Dy dëshmi / A ka dashur vërtet Mid’hati të prehej në Shqipëri? Për eshtrat e babait ka kundërshtuar ashpër

Kronikat e ndryshme për sjelljen e eshtrave të Mid’hat Frashërit flasin për një amanet të Md’hatit për t’u prehur në Shqipëri.

Sipas ambasadores së Shqipërisë në SHBA, amanetin e ka përcjellë gruaja e një miku të ngushtë të Mid’hatit.

Ambasadorja i është shmangur pyetjeve mbi detajet në një intervistë të publikuar nga faqja zyrtare e Ballit Kombëtar.

Aty përmendet një mbesë e familjes, e cila është më e kujdesshme në këtë pikë. Ajo thotë se në të vërtetë Mid’hati ka dashur të prehej pranë një “instituti albanologjie, i cili ende nuk egziston”.

Duke ditur rrethanat e vdekjes së papritur të Mid’hatit, pa njeri mbi krye, dyshimet bëhen më të forta.

Dihet që Mid’hati ka lënë dy testamente, njërin shumë herët, para viteve ’30 dhe tjetrin pas 44’s. Tek i pari ka folur për një Institut ku dëshironte të prehej. I dyti, ai që vlen dhe ligjërisht është zhdukur.

Ndoshta nuk do ta dimë kurrë me siguri cila ka qenë dëshira e fundme e Mid’hatit, por ajo që dimë me siguri është që Mid’hati nuk ka dashur që eshtrat e babait të tij, Abdylit të vinin në Shqipëri.

Ai madje ka qenë një ndër pengesat kryesore në përpjekjen e parë qeveritare të Tiranës se 1937-s për të sjellë në Shqipëri eshtrat e rilindasit të njohur.

Këtë qëndrim të tij e kanë theksuar edhe vetë përfaqësuesit e Ballit në diasporë 40 vite më vonë, në 1978, kur u bë përpjekja e dytë qeveritare për eshtrat e Abdylit.

Njëherë Zogu e më pas Hoxha dështuan t’i merrnin ato eshtra pikërisht prej kundërshrive të të birit. Më poshtë, dy dëshmi:

Naimi në 1937 / Dëshmia e konsullit të Zogut

Më 1937, me rastin e 25 vjetorit të Shpalljes së Pavarësisë qeveria e Zogut kërkoi në Stamboll eshtrat e të tre vëllezërve Frashëri, por u mundësuan të merren vetëm ato të Naimit.

U luptua shpejt se që të merreshin këto eshtra, në radhë të parë duhej të bihej në akord me familjarët (pasardhësit) dhe e dyta, të merrej pëlqimi i qeverisë turke.

Në janar 1937 nisën tratativat për bisedime në nivel konsullatash. Që pas përpjekjes së parë me qeverinë turke u mor përgjigje negative, e cila vërtetohet me njё relacion tё Asaf  Xhaxhulit, kryekonsulli shqiptar i Stambollit, dёrguar ministrit tё Jashtёm të asaj kohe, Ekrem Bej Libohova, mё 10 shkurt 1937.

Në relacion thuhet se pengesё serioze ishin bërë vetë pasardhësit e vëllezërve Frashëri, sidomos e bija e Sami Frashërit, Samia, dhe djali i Avdylit, Mid’hati.

Konsulli Xhahxhuli thotë se Samia, që ishte e shoqja e Rashid beut, ish-ministrit tё Financave turke, kishte përcjellë pranë konsullatës qëndrimin e saj dhe të Mid’hatit me ton të revoltuar:

“Jam informuar se Qeveria Shqiptare ka vendosur tё dёrgojё kёtu njё komision. Sipas lajmeve suplementare tё fundit, mё rezulton se, komisioni i lartёpёrmendur do tё ngarkohet pёr mbartjen e eshtrave. Ju bëj me dije se nuk e lejojmë për atin tonё, Sami bej. Gjithashtu nё bazё tё njё letre qё kam marrё nga kushёriri i ynё Mid’hat beu (Frashёri), ai dëshiron tё mos lejojmё që eshtrat e Abdyl beut tё merren. Sa pёr tё Naim beut, mund tё veprojё si tё dёshirojё mbesa e tij, zonja Naime Xhelal Rusi e cila ndodhet nё Tiranё”….

Relacioni vijon më pas me përshtypjet e kryekonsullit Xhaxhuli i cili shkruan se “bijat dhe djali i tё ndjerit Sami bej ndodhen kёtu nё pozita tё mira” duke patur parasysh lidhjet e tyre në qeveri.

Prandaj, sipas tij, eshtrat e Abdylit dhe Samiut ishte krejtёsisht e pamundur tё merreshin, ndaj sugjeronte që para ardhjes sё komisionit shqiptar në Stamboll, do tё ishte me vend qё tё ndёrhyhej me anё tё legatёs turke nё Tiranё. Gjithashtu, ky komision do tё ishte e mira qё tё pajisej dhe me njё prokurё, lёshuar nga mbesa e Naimit në Tiranë.

Si pasojë e kundërshtimeve të familjarëve, më 2 qershor 1937 vetëm eshtrat e Naimit mbёrritёn nё atdhe. Ato të babait të Mid’hatit, Avdylit u sollën vetëm 40 vjet më vonë, më 1978, me rastin e 100-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

Ndërsa varri i Sami Frashërit në Kodrat e Liqenit është kenotaf (pa eshtra), pasi, me gjithë përpjekjet e vazhdueshme të disa qeverive shqiptare, nuk janë marrë ende.

Avdyli në 1978 / Dëshmia e kreut të delegacionit 

I ndjeri Xhoxhi Robo ka qenë kryetar i delegacionit shqiptar që tërhoqi nga Stambolli eshtrat e Abdyl Frashërit në 1978.

Në një intervistë për gazetarin Zylyftar Hoxha dhënë në 2010, dhe ribotuar në DITA 5 vite më vonë, Robo tegon se delegacioni është ndeshur me vështirësi dhe pengesa në misionin e tij, veçanërisht nga diaspora shqiptare në Stamboll e ndikuar pikërisht nga ballistët, të cilët sillnin si pretekst vendimin e Mid’hatit që babai të mos prehej në Shqipëri.

Robo ka rrëfyer:

“Eshtrat e Abdyl Frashërit që në shkurt 1978 me lejen e qeverise turke ishin nxjerrë nga varri, dhe arkivoli ndodhej në një dhomë në Konsullatë. Në orën 9 vajtëm tek Valiu. Na priti shumë ngrohtë, foli fjalë të mira për Shqipërinë dhe shqiptarët duke e quajtur miqësi shekullore.

Qeveria shqiptare kishte vite të tëra që interesohej për këtë problem. Ishin shkëmbyer shumë letra dhe mesazhe diplomatike me  qeverinë turke, por pa rezultat.  Qeveria turke kishte presionin e disa krerëve të Ballit Kombëtar që kishin ikur pas Luftës në Turqi, dhe veçanërisht të Tahir Kolgjinit dhe Qazim Prodanit.

Ata pretendonin se Abdyl Frashëri nuk duhej ekstraduar pasi Mit’hat Frashëri, djali i tij, që kishte qenë kryetar i Ballit Kombëtar nuk e kishte lejuar më herët një gjë të tillë.

Në vitin 1977 në Turqi fitoi partia që kishte si kryetar Eçevitin që ndiqte një rrugë më të butë dhe në kontakte me Eçevitin (i cili kishte edhe prejardhje shqiptare) qeveria jonë mundi të siguronte lejen që të merrte eshtrat e Abdyl Frashërit dhe t’i kthente në atdhe”.

Robo rrëfen më pas edhe vizitën në vendin ku prehej deri para tërheqjes së eshtrave Avdyli.

“Pas dreke, pasi bëmë vizitat nëpër Stamboll, shkuam në Hyskidor, pjesën aziatike të qytetit. Atje na pritën shumë shqiptarë, patriotë nga Shqipëria, Kosova dhe Çamëria dhe së bashku vizituam varrin e Abdylit. Ai ishte bosh, por ne hodhëm aty një tufë me lule. Bosh, pa eshtra, ishte edhe varri i Naimit në krahë, se ato ishin marrë që në vitin 1937.

Na kishte treguar konsulli ynë më parë, por e dëgjuam edhe nga goja e tyre se Avdyli vdiq i sëmurë dhe në varfëri. Varrin e tij e bëri teqeja bektashiane në Hyskidor në varrezat e saj dhe varri i tij ishte i thjeshtë.

 Ata na thanë që qeveria e Eçevitit dha lejen, por deri sa erdhi urdhri dhe u bënë formalitetet kaluan disa ditë. Patriotet shqiptare vendosen që ta ruajnë varrin se mos eshtrat i merrnin ballistet. Më i vendosur u tregua një patriot nga Tetova, tregtar i cili i armatosi të katër djemtë e tij dhe ju tha që të mos ktheheni në shtëpi po t’i ndodhi ndonjë gjë varrit të Abdylit.

 Për dijeni, ky patriot një djalë të tij na e lejoi që të na shoqëronte gjatë gjithë kohës. Ai na priti në kufi, na shoqëroi në Stamboll, na dha dhe një dreke dhe na përcolli në kufi. Vetë bashkë me babain, të ftuar nga ana jonë për gjestin që bënë, morën pjesë në festimin e 100 vjetorit në Tiranë”.

Pas mbërritjes së eshtrave të Avdylit në Tiranë, ato iu bashkuan atyre të Naimit të ardhura që në 1937. Për eshtrat e Samiut, situata u paraqit shumë e vështirë.

Tregon Robo për gazetarin Hoxha në intervistën e ribotuar në DITA:

“Në ceremoninë për Avdyl Frashërin kishte ardhur edhe zëvendës valiu i parë i Stambollit. Ai pyeti nëse Avdyli ishte vëllai i Samiut. Kur ne i thamë “po”, ai vazhdoi nëse janë të një nëne dhe babe. I thamë se jo vetëm janë të një nëne e një babe, por që kanë lindur në Shqipëri, në Frashër të Përmetit dhe ky (i treguam Duro Kapon) është valiu i Përmetit, ndaj para se ta çojmë në Tirane do e çojmë në Frashër. Ju – i thamë – bëni mirë të na ndihmoni edhe me eshtrat e Samiut.

Ai buzëqeshi dhe tha: “Shemshedin Samiu për ne është shkenca, kultura, arsimi dhe sa të jetë brezi i tanishëm, nuk guxon njeri të marrë vendime të tilla. Brezi që do vijë, brezi i ri kozmopolit që po largohet nga traditat, mund të marrë ndonjë hap në të ardhmen”.

b.m. / dita