Erërat e ftohta të dhjetorit

Naun  Kule

95 vjet më parë; dhjetor, 1924.

(Ahmet Zogu me ushtarët e Pashiçit, rrëzoi qeverinë  demokrate  të  Nolit)

 -Atdhetari dhe luftëtari i shquar Naun Doko Prifti -Libofshë,1896-Tbilis,1934, profesor dhe drejtues i Universitetit të Transkaukazisë në Tbilis, ish-bashkëluftëtar i Avni Rustemit, u përzgjodh nga  Kryesia e “Bashkimit”(gusht,1924), për të asgjësuar A.Zogun, siç  bëri Avniu  me Esat P.Toptanin. Por, plogështia e qeverisë së Nolit dhe bjellogardistët e Pashiçit, shpejtuan rikthimin e qeverisë së A.Zogut. Qëndresa e fundit  me armë kundër zogistëve, ishte në kodrat e Priskës dhe të Dajtit, ku luftoi dhe Nauni gjersa Noli  dhe nolistët  u  larguan nga Tirana dhe mërguan jashtë Shqipërisë-

                            ***

Në të hyrë të dhjetorit Nauni mori lajmin e nisjes.

“Paraqitu sa më parë në kryesinë e “Bashkimit” njftohej nga Tirana.

-Më në fund! mendoi Nauni. Dhe, ndonëse e priste me javë, lajmi e mbushi me emocione dhe hamendje të shumta. Së brëndshmi ndjehej krenar që shokët ia besuan atij këtë vepër trimërore. I vinte keq për   gjithçka që po linte pas… E foli vetëm me Zoin.

Ky edhe e përcolli në të gdhirë. –Deri në Tiranë! i tha të ëmës.

Nëna doli nga konaku, mbledhur e mardhur nga athtima e mëngjezit. Nëpër krahët e motrave Nauni kapërceu oborrin.

Mbylli portën, përtypi kripësinë e lotëve  varur ndër faqe  dhe humbi në mugëtirën e ditës që zbriste.

Mbasdite vonë mbërriti në kryeqytet. Kur  iku nga Tirana ishte vjeshtë. Tani, dimër.  Ndoshta kjo i ka tkurrur e  bërë të heshtur njerëzit? Secili nxitonte drejt portës së vet si t’i trembej diçkaje nga pas. Njëlloj pasigurie që  zotëron këdo në momente kaosi dhe turbullirash. I vetmi vend ku  ndihej një  gjallëri e jetës politike ishte “Internacionali”. Në kafenë e këtij hoteli më luksozi i kryeqytetit, dukej se qenë mbledhur tërë meraklinjtë e kombit të cilët, tërkuzeshin në biseda të pafundme dhe në argumente  absurde për të ardhmen e vendit.

Me shokët që takoi  këtu Nauni kaloi  darkën. Mësoi edhe shumë gjëra që nuk zbrisnin gjer në  fshat.

-Zogollin e kemi në derë, thoshin disa.-Pashiçi e ka mbushur me armë dhe mercenarë… Të tjerë shanin qeverinë dhe ministrat që ngrohnin kolltukët dhe bënin sehir. Pa shanin dhe qeveritë e huaja që s’po begenisnin as ta njihnin qeverinë e Nolit. Vetëm për qeverinë e Leninit thoshin se e paska njohur dhe së shpejti do dërgojnë përfaqësuesit zyrtarë. Edhe festa e Pavarësisë  ca ditë më parë,  shkoi në heshtje. Asnjë telegram urimi…asnjë  festim…(1). Nauni dëgjonte në heshtje dhe përfytyronte atë çka priste në rrugën e  gjatë ku qe nisur. Të nesërmen u paraqit në kryesinë e “Bashkimit”. Që këtu e shoqëruan për në Ministrinë e Jashtme. Tani, s’dyshonte më për nisjen. Gjithë qenia e tij, gjithçka  i thoshnin mendja, shpirti e zemra, në ato çaste i silleshin vetëm në  një pikë; në atë që pritej të bënte… Në përfytyrimin e Naunit qe konkretizuar me dhjetëra herë pamja fizike e Ahmet Zogut. Për minuta të tëra ai  vëzhgonte dhe studionte me sytë e mendjes çdo detaj, çdo gjymtyrë, çdo pjesë dhe shqisë të fytyrës së urryer të këtij njeriu kobmadh. Jetonte dhe fliste me…këto pamje..

Nëpunësi i Ministrisë nuk e sajdisi shumë. E futi në një zyrë të madhe si sallë dhe i vuri përpara letër e bojë.

-Rregulli na kërkon edhe një biografi tuajën më shkrim… Shkruaje në dy kopje dhe na e lerë këtu. Bashkëngjiti edhe dokumentet që ke për shkollimin e kryer dhe gjuhët e huaja që flet !  Besoj se shpejt do të njoftojmë nisjen…!

Naunit i mbetën sytë në një pikë. Gjaku i iku nga fytyra dhe djersët e ftohta ia bulëzuan ballin e gjerë. Po sytë s’i shqiste nga   kthina e zyrës. Atje qenë vendosur ca figurina, libra, reklama e portrete që diç prisnin…!? Mes tyre dukej edhe gjysma e portretit të Zogut. Një anë e mustaqeve spic dhe njeri sy me të cilin dukej sikur  jepte shenjë, si të vështronte tinëz duke pritur çastin të sulej   Naunit iu kujtua biseda e shokëve në darkë…”Zogun e kemi në derë…!” (2) Edhe ky, nëpunësi i Ministrisë, atë mendje paska…? Dhe, para se t’i vijë Zogolli në derë, ky ia var portretin në mur..Paçka se nuk ishte as mbret, as president, as…Zogu ishte më i fuqishmi. Kaq i duhej këtij nëpunësi dhe  sojit të tij…

Ja, ç’prisnin këta. E firmosin dot këta vrasjen e Zogut? Pak kohë më  parë u bë gjyqi për të dënuar Zogun dhe shpurën e tij tradhtare. Kur  vendosën ta dënonin me vdekje në mungesë, disa nga gjykatësit u trembën…

Ndërsa ky, Naun Doko Prifti, nga Libofsha e Myzeqesë, po shkonte ta dënonte Ahmet Zogun me vdekjen e vërtetë, jo në mungesë… Në zyrën përballë cërriti zilja e telefonit. Nëpunësi nxitoi dhe, pasi e mbylli mirë derën, ngriti telefonin. Shoqëruesin e Naunit e priste zëvendësministri..!?

Kur u takuan mbasdite, ftohtësia e tjetrit e bindi më shumë për dyshimet që e brenin. Qeveritarëve u kishte hyrë uji nën rrogoz dhe lepuri në bark. –Ç’të tha? pyeti Nauni.

Shoku nguroi të zgjatej.-Burokraci zyrtarësh ! Duhej t’ia kishim thënë më parë tha, por edhe ne aq dinim…

Kaq mësoi Nauni  për bisedën e shokut me zëvendësministrin e punëve të jashtëme. Por kuptoi dhe u bind se shkaku qe tjetër gjë.

-Si hallvë e ftohtë më duket ! ironizoi ky.

Tjetri e mori Naunin prej krahu  dhe ndërroi bisedë.

Dy-tri ditët e pasme Nauni mësoi edhe më shumë. Mësoi edhe fjalë që e fyen… Që ia shtarën gjer në neveri ato zyra e ca njerëz në to. Tërë atë pushtet dallkaukësh që mbante sytë nga dritarja për të ngritur menjëherë flamurin e atij që do hynte i pari në oborr… Paçka se ai hynte duke thyer portën ose me urën e zjarrit në dorë…! “Bina e re, qereste e vjetër” iu kujtua porosia e Xha Lamit në Lushnje. “Nëpunës rrangallë e dallkaukë..” i kishte cilësuar këta, vet Nauni  muaj më parë. Shokut të Kryesisë, zëvendësministri i jashtëm i kishte folur gjoja  miqësisht:

-Po mirë o të uruar; në gjithë atë djelmuri të “Bashkimit”, një lalë Myzeqeje  zgjodhët ju për të vrarë Ahmet Zogun..?! More, e njihni ju Ahmet Zogun apo s’e njihni xhanëm..?!

Këto fjalë, fyen Naun Doko Priftin. Por më shumë fyen  shokët që e njihnin Naunin, ndaj  edhe e zgjodhën… Sidoqoftë, Nauni tani po shihte shumë më tej. Sorollatjet për dy muaj e ca në këtë nisje gjoja “urgjente” kishin një dorë që i vërtiste  e vononte…

Dy muaj më parë e kishin nxituar të mbushte dosjen me dokumente dhe foto. Do shkonte gjoja si punonjës i ambasadës tonë në Beograd… Preu  dhe  qepi  dy palë kostume…!

Inati, urrejtja, zemërimi i grumbulluar sëfundmi në një pikë, zunë t’i shpërndahen. Në sy dhe në shenjestër të mendjes tani s’mbante vetëm atë, Ahmet Zogun ndaj të cilit kishte stërvitur gishtin dhe zemrën gjithë muajt e fundit, por edhe këta, zogolloviçët e fshehur. Në ditët që pasuan ditët u shtytën me rrokullimë. Thëniet dhe  hamendjet për sulmin e pritshëm të Zogut, ishin tema kryesore e  bisedave. Po, ndërsa gjendja kritike dukej sheshit dhe rreziku ishte në derë, qeveritarët mburreshin e krekoseshin se “kufijtë janë të paprekshëm, se…

asnjë pëllëmbë tokë nuk lëshojmë pa derdhur gjak…”

Po se kush do ta derdhte këtë gjak ? Dhe kur më në fund..!?

Tri ditë më pas, bisedave iu shtua edhe një lajm  ri: Kishin mbërritur në Tiranë  të dërguarit diplomatikë  sovjetikë. Në Durrës I kishin pritur  zyrtarë të lartë të Ministrisë së Jashtme. Ardhja e  kësaj përfaqësie ishte një rreze  dielli para stuhisë, ndonëse qielli e toka gjëmonin si në prag vithisjeje. Në mungesë të një ndërtese të denjë, përfaqësuesit e shtetit të Leninit, qeveria i strehoi në disa dhoma të hotel “Internacionalit”(3)

Për Naunin dhe shokët e tij nuk kishte gëzim më të madh se ky I këtyre ditëve. Më në fund e njohën edhe qeverinë e Nolit..! Mbase  s’do vononin edhe shtetet e tjerë. Kështu mendonin shumica. Por kishte edhe mendje të tjera që të ftohnin gjer në akull…-Ardhja e këtyre, kusure do na shtojnë! Hiç mos u gëzoni. Ja, lexoni sin a përshkruan bota…! Dhe të vini. para tyrli gazetash të huaja e të vendit. T’ lexoje ato, të ngjethej mishtë e të ngriheshin qimet e flokëve nga shpifjet e përbindshme… Shqipëria quhej “qendra e të kuqve ku bolshevizma po hedh rrënjë dhe po bëhet rrezik për Ballkanin..?! Ishte koha kur shtypi ballkanik  bënte zhurmën e madhe kundër “rrezikut bolshevik në Ballkan…kur Gjergj  Dimitrovi dënonte qeveritë reaksionare që  krijuan “Lidhjen e shënjtë” kundër “rrezikut bolshevik”. Qeveria  shqiptare e Nolit akuzohej si “qeveri bolshevike” dhe se vet kryetar Noli mbante lidhje me “Qëndrën bolshevike në Vjenë”(4)

-Jo po presim të na njohin bota! Tani, edhe këta na duheshin..!

Bota sebep kërkon..!” turfullonin pseudodemokratët.

Në të vërtetë momentet ishin shumë të vështira. Pashiçi i Serbisë dhe miqtë e tij  trembnin qeveritë e tjera duke i cilësuar shqiptarët “bolshevikë të  rrezikshëm që po kërcënonin Ballkanin..!” (5) Pas dy-tri ditëve diplomatët sovjetikë i priti Ministri i jashtëm zoti Sulejman Delvina dhe pas tij, vet kryeministri Fan Noli. Këtu ishte edhe fundi i atij gëzimi të madh dhe po aq të shkurtër. Kryetari i qeverisë u qau hallin diplomatëve rusë dhe i këshilloi të largohen hë për hë, pasi kishin ardhur në kohë shumë të vështira, kur Shqipëria po kanosej nga shtetet fqinje dhe reaksioni i brendshëm

***

                      Përsëri nën armë..?

Nata qe pus. Ca re të zeza sterrë, rrokulliseshin nga mali i Dajtit dhe zbrisnin e zbrisnin ndër gërronja e bokërrima, sa fshihnin dhe majat e drurëve. Tehu brisk i erës të pllaquriste fytyrën me mbëllaca dëbore. Dhjetori po ecte në javën e fundit. Vendi ku qe vëndosur fronti i Batalionit “Bashkimi” qe i sheshtë; një rrafshinë me kurriz të zhveshur në të përpjetën e Qafës së Priskës, lart Tiranës. Komanda epërore kishte vendosur të bënte këtu mbrojtjen përfundimtare. Po ta thyenin dhe këtë front, me yryshin që kishin marrë zogolloviçët, një vrap në të tatëpjetë e kishin Tiranën. Ndaj  vendosën këtu djemtë e “Bashkimit”. Nauni u kollit sërish. Po kolla i dilte sëthelli, e nxjerrë mbyturazi. Megjithatë, ndihej. Armiku qe përballë dhe urdhëri i sulmit pritej në çast. I sulmit ose i mbrojtjes..? Priteshin forcat e jugut. Do vinin bashkimtarët e gjithë krahinave pa do niste sulmi. Naunit iu kujtua Lufta e Vlorës. Atje  komandonte  frontin e Bunavisë. Po atëhere ishte verë. Kurse tani…? ishte nata e dytë që gëdhinin këtu. Të lagur e baltosur, me ujin në mish e të ftohtin në palcë. Prisnin me gishtin në këmbëzë pa lëvizur nga ledhi. Ngrohtësia e trupit shkrinte dëborën poshtë tij dhe uji cërristë rrëkeve. Vetëm natën e parë kështu. Pastaj trupi dhe dëbora u bënë një. Kësisoj, a mbahej dot e kollitura? Dhe kujt, naunit që kolla ia shkulte gjoksin  edhe në korrik.

Aty u gdhi. Dita solli lajme të reja; njërin më ogurzi se tjetrin. Qëndresa në Gurin e bardhë ishte thyer. Zogolloviçët dhe rusobardhët mercenarë, ishin të shumtë, të armatosur mirë dhe në një  vijë fronti mjaftë të gjatë. Lufta ishte bërë e rreptë.Toger Ahmet Demi ishte plagosur rëndë dhe  nëntoger  Nivica me gjashtë ushtarë ishin vrarë. Përveç frontit që mbante Bajram Curri, frontet e tjerë; në Zerqan, në Urën e Spilesë, Dibër, Burrel dhe Gurin e bardhë, ishin thyer. Pra zogistët po vareshin drejt Tiranës. I vetmi front që do t’ua thyente turrin e kthente ballin, ishte ky, ishte ky, Priska dhe Shkalla e Tujanit. Këtu priteshin përforcime…(7)

Degëve të “Bashkimit” në Libofshë, Lushnje e Fier, u bëri telegram Nauni që ditën e parë të alarmit.Në drekëherë qarkullonin lajme se shumë nga bashkimtarët e ardhur nga krahinat prisnin për armë në oborrin e Ministrisë së Luftës. Por një myteber i këtij dikasteri kishte dalë në dritare në vend që t’u jepte armë u ishte  zbrazur:-Shkoni or bolshevikë se gjithë fajin ju na e kini! Morët  në qafë popullin dhe ne..!| Deshët ta bëni bolshevizëm Shqipërinë? Ja, bëjeni tani…!Ju doni varur për këmbësh…! (8)

Ja, ç’ishte Ministria e Luftës e qeverisë demokrate të Nolit.

Sidoqoftë shumë nga djemtë i gjetën armët por tashmë ishte tepër vonë. Natën e tretë zogistët filluan sulmin frontal Nauni luftonte tani mes bashkëfshatarëve myzeqarë. Në krah kishte Zoji Ndrekon, ndinin, Jorgjin, Kolin… Në të errur rusobardhët dhe pas tyre zogistët, ndërmorën një kundërsulm të përgjithshëm me të thirrura e të shtëna sa mbuluan pllajën shkëmbore të Priskës dhe Shkallës së Tujanit, në të zbritur të Dajtit.

Nëpër thellomat e përrenjve ku uji çante dëborën e  shkrirë     zvarriteshin silueta të zeza që zbrisnin gjithnjë e më poshtë.

Nauni merrte shenjë, tërhiqte këmbëzën dhe qëndronte sakaq me sytë e ngulur tutje errësirës. Kështu kaloi edhe nata e tretë në vijën e frontit. Pasmesnate sikur reshtën goditjet. Po besë nuk kishte, ndaj gishti s’u hoq nga këmbëza.

…Në të gdhirë Naunin e njoftuan se Koli ishte plagosur. Plumbi i kishte shpuar kofshën dhe përpëlitej i mbytur në gjak. Shokët po e tërhiqnin. Nauni e puthi dhe e hodhi mbi shpinë. Të tjerët heshtën. Vështrimi i Naunit ishte i hupët. Sytë e ujshëm   nëmnin që thellë zgavrave kokallë.(9)

Fytyra i nxinte nga mjekra sterrë dhe përbaltja e ngrirë e atyre ditë-netëve të pagjuma. Inati e dhimbja i përziheshin në shpirt, zemërimi i teptiste në çdo shqisë. U rikthye në llogore kur dita po zbardhte. Ndjenja e hakmarrjes, majosur sërishmi ia tendosi vështrimin mbi bokërrimat përballë ku priste me gisht në këmbëzë të lëviznin siluetat e zeza…

…Por tani kishte mbaruar gjithçka…! Urdhri erdhi i beftë dhe i prerë. “Tërhiquni menjëherë…! Grumbullohuni para Shtabit. Qeveria po tërhiqet për në Durrës…?!

Luftëtarët s’u zinin besë veshëve. Këta prisnin përforcimi, municione…Prisnin forcat e jugut…Prisnin !? Dhe ja…Qeveria braktis kryeqytetin. Qëndresa do të bëhet në brigjet e Shkumbinit…? Apo në brigjet e Vjosës..?! Po në mos…Mosmë!

…Zemërimi, dhimbja e zhgënjimi qe e madhe. E tmerrshme.

Kokëvarur dhe me pushkë grykëposhtë çapiteshin këmbëzvarrë tatëpjetë kodrave që i mbrojtën me luftë.

Ca zogistë të Qazim Bodinakut, të  rreshtuar anë rrugëve, qeshnin e argaliseshin.: -E thyet qafën o bolshevikë…! Po shyqyr de, se na hëngrët shpirtin…!

Gjashtë muaj më parë, kishim qeshur ne me zogistët…Tani..? …Por kjo  nuk mund të ishte e qeshura e fundit. Kurrësesi..!

Ruani vlagën..!

Durrësi ishte përfshirë në një llahtari e rrëmujë të paparë.

-O burra se na zunë malokët! Tallnin spiunët e Zogut tek shihnin panikun e njerëzve që suleshin mbi anije e parë që futej në mol. Gjithçka përqark dukej e shfytyruar, e largët, e pasigurt. Ishte Durrësi i gjashtë muajve të shkuara,  kur marshonin nga Vlora drejt Tiranës … I priti atëherë si shpëtimtarë..!? Po sot ? Mirë thonë, e keqja që  të ze, jo gjithënjë është e keqja më e madhe… Naunin me shokët i priste një e ke   qe tjetër, më e tmerrshme se  gjithë të këqijat e gjersotme. Ky lajm, e  zhbëri krejt Naunin. Se mund të vinin punët gjer këtu, kurrë s’i shkonte mendja…Pra s’bëhej më fjalë për qëndresë as buzë Shkumbinit, as buzë Vjosës, as..? Mosmë..! kaq e pandalshme të  jetë furia zogolliane?! Ja më në fund tatëpjeta..! Do endeshin si muhaxhirë në dhera të huaja me shpresë e pa shpresë. Larg popullit dhe vatrës, larg vetvetes..! Anijet morën kursin drejt Vlorës. Vlora do përcillte djemtë e saj uftëtarë. Ishte Vlora që I nisi. Po për ku…? Do të shkonin edhe tek varri I Avniut të tyre, heroit të tyre. S’mund t’ia kthenin shpinën pa iu përkulur edhe njëherë. Dhe, pas saj do merrnin detin, udhët, botën..!

Nauni kërkoi të  priste majtaz anija ku ishte ai dhe të futej në molin e vogël të Dajlanit të Karavastasë. Ndonjeri e mori edhe për kokëshkrepje të Naunit dhe hodhi edhe ndonjë romuz…

Mos ka harruar dikë pa takuar..?! E dinin që Nauni ishte i fejuar dhe kishte lënë dasmën ngrehur. Po dita dhe ora nuk qaste shaka. Në molin e  Karavastasë Nauni zbriti gjithë bashkëfshatarët myzeqarë që luftuan me të në rrethinat e Tiranës. Me ndonjerin edhe u grind sa foli e foli ta bind..((10)

-Jeni me fëmijë, me familje…U pret shtëpia!

I merrte prej krahu, me dashuri, duke i pëqafuar mjë nga një.

Kujt i bënte zemra të ndahej?  U dukej sikur po e linin vetëm. Por, edhe frika ishte…! Luftuan me armë kundër Ahmet Zogut. Tani Zogu hipi prap. A do merrte hak..?

–Njëlloj na presin, edhe ty, edhe ne! ngulte Zoji e Jorgji me shokë.

–Ty edhe ca më shumë..!

-Jo, nuk është njëlloj…Ndryshe puna ime!   Se, edhe të gjithë s’do ikim, apo jo? Kujt do t’ia lemë vendin, njerëzit ? Edhe ne do të kthehemi…Domosdo! Ju, mbani njeri tjetrin… Ruani vlagën.!  

Të zbriturit sikur u çliruan nga një ndjenja e fajësisë dhe keqardhjes. I ngrohu besimi i Naunit  tek rikthimi…

Besonin se një ditë do të ktheheshin të gjithë, për një luftë më të madhe, kundër zogistëve  dhe gjithë sojit antikombëtar…

***

…Të ndjekur nga bjellogardistët e Pashiçit dhe mercenarët e Zogut, bashkë me dhjetëra nolistë dhe Nolin e madh në krye, në fundin e dhjetorit të 1924-ës, ngjeshur dhe mardhur në bordin e një benzinate që çante drejt Italisë, Naun Doko Prifti iu dorëzua fatit dhe fatalitetit shqiptar, i cili kësisoj po e hidhte rrugëve të Europës, për të mos e kthyer kurrë më…!

Kjo ikje nga vatra dhe vendi, ikje me brengë, këmbëzvarrë dhe kokën pas, ishte vdekja e tij e parë…!