Dossier/ Ushtria ’80, roli i komandantit, komisarit dhe sekretarit të partisë

Flet Hetem Halili: Roli i partisë në ushtri. Asnjë komandant nuk vendoste pa komisarin

Nga Leonard VEIZI

 Të gjitha repartet e Ushtrisë Shqiptare, duke filluar nga batalioni e deri tek njësitë e mëdha si brigada, divizioni apo korpusi, kishin në drejtimin e tyre dy titullarë: komandantin dhe komisarin. Nëse do të merrej një vendim që kishte të bënte me njësinë ushtarake, ai duhet të ishte i përbashkët. Ndërsa për të trajtuar mënyrën e vendimit e veprimit ishte Komiteti i Partisë. Në villim të vitit 1975, në komandën dyshe të drejtimit do të shfaqej edhe një i tretë, i cili ishte: sekretari i partisë. Vendimi që duhej të merrej për njësinë, këtë herë duhej të ishte i përbashkët nga të tre. Por kjo vazhdoi vetëm 7 vite. Në fund të vitit 1982 sekretari i partisë do të zbriste një shkallë më poshtë dhe ai nuk do të ishte aq vendimmarrës. Por gjithsesi, në Komitetin e Partisë, ku shoshiteshin të gjitha vendimet, sekretari nuk e humbiste fuqinë e tij. Në këtë mënyrë një komandant ushtarak ishte i rrethuar nga dy punëtorë partie. Në të gjitha rastet, një komandant ishte i kontrolluar në vendimet e tij jo vetëm nga komisari dhe sekretari i partisë, por mbi të gjitha nga Komiteti i Partisë.

Hetem Halili në karrierën e tij ushtarake ka punuar më së shumti si punëtor partie, në postet e zv.sekretarit, sekretarit apo komisarit. Nga arsimi i mesëm dhe i larti ka marrë njohuritë mbi artin ushtarak, por ka mbaruar dhe Universitetin e Tiranës në degën e Histori-Gjeografisë. Ndërsa më pas ka vazhduar kursin njëvjeçar “Historia e Mendimit Filozofik”. Në vitin 1954 del oficer, ndërsa emërimi i tij i parë përkon me atë të komandantit të togës në njësinë e Kavajës. Më pas punon me rininë në ishullin e Sazanit dhe në Vlorë, ku i përket uniformës së Flotës Luftarake Detare. Do të punonte në këto dy vende për 14 vjet rresht. Në vitin 1969 kalon si shef i aparatit politik, zv.komisar brigade, instruktor i përgjithshëm në Drejtorinë Politike, komisar i Brigadës së Parë, zv.sekretar i Komitetit të Partisë së Korpusit të 7-të me qendër në Burrel, komisar i Korpusit të 7-të dhe (pas shkrirjes së korpuseve) komisar i Divizionit të Librazhdit.

Përse duheshin komisarët në ushtri?

Përgjegjësia kryesor e një komisari ishte edukimi. Pa këtë edukim dhe përgatitje psikologjike nuk mund të kishte një ushtri të disiplinuar. Komisari ishte anëtar i komandës me të drejta të plota, si dhe komandanti. Por ai kishte dhe funksione partie. Ndërsa për punët ushtarake një komisar përgjigjej njëlloj si komandanti.

Ndërkohë ushtritë perëndimore nuk e njihnin këtë strukturë?

Edhe në ushtritë e vendeve perëndimore kishte në organikë një person që merrej me anën psikologjike. Në këto ushtri rolin e komisarit e luante prifti. Në këtë mënyrë ishin pikërisht priftërinjtë të cilët luanin rolin e përpunimit psikologjik.

Cilat ishin të drejtat e komisarit në komandimin e njësisë?

Komisarët dhe komandantët ishin me të drejta të barabarta dhe nuk vareshin nga njëri-tjetri. Sejcili prej tyre kishte funksione të veçanta e specifike. Por për çështjet ushtarake, gjithsesi, fjalën e fundit e kishte komandanti. Ndërsa për edukimin, përgjegjës kryesor ishte komisari. Por asnjëherë nuk mendohej që komisari të mos merrej me anën ushtarake dhe komandanti të mos merrej me anën e edukimit. Përkundrazi kërkesat teorike e praktike ishte që të dy të merreshin me të dyja çështjet.

Si veprohej për të marrë një vendim?

Vendimet diskutoheshin në Komitetin e Partisë, por vetëm kur e lejonte situata luftarake. Në të kundërtën të dy së bashku vepronin si një komandë unike. Qoftë dhe njëri prej tyre merrte vendim dhe hidhte trupat në luftë. Por në fund gjithçka duhej të raportohej në Komitetin e Partisë. Në rast konflikti mes dy krerëve, urdhrin përfundimtar e jepte komandanti.

Komandanti dhe komisari kishin të njëjtën përgatitje?

Diku në vitet ’70-’75 doli një vendim, i cili detyronte që nga komandant e komisar brigade e sipër të kishin patjetër Akademinë Ushtarake, pasi presupozohej që të dy duhet të kishin të njëjtat njohuri ushtarake. Vetëm në këtë mënyrë komisari ishte po aq afër sa dhe komandanti në njohuritë mbi artin ushtarak dhe drejtimin e njësisë.

Nëse komandanti vritej në një situatë lufte, cili duhej të merrte komandën?

Në rast lufte, nëse komandanti vritej, komisari merrte frenat për sa kohë në krye të detyrës nuk ishte shefi i shtabit. Nëse shefi i shtabit ishte po as afër komandës, atëherë vendimet merreshin të përbashkëta, nga ai dhe komisari. Komisari urdhëronte i vetëm nëse shefi i shtabit ndodhej me detyrë më larg. Në kohën që shefi i shtabit vihej në krye të njësisë, komisari kalonte në pozicionin e tij.

Po sekretarët e partisë çfarë roli kishin në ushtri?

Në vitin 1975 u futën në komandë dhe sekretarët e partisë. Vendimi duhej të ishte i përbashkët. Por në fund të vitit 1982 ata u hoqën. Kushtet e reja të krijuara bënë që forca e tyre të binte.

Ndërkohë ju keni punuar shumë edhe me rininë?

Kam punuar 14 vjet me rininë në ushtri. Ashtu sikurse në terren, edhe në repartet ushtarake rinia ishte e organizuar dhe aktivizonte një aktivitet të dendur edukativ sportiv. Kishte një kohë të lirë në ushtri që ishte një orë e gjysmë që quhej “ora e kulturës masive”, e cila shërbente për të organizuar aktivitete. Përveç aktiviteteve sportive organizoheshin dhe mbrëmje tematiko-dëfrimi, ku kishte dhe vallëzime dhe koncerte me këngë. Një punë e madhe bëhej për librin. Një reparte edhe tre ushtarë po të kishte do të kishte një bibliotekë me literaturë politike dhe artistike. Bëhej një punë nxitëse për të lexuar. Një nga këto lëvizje ishte dhe ajo e “miku i librit”. Kishte organizata që shpalleshin “organizata shembullore” ata të rinj që lexonin më shumë se 10 libra të karakterit artistik merrnin nga një distinktiv. Kishte literaturë lindore, por dhe perëndimore, madje dhe amerikane. Nuk është se literatura e Perëndimit ishte e censuruar. Por jo e gjithë literatura perëndimore mund të përkthehej. Ajo përzgjidhej. Jo vetëm që nuk ishte nevoja, por nuk ishin dhe mundësitë financiare për të përballuar një volum të tillë botimesh.

A kishte aktivitete të llojeve të tjera?

Mbaj mend dy aktivitete me përmasa të mëdha. Një marshim i rreth 600 të rinjve të shkollave të mesme të Vlorës, të cilët kaluan nëpër Tragjas-Tërbaç-Kuç-Smokthinë-Drashovicë-Vlorë. Ishin pikërisht këto vende ku kishte kaluar Brigada e 5-të Sulmuese. Në dy pikat e këtij marshimi në Bramishnje të Tërbaçit, ku ishte themeluar Brigada e 5-të, me marshuesit u takua e foli ish-komandanti i Brigadës, Shefqet Peçi. Ndërsa në Smokthinë ata u takuan me Ibrahim Dervishin, ish-mjekun e kësaj brigade dhe pas Çlirimit ministër i Shëndetësisë. Marshimi i dytë kishte të bënte me rininë e reparteve të Fierit. Kjo ndodhi pas leximit të librit “Lumi i Vdekur” të shkrimtarit Jakov Xoxe. Këta të rinj marshuan përgjatë rrjedhës së lumit të vdekur.

Po nga ana e të rinjve kishte iniciativa që trumbetoheshin?

Në atë kohë rinia merrte disa iniciativa revolucionare që përmblidheshin në dy drejtime: në atë të kursimit, për ta bërë ushtrinë sa më pak të kushtueshme, dhe së dyti në përvetësimin e teknikës luftarake, duke zotëruar çdo njëri prej të rinjve 2-3 detyra të ndryshme. Kjo vlente për të patur mundësinë që në rast lufte kur një pjesë e efektivit të mund të asgjësohej, të veprohej përmes zëvendësimeve. Këto ishin iniciativa të cilat merreshin si shembull në të gjithë ushtrinë.

Cili ishte niveli i ushtarëve në vite?

Në fillim niveli kulturor i ushtarëve ishte problematik. Kishte shumë analfabetë. Për këta analfabetë, ora e kulturës masive ishte kthyer në një shkollë tri herë në javë jepej mësim nga oficerët. Dhe kur mbaronin ushtrinë ata merrnin dhe dëftesën dhe kishin mbaruar klasën e dytë të shkollës fillore me qëllim që të kishin mundësi të vazhdonin sërish shkollën kur të ktheheshin në fshatrat e tyre dhe të paktën të ishin me arsim fillor. Ndërsa pas viteve ’60-të situata ndryshoi sepse tashmë ushtarët vinin me arsim 8-vjeçar apo të mesëm. Kishte një potencial të madh intelektual, sepse në këtë mënyrë ushtari përvetësonte më shpejt teknikën luftarake.

Ushtarët edukoheshin apo indoktrinoheshin?

Unë them se një nga drejtimet kryesore ishte dhe edukimi atdhetar, për të cilën bëheshin aktivitete të shumta e të larmishte siç ishin takime me veteranë, vizita në vende historike dhe muzeume, takime me heronj e familje dëshmorësh, marshime në rrugët ku kishin kaluar formacione të ndryshme partizane. Por ushtarët duhet të njiheshin dhe me disa shtëpi-muze që i përkisnin regjimit të vjetër. Ishte rekomanduar që në çdo fshat të rruhej nga një e tillë, e cila të ishte ndërtuar me kashtë dhe kallama. Kjo bëhej që ata të njiheshin me mënyrën e jetesës përpara se në pushtet të vinte Partia e Punës.

VETËVRASJA

Enveri kërkon përgjegjësinë e komisarëve

Edukim nëpërmjet ideologjisë komuniste. Kjo ka qenë detyra e një punëtori partie në ushtri. Por Hetem Halili thotë se në fakt ushtarët shqiptarë, përpara se të edukoheshin me ideologjinë komuniste, edukoheshim me frymë patriotiko-atdhetare. Sipas tij, një komisar duhej të ishte shumë afër ushtarit dhe të gjendej pranë nëse ai kishte një problem që kishte të bënte me atë vetë apo me familjen e tij. Madje për të përballuar këtë hallkat ishin sofistikuar së tepërmi, pasi përveç komisarit dhe sekretarit të partisë kishte dhe oficerë të quajtur “përgjegjës rinie”. “Më kujtohet që në vitin 1973 vetëvritet një ushtar. Në atë kohë unë isha me detyrë në Drejtorinë Politike. Pas kësaj ngjarjeje të rëndë i dërgohet një relacion Enver Hoxhës, ku i thuhet që ushtari ishte me përbërje jo të mirë politike dhe se ishte pa prindër, pasi ata i kishin vdekur. Enver Hoxha bëri këtë shënim në letër: “Ç’janë këto monstruozitete. Përse këtij ushtari nuk iu bë nënë dhe baba partia? Po komisari i repartit çfarë bën? Përse nuk merret me jetën, hallet dhe shqetësimet e ushtarëve?” Kështu që puna e komisarëve ishte e madhe, pasi mbi të binte bara e madhe e edukimit dhe përgatitjes psikologjike të ushtarit”, thotë për gazetën “Telegraf” ish-komisari i Korpusit të 7-të, Hetem Halili.

RINIA

Jeta në ishulln e izoluar

Një nga pikat më të izoluara të ushtrisë ka qenë ishulli i Sazanit. Jo vetëm ushtarakë të flotës detare, por dhe ata të artilerisë, këmbësorisë apo armëve të tjera ishin larg qytetërimit dhe zonave të banuara. Për të aritur në qytetin e Vlorës, duhej të hipje në një traget të vogël, i cili qarkullonte midis dy brigjeve, duke transportuar dhe ushqimet e radhës. Ndërkaq një anije-cisternë depozitonte në ishull vazhdimisht ujë të pijshëm importuar nga Uji i Ftohtë. Në këto kushte jeta e tyre bëhej më e vështirë. Por Sazani në njëfarë mënyre ishte kthyer në një qytezë të vogël, ku shumë nga oficerët ishin të detyruar të banonin dhe me familjet e tyre. Hetem Halili, thotë se për ta bërë jetën në ishull sa më të larmishme, zhvilloheshin shumë aktivitete argëtuese:

“Atëherë kishte organizata rinie në çdo repart. Çdo batalion apo grup kishte një oficer përgjegjës rinie funksionar që merrej me organizimin e tërë aktiviteteve. Ashtu sikurse deri në Drejtorinë Politike kishte një degë që quhej “Dega e rinisë”. Të gjitha këto hallka drejtonin punët e rinisë për nevojat e edukimit. Atëherë organizata e rinisë bënte atë që quhej “jetë rinie”. Një herë në muaj bënte mbledhje ku diskutohej për karakterin ushtarak dhe ideologjik. Dhe të prirjeve që kishte rinia, për disiplinën për gatishmërinë, për konceptet që shfaqeshin që në atë kohë i quanim të huaja të prapambetura apo që nuk i përgjigjeshin kohën. Pra, gjithçka që shqetësonte rininë. Në atë kohë bëhej një punë e madhe dhe me organizatat e rinisë në terren. Bashkëpunimi në ushtri me atë të terrenit. Beheshin takime për këtë punë. Mbrëmjet tematiko-dëfrimi të përbashkëta për të stimuluar të dalluarit, ku përveç këngëve e vallëzimit edhe recitohej. Kështu ishin dhe aktivitetet sportive. Në atë kohë ky aktivitet cilësohej nga ne jo vetëm si një kalitje fizike, por në këtë mënyrë ushtarët kalonin dhe kohën në mënyrë të kulturuar. Në Sazan ne kishim stadium mjaft të mirë, madje dhe me tribunë. Por vinin në repartet ushtarake autokinematë që shfaqnin filma. Kjo jepej edhe për terrenin, pasi lajmëroheshin të gjithë për të parë shfaqen. Ushtria kishte një kinema moderne në Sazan dhe dy herë në javë jepeshin filma. Kështu edhe në ato kushte të vështira që ishte Sazani, mundohej që jeta të bëhej sa më e lirë. Kjo vlente dhe për atë që cilësohej “Ushtria shkollë”. Kështu, ushtria i burrëronte ata, sepse u shërbente dhe disiplina apo rregulli për punë. Flota ditën e shtunë e kishte një model të veçantë që quhej “Dita për jetgjatësinë e anijes”. Në këtë mënyrë anijet e flotës shqiptare dhe pse të një modeli të vjetër, arritën të mbaheshin në gatishmëri”.

Leonard Veizi/ DITA