Ekskluzive/ Kujtimet e Dr. Sherif Klosit për Qemal e Veli Stafën

Përgatiti Asqeri Llanaj

Gjatë jetës time pata fatin e lumë të njihesha mirë e të kisha miqësi me vëllezërit e shquar Qemal e Veli Stafën. Dy yje që punuan e luftuan për përparimin e çlirimin e Shqipërisë kundër shtypjes e skllavërisë. Fatkeqësisht të dy vëllezërit vdekja e pamëshirshme na i mori shumë para kohe, në kulmin e lulëzimit e të pjekurisë intelektuale, të krijimtarisë së tyre si shkrimtarë e luftëtarë, në një kohë kur atdheu priste shumë prej tyre. Të dy punën e luftën i filluan qysh në bankat e shkollës dhe njeri mësonte nga tjetri. Qemali, më i vogli mësonte nga Veliu, por edhe Veliu, pak më i madh mësonte shumë nga hovi revolucionar i Qemalit. Kishte midis tyre një harmoni vëllazërore, mirëkuptimi e mendimi, që shërbeu në veprimtarinë e tyre kulturore e revolucionare. Me një fjalë, ç’mendonte njeri e thithte tjetri.

Brenda tre viteve vdiqën që të dy (1939-1942). Veliu, me t’u diplomuar në mjëksi më 1938, u sëmur rëndë nga tuberkulozi pulmonar dhe vdiq pas pak muajsh, më 1939, në një sanatorium jashtë shtetit, sepse kësaj sëmundje në ato vite mjekësia nuk kishte medikamente specifike, për të mjekuar as në vendin tonë e as në vende të tjera të Europës. Kurse Qemalin, pushtimi i fashizmit italian e gjeti në burgjet e errta të Zogut anadollak, i cili për të sunduar i qetë nuk kursente asnjë mjet për të mbytur që në embrion çdo shkëndijë e veprimtari, që kryhej për lirinë e demokracinë e popullit tonë.

Me pushtimin e vendit, natyrisht, Qemalit e shokëve të tij u duhej të tregonin më shumë guxim e trimëri si revolucionarë e trima që ishin për çlirimin e Shqipërisë. Në ato kohë të vështira shpërthyhen si asnjëherë energjitë e rinisë sonë heroike, për t’i dalë krah atdheut. Qemali, siç dihet, ishte një nga drejtuesit e grupit të Shkodrës, që bashkë me grupet e tjera, themeluan Partinë Komuniste Shqiptare më 8 nëntor 1941.

Por armiku i ndiqte këmba – këmbës luftëtarët e lirisë. Qemali ra heroikisht, duke luftuar në mes të Tiranës, më 5 maj 1942. Këtë ditë partia e shpalli “Ditën e Dëshmorëve”, e cila te ne përkujtohet çdo vit. Me Veliun kryem bashkë studimet universitare për mjekësi në Bolonjë të Italisë nga vitet 1932-1938. Kështu patëm rastin të njiheshim mirë me njeri-tjetrin, pasi në Shqipëri nuk njiheshim fare. Veliu ishte një djalë me trup mesatar, i pashëm, i shëndetshëm, me flokë gështenje mbante vazhdimisht syze. Ishte i shoqërueshëm, i dashur me shokët, i zgjuar dhe inteligjent. Fliste pak e me mend, dallohej në mësime. Ai në provime merrte gjithmonë nota të mira dhe kështu na nderonte neve studentët shqiptarë.

Në ato vite atje ishin 15 studentë shqiptarë. Veliun rrallë e shikoje kafeneve dhe në vende të tjera dëfrimi. Atij i pëlqenin shetitjet në natyrë dhe gjatë pushimeve vjetore e gjeje në ekskursione në qytete piktoreske, si në Venecia, Firencë, Romë, Napoli etj. Ai i nxiste të tjerët që të vizitonin këto vende për të parë bukuritë e tyre. Mbaj mend Vitin e Ri 1935 kur unë, Veliu dhe Nazmi Shehu vendosëm të shkonim të vizitonim Romën e Napolin. Mirëpo në këtë kohë Veliu u sëmur nga një grip. Kishte temperaturë të lartë dhe nuk mund të vinte me ne. Kështu u nisëm unë e Nazmiu, që ishim të dhënë pas turizmit. Me të arritur në Romë, u takuam me disa studentë shqiptarë, Disa prej të cilëve studionin për mjekësi, si Dr.Petraq Leka dhe Dr.Benusi etj. Ky i fundit bënte specializimin për bakterologji.

Në Romë qendruam 3-4 ditë, ku vizituam shumë vende arkitekturore e muze, si Koloseun, Kampidolion, Kopshtin e Madh Zoologjik. Pastaj vazhduam rrugën me tren për në Napoli, duke admiruar gjatë rrugës natyrën e bukur të Italisë jugore, por gjithnjë mendjen e kishim te Napoli, për të cilin italianët thonë: “Vedi Napoli, poi muore” (Shikon Napolin, pastaj vdis). Kur u sosëm në Napoli, meqënëse kishim ndërmend të qendronim ndonjë javë, puna e parë që bëmë kërkuam për ndonjë hotel të mirë aty nga qendra e qytetit. Napoli të bënte për vete me atë pamjen e tij të bukur, gati mahnitëse. Si u sistemuam në një hotel, filluam të njiheshim me qytetin. Para syve na dilnin pallate antike, muze, rrugët karakteristike me kafe e restorante, pastaj i ramë poshtë e lartë bregdetit të tij piktoresk.

Ngado shikoje fytyra racash të ndryshme, e veshi te kapte gjuhë të ndryshme. Turistët s’kishin të mbaruar. Si lodheshim e kapiteshim tërë ditën, më në fund ktheheshim në pensionin tonë. Aty shijuam gjellët karakteristike të kuzhinës napoletane, me makaronat e famshme spageti dhe me verën e saj më të mirë, që ta shtonte oreksin. Frutat deri te limonat e portokallet qenë sheshit. Ditët i kalonim si s’ka më mirë. Në një nga këto ditë e vendosëm të vizitonim Vomeron. Të përpjetën e bëmë me një lloj frymëmarje, që ngjitej mbi tokë si shkallë qarkulluese. Ishte një bukuri e madhe, kur admiroje detin e gjirin e Napolit nga Vomeri.

Si e vizituam cep me cep qytetin e vogel e të bukur të Vomerit, vajtëm e u çlodhëm një copë herë në një kafe, që qe mbushur plotë me turistë. Muzeun e Vomeros, për të cilin na thanë se qe fortë interesant, e lame ta vizitonim në fund. Një pamje, që na bëri shumë përshtypje në Vomero, ishte dhe vullkani i Vezuvit, tek nxirrte një tym shtëllunga-shtëllunga. Së fundmi shkuam të vizitonim muzeun me eksponatet e saj nga periudha të ndryshme. Atje na priste një surprizë e këndëshme, që nuk na shkonte kurrë në mendje.

Duke kaluar nga një sallë në tjetrën, në mes të njerës prej tyre, na tërhoqi vëmendjen një bark e bukur, e ruajtur mirë, me dy lopata brenda, e ngritur afro një metër nga dyshemeja. “Hajde vemi e shikojmë nga afër”, i thashe Nazmiut. Në barkë ishte ngjitur një tabelë, ku qe shkruajtur me shkronja të mëdha shtypi: ”Questa e la barca che Scanderbeg, Girorgio Castriot, zbarce per la prima volta in Italia.” (Kjo eshte barka me të cilën Skenderbeu, Gjergj Kastrioti, zbriti për herë të parë në Itali). Nuk mund ta merrni me mend sa u gëzuam në ato çaste. Kjo relikë qe dëshmimtare e asaj miqësie, që Skenderbeu ynë kishte lidhur me aleatët e tij, mbretin e Napolit. Barka qe ndërtuar me dërrasa të bukura, lyer me bojë vaji të kaltër nga sipër e druri nga poshtë.

Por le të vimë prapë tek miqësia ime me Veliun. Veliu tregonte një dashuri të vaçantë për mua, ndaj rrinim shpesh bashkë. Ai ishte njeri i gjithanshëm. Studionte, veç mjekësisë edhe letërsisi, art, muzikë e gjuhë të huaja, frengjisht e latinisht. I pëlqente sidomos të lexonte klasikët e mëdhenj. Shkruante poezi, e më shumë prozë, por ndoshta për modesti s’na tregonte asgjë, sa qemë në Bolonja. Shpesh më fliste se kishte një vëlla të vogël, që e quanin Qemal, që ishte i lidhur me disa punëtorë në Shkodër e merreshin me ide e veprimtari përparimtare. Ata, thoshte Veliu, ëndërrojnë për komunizmin.

Të dy vëllezërit i ngjanin shumë njeri-tjetrit nga shtati, tiparet, flokët gështënj e të dy mbanin syze. Që të dy kishin një të folur të shtruar dhe ishin tipa të qetë. Veliu, fjala vjen, kur ndonjë shok e tepronte me llafe e me mburrje, ia shkrepte gazit dhe i pëlqente ta shtynte në budallallëkun e tij. Kurse për Qemalin mund të them, pasi e njojta nga afër, se ishte një djalë serioz, që fliste pak e dëgjonte shumë. Ai dukej sikur gjithnjë mendonte. Mesa duket atij i rrinte mendja gjithnjë te puna revolucionare, që duhej të bënte për çlirimin e atdheut.

***

Njëherë kam qenë dëshmitar i një qendrimi tepër kurajoz të Veliut. Ishte viti 1938. Zogu mbushte 10 vjet të mbretërimit të tij të zi dhe qeveria kishte botuar një broshurë me fotografinë e tij në faqe të parë. Këtë broshurë, nuk di nga kush, ishte ngarkuar ta shpërndante midis studentëve shqiptarë, një student i mjekësisë në Bolonjë, emrin e ndyrë të të cilit as që ia vlen ta përmend, se edhe më vonë, kur u bë mjek e u kthye në Shqipëri, prapë mik i fashizmit u bë, një ballist, i cili pas çlirimit me djallëzinë e tij, ia arriti të arratisej në Itali dhe kështu u bë një tradhëtar i ndyrë i atdheut të vetë.

Në një ditë tetori të vitit 1938, ky maskara vjen në kafenenë ku mblidheshim ne studentët shqiptarë dhe ulet në tryezën ku rrija unë dhe Veliu. “Po të dhuroj këtë broshurë të Naltëmadhërisë”, iu drejtua ai Veliut. Veliu, i revoltuar nga kjo siellje e ulët, e pështyu,  ia mori broshurën nga dora dhe pasi e flaku përtokë, zuri ta shkelte me duf. Mirëpo bukuroshi na u fye dhe u mat të reagonte, por ndërhymë ne dhe ai u largua i turpëruar me bisht në shalë. Kështu broshura e Naltëmadhërisë nuk u duk më midis studentëve të Bolonjës.

E përmenda këtë akt të guximshëm të Veliut, i cili megjithëse studionte me bursën e shtetit tonë, nuk mori parasysh aspak pasojat, që mund t’i kushtonte rëndë dhe tregoi urrejtjen e tij të madhe kundër satrapit Zog. Atë bir beu faqezi si Veliu, ashtu edhe shokët e tjerë, e kërcënuan, se po ta çonte më tej këtë akt burrëror të Veliut, do ta vinte veten në pozita të vështira. Koha e shkurtër që jetoi Veliu pas kësaj ndodhie, nuk solli ndonjë veprim ndëshkimor ndaj tij. Me këtë gjest Veliu tregoi se ishte një burrë trim, i ushqyer me idetë përparimtare revolucionare.

***

Me Qemalin u njoha në Firencë më 1939, pas pushtimit ku vazhdova një kurs gjashtëmujor. Në këta gjashtë muaj takohesha shpesh, në një kafe, me një grup të vogel studentësh shqiptarë. Midis tyre ishin dhe dy vajza nga Tirana. Ky grup na jepte gjithmonë lajme të reja nga Shqipëria. Ç’është e vërteta, në Firence kishte njëfarë lëvizje patriotike, por qenë shumë konservatorë dhe me sa kuptova unë, ata e zhvillonin veprimtarinë e tyre më tepër me lëvizjet e shqiptarve të mërguar në Zvicër dhe Francë.

Njëra nga vajzat kisha vënë re se mblidhte nga studentët shqiptarë ndihma në të holla dhe pastaj shkonte vetë t’i çonte në Zvicër. Të gjithë ndihmonim me sa mundeshim, duke shpresuar se këta shqiptarë të mërguar diçka do të bënin kundër Italisë fashiste, që na kishte pushtuar vendin. Më kishte rënë në sy se Qemali vinte shumë rrallë të shoqërohej me këtë grup. Ndoshta kjo ndodhi ngaqë ata nuk ishin aq aktivë sa duhej. Me sa di, disa nga këta studentë qënduan indiferent, kurse pjesa tjetër, gjatë Luftës Nacionalçlirimtare mbajtën qendrimin aktiv antifashist.

Një ditë në kafene ku mblidheshim ne, vjen e me takon vetë Qemali. U soll me mua sikur të njiheshim prej kohësh. Kuptohet që i vëllai, Veliu, do t’i kishte folur për shoqërinë që kishim bashkë. Biseduam për vdekjen e parakoheshme të Veliut, që na kishte dëshpëruar shumë. Në fund Qemali më tha se javën e ardhshme, të dielën të venim në një restorant të mirë, që të hanim drekë bashkë. Dhe ashtu u bë.

Drekën në këtë restorant, që ndodhej disi larg qendrës së qytetit, por që i pëlqente Qemalit, e kaluam duke biseduar nga fillimi deri në fund dhe unë mbeta shumë i kënaqur. Gjatë bisedës ai më sqaroi më kompetencë situatën si në vëndin tonë, ashtu edhe në Itali. Në fund, kundër dëshirës sime, drekën e pagoi Qemali. Qemali që një djalosh simpatik, fliste rrjedhshëm me një retorikë të çuditshme, që të bënte ta dëgjoje me vëmendje. Ai s’gjente fjalë për të shprehur urrejtjen që provonte si për fashizmin italian, ashtu edhe për mbretin Zog, për degjenerimin e administratës së tij, që nuk dha urdhër dhe nuk u organizua në asnjë vend, që t’u bënte qëndresë hordhive fashiste në 7 prill.

Më tha se oficerët tanë u treguan qorra e burracakë, kur bënin sehir oficerët spiunë italianë në ushtrinë tonë, e që në ditët e para të pushtimit, kishin sabotuar armatimet tona në ushtri. Një përshtypje të madhe më bëri Qemali me besimin e madh, që kishte të patriotizmi i popullit tonë dhe te vrulli revolucionar i rinisë, e cila, sipas tij, do të vinte dita e do të bashkohej dhe do të fitonte luftën me armë në dorë.

Populli ynë, thoshte Qemali, nuk e ka duruar kurrë zgjedhën e huaj dhe s’ka për ta duruar as këtë të breshkamëdhenjve fashistë, që i kishim provuar edhe në Vlorë më 1920. Te ne, thoshte heroi i ardhshem, punëtorë e studentë me ide përparimtare, kanë kohë që kanë filluar të bashkohen e t’i kundërvihen si regjimit zogollian ashtu edhe pushtuesve fashistë. Madje tani do të rritet e do të forcohet edhe më shumë qëndresa e veprimtarisë të tyre. Fjalët e tij bindëse më ngrohën zemrën dhe mezi prisja ditën që të kthehesha në Shqipëri.

Qemal Stafa nuk qëndroi veçse pak muaj në Firence. Nuk e mora vesh pse u largua aq shpejt, por them se arsyeja e vërtet do të ishte aktiviteti i tij revolucionar. Aty nga viti 1940, kur kaloja një ditë pranë ish kafe ”Kursalit” me një shok nga ata të Firences, pashë Qemalin që ishte ulur vetëm në një tryezë dhe po pinte një kafe. Unë nuk e vura re, që Qemali më kishte parë, e i bëri më shënje shoqëruesit tim. Kur ktheva kokën, Qemali ma bëri me dorë që t’i veja atje. U përqafuam e u përshëndetëm dhe mora edhe unë një kafe. Vura re se ishte shumë i lodhur e i menduar. Nuk më tha ndonjë gjë me rëndësi e nuk dija se ç’hall kishte në kokë, veç më ra në sy që nxitonte. Kështu, pas pak u ngritëm.

Unë i thashë se do të shkoja si mjek në spitalin e Korçës dhe ai më tha vetëm kaq: “Do të shihemi prap, Sherif”, por fatkeqsisht nuk e pash më. Pas dy vjetësh, në vitin  1942, kur isha në zonën e Ulqinit, dëgjuam se në Tiranë, në fillim të muajt maj, ishte vrarë duke luftuar, një student, një trim i madh, një nga revolucionarët dhe udhëheqësit e rezistencës sonë. “Oh!”  u thashë shokëve,  “ky do të jetë me siguri Qemal Stafa”.

Dhe me të vërtetë, pas disa ditëve dhe morëm veshë se qe vrarë Qemali. Vdekja e tij më hidhëroi shumë. Qemali ishte heroi ynë kombëtar dhe një nga themeluesit e partisë, i cili do të mbetej i pavdekshëm. Emri i tij do të kujtohet përjetë të jetëve me nderim e respekt të thellë.