Diktatura dhe ‘Demokracia’

Prof. Xhelal Gjeçovi

Kohët e fundit, diskutimi  mbi të kaluarën, ka marre tone të nxehta, megjithë që debati mbi këtë temë, nuk është i ri. Biles, para ca kohe, OSBE, institucion i rëndësishëm ndërkombëtar organizoi dhe një sondazh me të cilin testoi opinionet e shqiptarëve për periudhën komuniste. Përfundimet treguan se për të, por dhe për demokracinë që kemi, populli nuk ka perceptimin që duhet të kishte sot, pas gati tri dekadave në demokraci. Po të bësh pyetjen, se kush është shkaku, apo shkaqet e këtij përfundimi, nuk janë të pakët ata që do të përgjigjeshin, pa u menduar gjatë: gjendja në vend, pasiguria për jetën, për punën e për pronën. E kjo, sigurisht nuk u krijua sot, por është e trashëguar dhe nga qeverisjet e mëparshme.

Me ndërrimin e sistemit shpresohej shumë, se do te kishim një fillim të ri e një demokraci të re. Mirëpo  kjo kërkonte më së pari njohuri mbi demokracinë e një angazhim të sinqertë të politikanëve, por dhe të qytetarë për ndërtimin e saj. Vërtetë kishim përvojën e vendeve të tjera, me tradita në këtë fushë dhe këshilltarët që vinin andej, herë për të ndihmuar e herë për të ngatërruar, por pavarësisht kësaj, punën do ta bënin shqiptarët. Po a ishin pjekur ata për këtë ndryshim?

Kjo është vështirë të thuhet. Por, ajo që mund të thuhet pa frikë është se qeverisja e demokratëve, një grupi të përzierë e të sajuar, nga bashkimi i ish komunistëve, të kthyer brenda natës në demokratë, të cilët ish presidenti çek Havel, i pati cilësuar si pjesën më të keqe e më të rrezikshme për demokracitë e reja, me ish bashkëpunëtorët e fashizmit, apo trashëgimtarët e tyre, që menduan se kishte ardhur, më në fund koha, për hakmarrje, për revansh e luftë të re klasash, e dëmtoi dhe e komprometoi, që në nisje, demokracinë,  imazhin dhe të ardhmen e saj.

Pasojat e qeverisjes së tyre, vendi do t`i ndjejë e do t`i vuajë gjatë. Këtu duhen kërkuar zhgënjimi i njerëzve, lëkundja e besimit në demokraci dhe kthimi i shikimit tek e kaluara, e cila, ishte siç ishte, por fenomenet që do të shihte në demokraci, nuk i kishte parë e nuk i kishte njohur. Njerëzit e thjeshtë, nuk dinë të bëjnë teorizime, por dinë të bëjnë krahasime.

Sulmet që nisën menjëherë ndaj historisë, përpjekjet për të mohuar e nxirë gjithçka nga e kaluara, u ndërmorën, mesa duket për të justifikuar revanshin e demokratëve e për të mbuluar korrupsionin e grabitjen e pasurive kombëtare. Ato krijuan diferencimet e frikshme, që realisht e privuan shumicën e shqiptarëve nga avantazhet e shanset, që krijon demokracia  dhe e zhytën në pesimizëm, duke e detyruar të largohet nga vendi. Kështu, mendohej se do t`u sigurohej demokratëve një qeverisje e gjatë dhe pa telashe.

Mirëpo, llogaritë qenë bërë gabim. Sulmi frontal ndaj të kaluarës, shumë shpejt do t’u kthehej në bumerang, në formën e zemërimit e të kundërshtimit, që do të rriten pambarimisht, në raport e në përgjigje të akteve të pa matura te pushtetarëve pa përvojë e kulturë demokratike. Populli, i mësuar me varfërinë, mund të justifikonte e të duronte vështirësitë e momentit që kalonte vendi, me ndërrimin e sistemit, por jo gjuetinë e shtrigave që nisen demokratët, jo përmbysje të historisë, jo mohim të luftës, të gjakut të dëshmorëve e sakrificave që u bënë, në emër të lirisë e të pavarësisë së atdheut, që t’i hapej rruga rehabilitimit të bashkëpunëtorëve të fashizmit dhe rikthimit në pushtet të bejlerëve, agallarëve e bajraktarëve, që populli i njihte mirë.

Në sondazhin e OSBE-së, ai e shprehu qartë e hapur mospajtimin me revanshin ndaj të kaluarës, ndaj historisë. Natyrisht, duhet kuptuar e ndarë rishikimi i historisë, si një kërkesë  e nevojë objektive, që saktëson e pasuron vazhdimisht historinë, mbi bazën e të dhënave e dokumenteve të reja, kurse shkencën historike e mban gjallë e të freskët, në eficencë për  të kryer funksionin që ka; nga spekulimi e keqpërdorimi për qëllime politike, për të ndryshuar e manipuluar me historinë.

Në rrethanat e krijuara me përmbysjen e sistemit, rishikimi i historisë ishte i nevojshëm, e njëherësh dhe i mundur, pasi me hapjen e arkivave, hapjen e gojëve dhe mendjeve tona, të historianëve e studiuesve në radhë të parë, që sollën çlirimin nga censura e autocensura, e më në fund dhe hapja me botën, lidhjet e kontaktet e dobishme me botën, shfrytëzimi i arkivave  dhe shkëmbimi i përvojave  me studiuesit e vendeve të tjera, krijuan premisat e duhura për kryerjen e kësaj detyre.

Megjithatë, realizimi i saj, nuk do të ishte i lehtë e pa probleme, jo vetëm për shkak të vështirësive të këtij procesi, por dhe të faktorëve kompleks e kontrovers, që ende  ekzistonin në vend. Ishte përmbysur sistemi komunist, por kishte shpërthyer reaksioni ballisto-zogist, që mendonte se, në kushtet e krijuara, do të arrinte të përmbysë vlerësimet mbi historinë, sidomos për ngjarje e periudha  që  komprometonin paraardhësit e tyre, siç ishin Lufta dhe paslufta.

Mirëpo, ndërsa me të parën, me Luftën Nacionalçlirimtare ishte e vështirë të mateshe, pasi  ishte e pamundur të ndryshoje opinionet e vlerësimet mbi këtë ngjarje, te çmuar maksimalisht nga shqiptarët e nga bota demokratike, që e konsideronin si shpëtimtare për Shqipërinë, por dhe si një kontribut në kauzën e përbashkët të popujve, shkatërrimin e nazifashizmit.

Me të dytën, sistemin komunist, puna ishte pak më ndryshe, pasi ai kishte patur jo pak probleme, sidomos në fushën e demokracisë e të drejtave të njeriut. E kjo, sigurisht, do te shfrytëzohej për të nxirë e mohuar një periudhë të tërë historike.

Sulmet ndaj të kaluarës nxiteshin e mbështeteshin dhe nga situata ndërkombëtare, nga fushata e ndërmarrë kundër komunizmit, që shpërtheu pas rënies së sistemit e që përfshiu thuajse të gjitha vendet ish komuniste. E,nga kjo, nuk mund të bënte përjashtim as Shqipëria. Biles këtu, ajo do të gjente terrenin e duhur, një kontigjent të përbërë nga kolaboracionistë, apo pasardhës e trashëgimtarë të tyre, të cilëve u  kishte mbetur ora në vitin 44, dhe, ashtu, të mënjanuar e të pezmatuar, jashtë rrjedhave bashkëkohore, nuk arritën t`u qasen proceseve evropianizuese dhe emancipuese, që do të përshkonin  shoqërinë shqiptare, duke mbetur aty ku i gjeti mbarimi i luftës, të zhytur në boten e mediokritetit e të thashethemeve, që ushqenin e mbanin gjallë ndjenjën e hakmarrjes.

Ky kompleks faktorësh e bënin atë agresive e të papërmbajtur, në përpjekjet për të përmbysur e shkatërruar gjithçka e çdo gjë nga e kaluara, duke mos kursyer dhe disa arritje të rëndësishme në fusha të caktuara të jetës shoqërore dhe ekonomike, pasi gjasme qenë krijuar në komunizëm. Injoranca dhe egërsia, që do të shfaqnin sapo nisi hedhja e hapave të parë në rrugën e demokracisë, prirjet për të shkatërruar e rrënuar çdo  gjë nga e kaluara, të kujtonin Lëvizjen Çartiste në Angli, dy-tre shekuj me parë, që urrejtjen  ndaj kapitalizmit e shprehu në shkatërrimin e makinerive, shpikjeve më të fundit teknike, që kishin revolucionarizuar prodhimin. Sulmet ndaj të kaluarës këtu, synonin paraqitjen e vendit pa jetë, pa punë, pa kurrfarë progresi, një ferr të zhytur në krime e dënime, të mbushur me burgje e internime.

Po t’i pyesësh, po kush ishin kontingjentet që kanë kaluar në këto institucione dhe për ç’arsye u ndodhën aty, përgjigjen e kishin në majë të gjuhës, “ishin antikomunistë”. Akoma s`e kishin kuptuar, se kjo s’do të thotë asgjë, se të qenit komunist apo antikomunist, është çështje personale e secilit, por kjo nuk të bën automatikisht as patriot e as njeri të ndershëm.

Karta e antikomunizmit nuk mund të përdorej më, në mënyrë spekulative, si certifikate shfajësimi për prapësitë, për krimet e tradhtitë ndaj vendit. Shumica e të dënuarve në diktaturë, ishin kolaboracionistë, që pas lufte u dënuan në  të gjitha vendet demokratike, për bashkëpunim me nazifashistët, përfshi dhe diversantë të larguar nga vendi, për t`i shpëtuar drejtësisë, të vënë përsëri në shërbim të të huajve, të shteteve që kërkonin jo rrëzimin e diktaturës, se diktatura kishin ngritur dhe në vendet e tyre, por likuidimin e pavarësisë e të shtetit shqiptar të pavarur, që ishin pengesë për planet, që synonin një copëtim e një grabitje tjetër të territoreve shqiptare. Për llogari të tyre, ata kryen këtu akte terroriste, që dënohen gjithashtu në çdo vend e në çdo kohë.

Reflektimet mbi zhvillimet ne diktature por dhe ne vitet pas saj, kërkojnë që, të paktën, të dhënat e sondazhit të OSBE-së, institucion i besueshëm e i pavarur, të shihen e  të lexohen me  seriozitetin e duhur, sië janë shkruar, në qetësi, e jo në panik. Ato nuk duan të thonë e se po kërkohet e po synohet  mbulimi i  krimeve të diktaturës e, po qe e mundur, dhe rikthimi i saj. Jo, nuk është ky qëllimi, as i sondazhit e as i diskutimeve mbi  këtë temë. Pretendime të tilla sajohen e përhapen nga forca të caktuara, e për qëllime të caktuara, për të krijuar situata alarmi fallso, mbi  gjasme rrezikun komunist që kërcënuaka demokracinë, të cilin e shohin kudo, në çdo mjedis, veç perimetrit të Shqupit dhe të çdo njeri apo organizate, që nuk i ndjek në marrëzitë e tyre.

Përballë propagandës intensive mashtruese, që kanë ndërmarrë ndaj të shkuarës, është e  nevojshme të sqarohen disa çështje, që janë në fakt objekt spekulimi të kahershëm, sidomos ato mbi diktaturën dhe gjendjen e vendit në diktaturë, për të parë realisht, se çfarë ka qenë ajo tek ne dhe për ne. A ka  qenë pamja e vendit në diktaturë, ajo që paraqitet nga ballistët e nga qarqe antishqiptare jashtë, që njihen për armiqësinë ndaj Shqipërisë e për lakmitë ndaj territoreve të saj? A e kanë këtë përshtypje qytetarët e këtij vendi?

Sondazhi i OSB thotë të kundërtën dhe jo pak qytetarë që e kanë jetuar këtë periudhë, edhe përkundrejt reagimeve të pritshme të demokratëve pa kulturë demokratike, nuk kanë hezituar, që në raste të caktuara të shprehin vlerësime të matura, objektive, për të kaluarën.

Njeri prej tyre, aktori  i njohur Rikard Ljarja, ndër më të njohurit e brezit të tij, para ca kohe u shpreh publikisht, se “diktatura për mua nuk ka ekzistuar, pasi nuk e kam kaluar keq, kam patur sigurisht probleme si i gjithë populli, por kam punuar i qetë, në institucione të profilit e të profesionit tim  dhe  në to, jam bërë i njohur jam çmuar e respektuar nga institucionet e nga populli. Prandaj nuk mund te them “poshtë  diktatura!”.

Njeriu i ndershëm mbetet i ndershëm dhe, në asnjë rrethanë, nuk del jashtë vetes e jashtë realitetit të jetuar. Dhe të tillë, që në një mënyrë a një tjetër, e shprehin mospajtimin me revanshin ndaj të kaluarës, ka plot vendi, biles dhe nga radhët e të dënuarve e te persekutuarve.

Historia e vendit ka njohur qeverisje te shumta, para dhe pas saj, me problemet specifike, karakteristike për secilën. Por, asnjëra nuk mund  të mohohet e denigrohet, pasi përfaqësojnë etapa historikisht të domosdoshme në rrugën drejt progresit të pandalshëm. Dhe, secila prej tyre, ka vënë një gur, sipas takatit e mundësive, dikush më të rëndë, e dikush më të lehtë, në ndërtimin e Shqipërisë, për ta sjellë atë në stadin e sotëm të zhvillimit.

Sot pas tri dekadash në demokraci jemi më të kthjellët për të bërë vlerësimin e tyre, pasi kemi parë e kemi zgjeruar njohuritë tona mbi shtetin, duke i plotësuar dhe me qeverisjen në demokraci;  kemi parë avantazhet, por dhe problemet e saj, jo të pakta e jo të lehta. Prandaj, nuk ka vend, nuk u shkon për shtat, të paktën historianëve e studiuesve, se politikanët atë punë e atë prerje kanë, që të vënë gishtin tek njera, cilado qoftë ajo, pa shikuar një herë veten, siç thoshte presidenti amerikan Xhon Kenedi, pa i bërë vetes pyetjen, çfarë ke bere ti për vendin tënd. Populli  ka një fjalë të urtë. Balta që përpiqesh të hedhesh ndaj të tjerëve, vjen një ditë, që të kthehet ty, për të baltosë e bërë pa vlerë gjithçka ke thënë e ke bërë.

Ka vite qe pasardhësit e kolaboracionistëve dhe të tjerë, historianë ose jo, që u janë bashkuar atyre, s`pushojnë së propaganduari, se diktatura tek ne ishte më e egra në të gjithë Lindjen Komuniste. E thonë kot së koti, pa ua kërkuar e pa e besuar kush, përveç sojit të tyre;  pa njohur fenomenin, pasi asnjëri s`e di si kanë qenë diktaturat në vendet e tjera, që të bëjnë krahasimin. Por, sidoqoftë, nja dy gjëra duhet t’i kishin mësuar.

Së pari, se vendet që hynë ne rrugën e socializmit zbatuan pak a shumë të njëjtat platforma e politika qeverisjeje, të cilat përpunoheshin nga Moska, qendra e kampit, sa ishte në këmbë ai. Prandaj dhe, me dështimin e tyre u fundosën njëherësh që të gjithë. Dhe, së dyti, që qytetarët e tyre nuk sillen si këta tanët, nuk shajnë ore e çast, me vend e pa vend, vendin  e tyre, shtetin e tyre, jo se e kishin më të bukur, por është çështje edukate, tradite e kulture. Këtë e bëjmë vetëm ne, biles me një mendjelehtësi e krenari të habitshme, pa kurrfarë qederi, dikush për snobizëm, për t`u dukur i dijshëm e i mençur, e dikush për t`u bërë qejfin ballistëve, me të cilët janë lidhë për të mos u ndarë më; madje, kjo sot është kthyer në mode. Por, me asnjërin prej këtyre nuk ia vlen të merresh e të humbasësh kohën.

Po, atëherë, veç këtyre, kush e thotë këtë, që ia vlen të dihet e të njihet? Cili institucion jashtë e ka cilësuar të tillë diktaturën në Shqipëri. Unë e di qe Këshilli i Evropës ka cilësuar të tille regjimin e Pol Potit në Kamboxhia, për gjenocidin e ushtruar ndaj popullit te vet, si dhe regjimin e Millosheviçit në ish Jugosllavi, për gjenocidin ndaj boshnjakëve e ndaj shqiptarëve të Kosovës.

E, nëse ka qarqe të caktuara që e thonë këtë për diktaturën këtu, e kanë huazuar nga ne, nga politikanet tanë, thuajse të të gjithë krahëve, që u vunë në garë se kush të hedhe baltë më shumë ndaj të kaluarës, për të treguar gjasme distancimin e rinovimin, për të fituar kështu besimin e mbështetjen e ndërkombëtarëve. Kurse, në fakt ndodh e kundërta; pasi edhe nga kjo, ata ju peshojnë e ju kuptojnë, kush jeni e sa vleni.

Po në Shqipëri kush e thotë këtë? Është interesant se, ne vend qe te flasin ata që vërtetë kanë vuajtur, të persekutuarit e te dënuarit për mospajtim me diktaturën, flasin e bërtasin, ata që, veç problemeve të përgjithshme, si i gjithë populli, nuk kanë patur të tjera, që të kenë rënduar jetën e tyre. Biles, jo pak prej tyre janë arsimuar në shkolla e degë të preferuara dhe më pas u janë besuar detyra të rëndësishme, kane bërë karrierë në profesionet e tyre dhe kanë gëzuar, edhe për këtë arsye, respekt të merituar në shoqëri. Por zanatin nuk e harrojnë dhe mllefet nuk hezitojnë t`i shprehin, me vend e pa vend, duke shkuar kështu në origjinë.

Unë nuk them se diktatura ka qenë e bukur dhe e këndshme, por ndoshta e domosdoshme në ato kushte, pasi u preu rrugën shume rreziqeve, nga brenda e nga jashtë; ringjalljes së fashizmit e përpjekjeve për restaurim të rendit fashist, por dhe ambicieve e lakmive të vendeve fqinje ndaj territoreve shqiptare. Ajo, sigurisht ka patur dhunë e të dënuar. Ato janë bashkudhëtare te çdo diktature, biles, ne një forme a një tjetër, në një masë a tjetër, të çdo shteti. Pyes zotërinjtë që, me të drejt dënojnë krimet e diktaturës, a u zhduken ato në demokraci? Mua më ngjan se jo.

A e dini çfarë ka ndodhur dhe çfarë është bërë në këtë vend, pas përmbysjes së diktaturës? A e dini se vetëm në vitin e mbrapsht te 97-tës, janë vrarë e zhdukur rreth katër mijë vetë, që tejkalojnë numrin e të vrarëve në të gjithë vitet e diktaturës, të marra së bashku?. E përse? Vetëm për të mos lëshuar pushtetin. Atyre iu  shtuan dhe tridhjetë të tjerë në Gërdec, e më 21 janar dhe 4 protestues paqësorë, në mes të bulevardit të kryeqytetit?. Po, pasuritë përrallore që kanë vënë e që fëmijët e tyre luajnë me parat e fituara, në saj të prindërve në pushtet?

A mund t`i mohojë apo justifikojë kush ato? Populli nuk është aq injorant e indiferent, sa të mos i shikojë, të mos bëjë krahasime e të mos nxjerrë përfundime. Aq më shumë që ai e di se vendi në diktaturë, nuk ka patur vetëm burgje e kampe, por ka patur dhe punë, krijim, ndërtim, arsim e shëndetësi cilësore etj. E, ato sollën ndryshim e përparim, në jetën e familjeve e të shoqërisë shqiptare, që, para saj, qenë zhytur në errësirë, në mjerim e skamje, pa rrugëdalje. E, kjo nuk mund të mohohet. Në histori krahasimet nuk bëhen me të sotmen, por me të shkuarën dhe vendi nuk mund  të gjykohet vetëm me katër-pesë vitet e fundit të krizës, për të cilën u pagua dhe haraçi. Ndërkohë që në demokraci kemi tri dekada dhe nuk dimë ende ku jemi.

Askush nuk mund të mohojë faktin që në këto vite, vendi dhe kombi shqiptar njohën një kompaktësi e një emancipim të përgjithshëm shoqëror e kulturor, pa të cilin nuk do të kishim ndërgjegjësim e më pas dhe veprim, në kahen e duhur, në kohën e momentin e duhur, që u finalizua dhe me produktin e duhur, ndërrimin e sistemit. Mos harroni se, në këto vite, popullsia e vendit u  katërfishua, u arsimua, u punësua e u kualifikua; u përmirësua raca, konstrukti fizik e mendor, e u hodhën në kalendat greke plagët e trashëguara nga e kaluara, analfabetizmi masiv, që mbante gjallë injorancën e zakonet prapanike; sëmundjet ngjitëse që bënin kërdinë e nuk e linin jetën e njeriut që të kapë as dyzetat. Jeta mesatare, nga 38 vjet, u ngjitë në 77 vjet.

(Vijon nesër)