Çuko: Biseda me Kiço Ngjelën, mbështetje për ndërtimin e serave të para në vend

Një vizitë e Kiço Ngjelës, ish-Ministër i Tregtisë së Jashtme, të Brendshme dhe Transportit në vitin 1966 në Lushnjë dhe biseda me Loni Çukon, specialistin e ri të Hoti-Kulturës, do i hapë rrugë projektit të parë në Shqipëri për prodhimin e domateve e perimeve të para nëpërmjet serave. Suksesi i këtij eksperimenti, aplikimi i ndërtimit të serave në shumë zona të vendit, rrit dukshëm prodhimin ‘Made In Albania’, tepër të lakmuar nga konsumatori i huaj. Në intervistën e tij në vazhdim, Çuko na tregon për bisedën me Ngjelën, mbështetjen që ai e specialistë të tjerë dhanë në drejtimin e këtij eksperimenti…

Zoti Çuko! Pohuat se u arrit që Shqipëria të eksportonte në tregjet evropiane deri në 100 mijë ton perime. Ndërkohë që në tregun vendas, këto produkte(domatja e hershme) ishin ‘mollë e ndaluar’?

-Pyetja është me interes. Që të jemi të sinqertë dhe të saktë, nga ky eksport masiv produktesh, në momente të caktuara, tregu vendas, e ndjente mungesën e tyre. Pra, konsumatori shqiptar, nuk i kishte kur mund t’i dëshironte këto prodhime. Dhe kjo ka disa arsye që unë po ua pohoj në vazhdim. Së pari dua të them se ky fenomen, pra pamundësia e shqiptarëve që të konsumonin produktet që vetë i prodhonin, kryesisht lidhet me domaten e hershme… Kjo vihej re kryesisht në muajt prill dhe maj. Megjithatë, përgjithësisht, edhe qytetarët shqiptar, u ‘rrinin larg’ këtyre prodhimeve pasi nuk ua mbante xhepi, nuk u mjaftonin të ardhurat. Siç përmenda më lart, uria e tregut të huaj për domaten që prodhonim ne, sillte të ardhura shumë të mëdha për shtetin shqiptar. Kështu, që prodhimet, në masë, mbështetur në kontrata të para planifikuara, ishin të destinuara për eksport. Kështu, mund të themi që për periudha kohore (muajt prill, maj), por në muaj të tjerë të vitit, këto prodhime ishin në rritje dhe për qytetarët e thjeshtë. Por ka dhe diçka tjetër në këtë drejtim.

Cila është konkretisht?

-Ishin dhe politikat ekonomike të kohës, centralizimi, që përveç të tjerave, krijonin dhe mosmarrëveshje apo probleme të shumta dhe mes ndërmarrjeve apo institucioneve. Kështu, në vitet ‘70, për sa fola më parë, pati dhe një farë kontradikte që tashmë u shfaq pothuaj fare hapur… Ishte kontradikta midis ekonomive prodhuese të perimeve dhe institucioneve tregtare që grumbullonin e shpërndanin këto prodhime. Pasi këto të fundit, pra institucionet tregtare nuk i përgjigjeshin dot kërkesave të tregut si në shtrirje gjeografike, në kohë e me sasinë e duhur të prodhimeve. Kryesorja, ajo që pengonte përmbushjen e kësaj detyre nga ana e tyre, ishte mungesa e ambalazheve dhe kufizimi në mjete transporti.

Të kthehemi tek eksperienca juaj në drejtimin e projektit për prodhimin e domateve me sera në vendin tonë, që ishin në vazhdim, zanafilla e eksportit në rritje të perimeve?

-Fakti që unë nisa punë në ekonominë bujqësore të Divjakës,(me kushte optimale për kultivimin e perimeve të para) më bëri që të njihja elementët dhe treguesit që ndikonin në hershmërinë e këtyre produkteve, si dhe vlerat konkrete të tyre. Unë kisha njohuritë e shkollimit, por puna, eksperienca në terren, janë ‘shkollë’ më vete e me shumë vlera për specialistin. Falë takimeve që kisha bërë me ekspertë të njohur të kësaj fushe, në terren, institute shkencore, ministrinë e Bujqësisë (deri titullarë të saj), më nxiti të ndërmerrja guximin të eksperimentoja në drejtim të perimeve, përkatësisht, në krijimin e kushteve për prodhimin e nxjerrjen në treg në një kohë sa më të shpejtë. Por dua të kujtoj se kjo ndërmarrje do të rezultonte shumë e vështirë, me plot pengesa e përgjegjësi, por falë bashkëpunimit me kolegë, mundëm të preknim suksesin… Shumë nga bashkëpunëtorët e mi, sot nuk jetojnë, por unë dua ti falënderoj të gjithë, të vlerësoj kontributin që ata dhanë në këtë drejtim… Janë bashkëpunëtore nga specialistët e terrenit, ato në dikaster, në Degën e  Eksporteve dhe funksione drejtuese shtetërore…

Kë do të veçonit disa prej tyre?

-Ndër të parët unë dua të përmend njeriun e përkushtuar Sheraf Mosha që arriti deri në detyrën e kryetarit të Degës së Eksportit. Dua të përmend gjithashtu Kiço Ngjelën, ministrin e Tregtisë së Brendshme, të Jashtme dhe Transportit. Dua ta kujtoj gjithashtu dhe Uan Hilën, ish-kryetarin e Komitetit Ekzekutiv të Lushnjës… Gjykoj se është vendi këtu të evidentoj një bisedë me Kiço Ngjelën, personin e parë që më nxiti e inkurajoi në eksperimentimin e kultivimit të domateve e perimeve të tjera në sera…

Çfarë biseduat me Kiço Ngjelën lidhur me eksperimentin?

-Kiço Ngjela ishte njeri me përvojë të pasur dhe shumë komunikues me njerëzit që i vlerësonte. Në një farë mënyre nuhaste instiktivisht njeriun apo mjedisin që kishin prirje për diçka të re e që ngurronin të kërkonin hapur mbështetje. Por, Kiço ishte dhe trim e njeri që e mbante fjalën e dhënë. Kishte dhe një gjë tjetër: Edhe nëse dikush gabonte në punë pa dashje apo për shkaqe që nuk vareshin prej tij, ai e ndihmonte, kurrë nuk e dënonte. Kiço nuk harronte premtimin e dhënë e gjendej vetë konkretisht në përmbushjen e detyrës që kishte dhënë. Në rastin konkret, dhe në eksperimentin tonë. Kishte ardhur në kooperativë, e me mua si specialist bisedoi gjatë. Si ministër i Tregtisë, mendja i rrinte tek prodhimi masiv i frutave, të cilat i quante të domosdoshme për tregun e brendshëm, e veçanërisht për eksport, fushën të cilën ai e mbulonte. “Të dëgjova me vëmendje djalë, e jam plotësisht dakord me idetë tuaja. Është me interes nëse ne, me eksperiencën tuaj e të specialistëve, të përpiqemi të ngremë këtu në ekonominë tuaj, sera, për prodhimin e domates e perimeve të tjera para ciklit natyral. Janë me shumë leverdi ekonomike. Mendohu një herë, shqyrtoje me detaje dhe ne do të të mbështesim. E di, është punë e vështirë, pasi eksperimentohet për herë të parë në vendin tonë. Por, siç thash, kam besim tek ti, e unë dhe shokët do të të ndihmojmë” – më tha mes të tjerave Kiço Ngjela. Ndjeva kënaqësi, e cila m’u kthye në një mbështetje e forcë të brendshme. “Do të bëjmë të pamundurën, shpresoj t’ia arrijmë” – i thashë.

Si vepruat ju pas kësaj bisede?

-Mua më ngeli në mendje këshilla dhe gatishmëria që afroi Kiço Ngjela, edhe pse një eksperimentim i tillë ishte me përgjegjësi dhe i rëndë për ‘shpatullat’ e mia. Isha 24-25 vjeç atëherë… Por mora vendimin që të mos tërhiqesha nga kjo që ishte ëndërr… Që të nesërmen takova kryetarin e kooperativës bujqësore, Dhimo Likon. Ai ishte me vlera si njeri dhe drejtues. “Unë nuk di se çfarë duhet bërë. Ti je specialisti e je punëtor. Më thuaj se çfarë duhet të bëj unë, çfarë duhet bërë dhe na ke të gjithëve gati, në mbështetje!”- më tha ai. Sigurisht, për këtë nismë, u konsultova dhe me kolegët e mi që punonim bashkë në të njëjtën ekonomi. U lidha me specialistët dhe drejtuesit e Komitetit Ekzekutiv, me specialistët e sektorit përkatës dhe me drejtuesit e Ministrisë së Bujqësisë.

Cili ishte qëndrimi i tyre?

-Më mbështetën plotësisht. Më kërkuan detaje për projektin dhe më premtuan edhe angazhim konkret… Por kuptohet, përgjegjësi i parë, ai që ishte nismëtari dhe udhëheqësi i projektit për nisjen për herë të parë të kultivimit të perimeve të hershme në sera, isha unë…

Është me interes të dimë si vazhduat më tej, cili ishte fati i projekti?

-Po, nisëm nga puna. Ndër të parët që më mbështetën e unë duhet ta falënderoj, është Qemal Myrseli, funksionari më i lartë partiak në rrethin e Lushnjes, që më pas u bë dhe zëvendësministër i Bujqësisë. Ai, pasi u njoh me projektin tim, më afroi gjithashtu dhe eksperiencën që kishte njohur në ndërtimin e serave të perimeve gjatë një vizite që kishte bërë në Kubë. Nga kjo vizitë, ku ishte njohur nga afër dhe me ndërtimin e serave, ai ishte kthyer në Shqipëri në fund të vitit 1964.

Çfarë kishte parë në Kubë Myrseli dhe çfarë biseduat lidhur me projektin e serave?

-Ai më shpjegoi se atje ishte njohur nga afër me ndërtimin e serave, përkujdesjen që bëhej për perimet, deri tek ambalazhimi dhe dalja e tyre në treg. Bëhet fjalë për perimet(kryesisht domatja, trangulli e speci) e para, që prodhoheshin me kushte speciale e dilnin në treg para kohës natyrale të prodhimeve në kushte natyrore. “Kam parë, më ka bërë përshtypje se në Kubë, serat ishin ndërtuar me polietilen. Nuk di a është e mundur dhe me leverdi që edhe ne këtu të ndërtojmë sera të tilla. Kërkoj mendimin tënd, pasi unë nuk jam specialist i mirëfilltë në këtë fushë, por po tregoj atë që kam parë gjatë vizitës në Kubë”- më tha ai mes të tjerave. Përgjigja ime ishte shumë pozitive dhe e shpejtë. “Po, mund të ndërtohen edhe tek ne sera të tilla. Bile, këtë mendim, duhet t’ua kisha propozuar unë”. U mirëkuptuam dhe më tha: “Eja bisedojmë nesër për detajet konkrete!”

Çfarë solli e nesërmja?

-Siç e lamë, unë shkova të nesërmen në zyrën e tij. I kisha përgatitur të dy variantet e serave, ato me polietilen dhe ato me xhama. Kisha përgatitur gjithçka në detaje, që nga vendburimi i lëndës së parë, koston e ndërtimit, deri dhe vendin ku mund të materializonim projektin e prodhimit të perimeve të para me sera. Biseduam gjatë dhe jo vetëm një ditë. Kështu, nga ora në orë, në pak dit u vendos që projekti të niste nga materializimi…

Ku dhe si nisët ndërtimin e serave?

-Pasi ramë dakord për të gjitha, ramë dakord dhe për vendin ku do të ndërtoheshin serat. Nisur nga kushtet klimaterike më të përshtatshme, cilësia e tokës ku do bëhej ndërtimi i serave, kushtet teknike që ato kërkonin, terrenin, afërsinë e ujit e të materialeve të tjera, u gjykua dhe u vendos që serat eksperimentale që aplikoheshin për herë të parë në Shqipëri, të ndërtoheshin në Divjakë. Vendosëm gjithashtu që ato të mos ndërtoheshin në parcelat e kooperativës bujqësore, por në parcela të veçanta, pikërisht në afërsi të shkollës, ku dhe ishin më nën përkujdesje. Por kishte dhe një arsye tjetër për caktimin e vendit të eksperimentit. Unë, si drejtues i eksperimentit do të isha më i pa varur. Nuk do të përzihesha më me problemet e ditës në ekonominë bujqësore, por do të merresha enkas me serat, tashmë si specialist i Seksionit të Bujqësisë së Rrethit të Lushnjes.

Kalojmë në detajet konkrete të eksperimentit?

-Siç përmenda më lart, në projektin që unë kisha përgatitur me kohë, kisha parashikuar të dy variantet, serat me polietilen dhe serat me xhama… Do të aplikonim të dy variantet dhe nisur nga rezultati i prodhimit, do të vendosej se cili variant do të aplikohej në të ardhmen. Kështu, përgatitëm dy parcelat, njëra afër tjetrës, me një sipërfaqe nga 100 metër katror secila. Pas përgatitjes së tokës, ndërtuam dhe serat. Thashë që gjetëm mbështetje dhe me specialistë, por dhe me fonde… Pas mbjelljes, nisën ditë e net pa gjumë. Me punëtorë të kualifikuar, parcelave u bënim shërbimet e duhura në kohë. Ata që e njohin këtë zanat, e dinë se sa delikat, i vështirë është ai dhe sa përkujdesje maksimale kërkon… Një shmangie nga shërbimi ndaj bimës, apo mos dhënia në kohë, sillte pasoja. Këtu nuk bëhej fjalë për dëmin ekonomik në prodhimin e pritshëm, por bëhej fjalë për një eksperiment që aplikohej për herë të parë në Shqipëri.

Cila ishte kosto më me leverdi, ajo me polietilen apo me xham?

-Për sa i përket ndërtimit, serat me xham kanë një kosto 5 herë më të madhe se serat me polietilen. Kjo bëri që në vazhdimësi, në shkallë vendi, të përdoreshin serat me xham…

Projekti ngeli në dorën tuaj, apo vinin dhe ekspertë nga Tirana?

-Të kuptohemi. Mbështetja ishte maksimale, por pesha kryesore ishte e jona.

Jeni takuar më vonë me Kiço Ngjelën?

-Po, pas vitit 1990. Sapo ishte liruar nga burgu dhe erdhi në ndërmarrjen e Agro-Eksportit ku punoja unë. ‘Lonin e domates kërkoj’- i tha një punonjëseje. Hapa sytë e shikoj Kiçon. U takuam… “Për ty kam ardhur, erdha të pimë një kafe”, më tha…. Dolëm. Ishim të malluar. Në ecje e sipër i thashë: “Si të të them, ‘zoti Kiço’ apo ‘shoku Kiço’?” Më puthi në ballë, vazhduam të qeshurën duke ecur…

Ku vazhduat më pas?

-Edhe pse u nisëm për kafe, vazhduam bisedën duke u futur nëpër dyqane e ‘Mapo’. Kujtonim të kaluarën, bisedonim me njëri-tjetrin por dhe me shitëset… Kujtonim shokët, ngjarjet. Më bëri përshtypje karakteri i tij, gjë të cilin ja kisha njohur edhe më parë. Por ai kishte vuajtur burgun, e në një farë mënyre, kishte dhe të drejtë të kishte ndonjë pakënaqësi. Por jo! Asnjë fjalë të keqe nuk tha, askënd nuk shau… Bisedonim dhe për bujqësinë. Më pyeste për punën që bëja, më jepte dhe këshilla… Nuk di sa kohë kaluam kështu… Mbase një orë e gjysmë, mbase dhe më shumë…

NESËR DO TË LEXONI:

–Rrëfimin e specialistit Loni Çuko: Vizita e Enver Hoxhës në mars të vitit 1967 në serat e Divjakës dhe biseda e gjatë që zhvillova me të. -Debati i ashpër mes Enver Hoxhës dhe mjeshtrit të fidaneve Tasi Popja dhe si u kalua ky moment i vështirë.

-Vlerësimi i Enverit për serat, rëndësinë e eksportit të frutave jashtë vendit dhe qortimi lidhur me shpenzimet për zyra e objekte të tjera.