë nuk e bënë se nacionalçlirimtarët ishin intrasigjentë. Këtë zgjedhje e kishin bërë shumë kohë para Mukjes, do e bënin edhe më pas. Nacionalçlirimtarët, edhe kur dështoi Mukja, që ishte konferenca e ndarjes së pushtetit, ëndrra balliste, dhe e mbulimit të fajeve, shpërlarja balliste, ata bënë Konferencën e Bujanit, ku u vendos që Kosova të bashkohej me Shqipërinë.

Ballistët zgjodhën rrugën tjetër; krijimin e Divizioneve SS, që bënë masakrat e njohura dhe u futën drithmat njerëzve. Asnjë pushtues nuk u vra prej tyre dhe nuk kishte se si të vritej, pasi ata armët i merrnin nga pushtuesit. Nuk ka pushtues në botë që të jep armë, makina, të lejon të patrullosh dhe në fund ta vrasësh.

Të mendosh ndryshe, kjo është miopi politike.

Fati e ke sjellë që pas vdekjes së babait tonë, të kthehemi në një shtëpi të lidhur ngushtë me luftën dhe që njihej si Shtëpia e Madhe e Gjylbegajve.

Tre vetë kishte dhënë në luftë kjo familje, e cila, megjithëse vinte nga një trashëgimi të njohur pasurore, atdheun nuk e kishte si njerkë dhe as si mallkim.

Pas vrasjes së Naimit, djalit të shtëpisë, burgosjes së Eljazit, që e vranë më pas, dhe Rexhepit, xhaxhallarët e Naimit, që ishte në kampin e përqendrimit në Prishtinë, ballistët nuk shkuan për ngushëllim, por që të digjnin shtëpinë e madhe që e kishte ngritur kryetari i parë i Bashkisë së Shkodrës, njeriu që me 28 nëntor ngriti flamurin në qytet, Muharem Gjylbegu.

Mundimi për të të sjellë shembuj është i ngadoshëm, por do të doja të sillja edhe një. Manush Alimani ishte 22 vjeçar kur e arrestuan ballistët. E përsëris, ballistët, që pas pak ia dorëzuan gjermanëve, Gestapos, majorit Hauzding.

Një herë, në kalanë e Shkodrës, kur sapo kisha kaluar me “Zërin e Popullit”, fundi i vitit 1990, më rastisi të dëgjoj Ramiz Alinë kur fliste për Manush Alimanin. Kishin qenë bashkë gjimnazistë dhe në një celulë. Alia ishte dërguar të drejtonte rininë e qytetit të Beratit, Manushi rininë e qytetit të Shkodrës. Manush Alimani u kishte thënë gjithnjë se, “nëse më arrestojnë, largohuni të gjithë, sepse nuk do të mund të duroj dhe do ju dekonspiroj, prandaj, ikni”.

U arrestua dhe ishte në dorën e Gestapos. 22 vjeçar. 22 ditë tortura të tmerrshme, sa që askush nuk i përfytyron dot. I dobët në shtat, djalë i ri. Dërgoi letrën e parë me një xhandar, shqiptar i Kosovës, letër që u zu, por shqiptari nuk e tregoi adresën se ku do e dërgonte. E vranë në oborrin e Gestapos edhe atë.

Pastaj vazhduan me tortura, derisa e mbytën. Arriti të dërgojë vetëm një letër, përmes së cilës tregonte se aty, në atë qeli, të gjithë e thërrisnin kriminel, edhe vrasësit.

Atdheu, më shumë se gjithçka, është ndjenjë.

Shumë vite më pas historia do të përsëritet, kësaj here në një vend tjetër shqiptar, në Kosovë.

Kur them se atdheu është së pari ndjenjë kam parasysh një mik të madh, i cili, sinqerisht, ka qenë frymëzimi i mijëra vetëve, dhe, njëkohësisht, idhulli im jetësor.

Quhej Fehmi Lladrovci. Është sot i nderuar me të gjithë titujt më të lartë të Shqipërisë dhe të Kosovës, së bashku me gruan e tij, Xhevën, luftëtaren e shquar.

Në majin e vitit 1998, pas shumë peripecive, në Drenicë shkoi një gazetar i njohur anglez, Deivid Lloid. E kam takuar në Londër dhe kishte synuar disa herë të futej në Drenicë, por nuk ia kishte dalë.

Ai bëri një intervistë me Fehmiun.

Nga ana emocionale, kjo intervistë ka një ndër momentet më madhore të Fehmiut, ose më saktë të afishimit të ndjenjës së tij ndaj atdheut.

Gjatë gjithë intervistës ai ka qenë serioz, disi i vërejtur, ushtarak i lindur, i bindur në atë që thotë, po edhe duke e ditur se kjo do të ishte një luftë e rëndë, e ashpër dhe e përgjakshme.

Ka vetëm një moment kur ndjenja ndaj atdheut e dritëzon, si të thuash, krejt intervistën e tij dhe kjo shfaqet pas pyetjes së gazetarit britanik: “Keni kaluar një kohë të gjatë në burg politik. A jeni të gatshëm të vdisni për Kosovën?”

Ky është i vetmi moment që Fehmiu shkëputet nga serioziteti i tij dhe ndjenja e shpirtit shfaqet me një dritë të veçantë, e përgjigjet:

“Me dëshirën më të madhe. Më e shtrenjtë është liria se jeta. Vdekja për lirinë e Kosovës do të ishte fati im më i madh jetësor”.

Pas kësaj nuk mund të shtoj asgjë tjetër.

 

Shënim: Rikthimi në këtë temë, edhe pse përmes një figure të njohur të botës së letrave, që fatkeqësisht nuk është më mes nesh, duke lënë pas kujtimin e gazetarit të ndershëm, kurajoz dhe të guximshëm, nuk do të ndodhë vetëm kësaj here. Hapja e saj nuk është si hapja e “kutisë së Pandorës”, por si një domosdoshmëri historike për të rimbajtur vlerat e një lufte antifashiste,përmes së cilës duhet të ndjehemi të denjë në familjen e kombeve.