Dëgjo, o njeri i vogël! Replikë me një anonim që i kundërvihet Moikomit

Fatos Tarifa

Listen, little man! Kur Wilhelm Reich e shkroi dhe e botoi librin që mban këtë titull, më 1948, ai kishte parasysh njerëz si ty. Njerëz të vegjël. Little men. Unë e di këtë, sepse e di për cilët njerëz fliste ai.

Ti u ngjan shumë atyre. Ti e dëshmon këtë me me gjithçka që bën e thua. Ti je qartazi një njeri i përvuajtur e frikacak, një njeri i paaftë për asgjë. Ti, me siguri, nuk ke as shokë, as miq. Ti nuk di të qeshësh, madje as di të duash dhe as të do njeri. Ti i vuan të gjitha këto dhe nuk di se si të shpëtosh nga gjendja jote. Ti, o njeri i vogël, në fakt, nuk urren të tjerët; ti urren njeriun që ti vetë je.

Është krejt pa vlerë ta përmend emrin tënd, sepse ky do të ishte një nder i madh për një njeri të vogël si ty.

Ti je një little man. Por jo i vetmi njeri i tillë. Ti, o njeri i vogël, nuk je një rast i vetëm; ti je një dukuri. Një dukuri e shëmtuar në këtë realitet shqiptar, të cilin ende s’po mundemi ta bëjmë më të bukur.

Njerëzit e ngjashëm me ty në këtë vend janë të shumtë dhe, fatkeqësisht, numri i tyre po rritet. Prandaj dhe i shkruaj këto radhë. Që njerëzit të jenë vigjilentë e të ruhen nga njerëz të vegjël si ti. Ti dhe të ngjashmit e tu, njerëz të vegjël e të paditur, krijoni veç më shumë ndotje dhe pisllëk në një mjedis që, edhe pa ju nuk është i pastërt. Ju e kontaminoni edhe më shumë këtë mjedis, të cilin, fatkeqësisht, e ndajmë mes nesh, kaq pak sa jemi.

Ti, o njeri i vogël, nuk ke një profesion, edhe pse mund të kesh një diplomë. Por kjo nuk të pengon që pa pikë turpi, në çdo ekran ku arrin të shfaqesh, thua se je “sociolog”! Një sociolog freelancer dhe krejt i paditur. Një miku im, gazetar i njohur, më solli ndërmend këto ditë një shprehje që kanë në malësitë e Tiranës: “Unë nuk kam turp, nuk ke ç’më bën”. Kjo shprehje duket është krijuar për njerëz si ty!

* * *

Nuk do ia vlente mundimi t’i shkruaja këto radhë për ty, o njeri i vogël, dhe as koha që po i marr ditës sime të punës (sepse, ndryshe nga ty, unë kam një profesion dhe, për shkak të tij, fle pak e punoj shumë), sikur një miku im të mos më kish sjellë në vëmendje dy ditë më parë çfarë ti, o njeri i vogël, ke shkruar e ke thënë për mikun tim, Moikom Zeqo, pasi ai u nda nga jeta.

Ti mërzitesh dhe revoltohesh pse për Moikomin flasin e shkruajnë kaq shumë edhe post-mortem! Sigurisht, sepse njerëzve të vegjël e të paditur, si ty, u mungon aftësia që të kuptojnë e të çmojnë vlerat dhe meritat e njerëzve të ditur, si dhe respektin e borxhin që të tjerët ndiejnë ndaj tyre. Ti je shumë i vogël për ta kuptuar këtë. Për një mendje të vogël si e jotja, vlerësimet për Moikomin janë glorifikime që “e shkallmojnë solemnitetin e vdekjes” dhe “e kthejnë funeralin në karnaval”. Këtë duket kishin qëllim edhe Kadare, edhe Qosja, edhe shumë të tjerë që kanë shkruar e shkruajnë për të pas vdekjes!

Dëgjo, o njeri i vogël! O krijesë mjerane e këtij shekulli të ri! Të gjithë jemi njëlloj të vdekshëm. Të gjithë bëhemi njëlloj kur s’jemi më. Bëhemi asgjë. Të ndryshëm dhe të veçantë nga njëri-tjetri bëhemi dhe jemi vetëm kur jetojmë, nga mënyra se si jetojmë dhe nga ajo çfarë arrijmë të bëjmë sa jemi gjallë.

Kjo e fundit e dallon Moikomin e madh nga ty, o njeri i vogël. Jeta e tij pafundësisht e pasur dhe qëllimplotë; krijimtaria e tij pafundësisht e gjerë, e bukur dhe e vlerësuar―edhe pse e papërfunduar; humanizmi i tij filozofik, jetësor e modern, dituria e tij e thellë dhe kontributet e tij të çmuara në kaq shumë lëmi, dashuria e tij për vendin e vet dhe për kulturën e këtij vendi, dashuria e tij për njerëzit dhe miqësia që ndanin me të mijëra të tjerë, brenda dhe jashtë këtij vendi të vogël, që fatkeqësisht, krahas njerëzve si Moikomi, ka edhe njerëz të vegjël si ty―të gjitha këto dhe shumë veçori të tjera si këto, që ajo mendja jote e vogël, o njeri edhe më i vogël se mendja që ke, nuk e ka aftësinë t’i kuptojë, e bënin Moikomin të ishte―dhe të mbetet për ne që e kemi njohur, e kemi çmuar dhe e kemi dashur shumë atë―një njeri për të cilin shkruajmë e flasim edhe sot, pasi ai është ndarë nga ne.

Unë dhe disa prej miqve të Moikomit folëm edhe mbrëmë për të në RTSH, kur ai, edhe pse është ndarë nga jeta, nuk është përcjellë ende në strehën e tij të fundit. Ishte një borxh intelektual që ndiejmë se ia kishim atij. Dhe një borxh njerëzor, pasi, për shumë vite me radhë, Moikomin e kemi pasur mes nesh fizikisht―të shëndoshë e të sëmurë―thuajse çdo ditë.

Por ty s’të pengon asgjë të thuash çfarëdo që dëshiron, sepse ti, o njeri i vogël, s’ke turp, dhe as unë, as miqtë e mi e të Moikomit s’kemi se ç’të të bëjmë.

* * *

Unë njoh mjaft prindër, të cilët, si fëmijë, janë rritur e ushqyer diturisht me tregimet mbi “kalorësit dardanë” të Moikomit dhe me poezitë e tij të bukura―jo me Kuranin apo me dogmat e Biblës―dhe në atë frymë kanë rritur edhe fëmijët e tyre. Një njeri i vogël si ty, o sociolog i vetëshpallur, nuk ma merr mendja të ketë lexuar kurrë ndonjë faqe të vetme nga dhjetëra librat e tij. Sepse qoftë edhe një poezi, një ese, apo një tregim, ose qoftë edhe një analizë historike e shkruar prej Moikomit, do të të kishte dhënë dy gramë mend më shumë nga sa ke, aq sa, të paktën, ta mbaje atë gjuhën tënde helmonjëse mbyllur brenda asaj goje që s’di gjë tjetër veçse të bëjë pis, o njeri i vogël!

Për ty, o njeri i vogël, të shkruash e të botosh kaq shumë libra sa Moikomi do të thotë se “ose je një gjeni, ose shkruan gjëra kot, pa asnjë vlerë”, sepse, si një “sociolog” freelancer që je, ti, më mire se kushdo, e di se “në të tilla raste, raporti mes sasisë dhe cilësisë është pak kapriçoz”! Por si mund ta dish ti këtë, o njeri i vogël e mjeran, kur në jetën tende nuk ke shkruar kurrë asgjë! Si mund të dish ti se sa është shumë, pak ose mjaftueshëm në krijimtarinë e një intelektuali të vërtetë dhe çfarë është e mirë dhe me vlerë në të, kur ajo mendja tënde e plakur në moshë të re, o njeri i vogël, nuk arrin të kuptojë asgjë?!

Krijimtaria letrare, eseistike dhe historike e Moikomit përmban dy herë më shumë vëllime se sa vitet e moshës që ke ti, dhe ti, o njeri i vogël, ke “kurajën” të flasësh për të pa ditur asgjë për te dhe kur ti vetë nuk je veçse një shkarravinë qesharake, e zhubrosur nën peshën e rëndë të veprës së tij.

* * *

Dëgjo, o njeri i vogël! Ti nuk je veçse një krijesë mjerane, që jep e merr të mbijetosh në një botë, të cilën vetëm puna, dituritë dhe kreativiteti njerëzor e çojnë përpara. Por ti, little man, i papunë dhe i paditur siç je, nuk e kupton dot këtë të vërtetë kaq të thjeshtë. Prandaj, ata dhjetëra libra që Moikom Zeqo i shkroi e botoi në një periudhë krijimtarie më të gjatë sesa një gjysmëshekulli―përveç shumë punëve të tjera të vyera e të shkëlqyera që ai bëri në jetë―një krijese njerëzore si ty, o njeri i vogël, homo reptilia, i duken një gjë e pamundur, ose, nëse dua të tallem disi me fjalët e tua, “një punë ose gjeniale, ose pa vlerë”.

Dhe ti, o njeri i vogël, je kaq i pamençur, sa në vend që injorancën tënde të thellë t’ia fshehësh publikut, ia bën vetë të njohur atij.

Natyra të ndihmoftë, o njeri i vogël, pasi unë nuk besoj në asnjë zot!