Aleksandri kishte mësues Aristotelin, po Xhingis Khani si mundi?

Nga Moikom Zeqo

 

Djali im, Epidamni, që është në vitin e fundit më Universitetin e Saint Andrew, ku studion për shkenca politike, më dërgoi në email ku më informonte se një shoku i tij student, Harold Krunshtaf, po shkruante një dizertacion, tema e të cilit devijonte nga programi universitar, dhe në fillim profesorët paraqitën dyshime dhe refuzime plot mirësjellje për temën që kishte zgjedhur krejt papritur.

Haroldi është një student skocez, i cili gjatë studimeve të thelluara kishte paraparë një lidhje, ndonëse të tërthortë dhe misterioze të politikës me estetikën.  Në fakt ai kishte prirje të shumta letrare, kishte botuar poezi por dhe esse krejt origjinale, ndoshta duhet të kishte studiuar që në fillim për letërsi dhe filozofi.

Qe poliglot, madje kishte mësuar të lexonte dhe të shkruante në hebraishten e vjetër, në anglishten hibride të sagave të mëdha norvegjeze, dinte edhe persisht, dhe për t’a plotësuar koleksionin e tij të diturisë linguistike, kishte nisur befas të mësonte dhe mongolisht.

Ai lëvizte lirisht në ngjarjet e historisë botërore, si ai njeriu që ka një shtëpi të madhe me shumë dhoma, por di fare mirë për t’i hapur dyert, për të hyrë dhe qëndruar në dhomën e duhur dhe pastaj të lëvizte lirisht në të gjitha dhomat që dëshironte.

Epidamni qe mësuar me këtë student skocez, aq më tepër që Haroldi kishte treguar interes edhe për faktin se Epidamni ishte nga Shqipëria.

Haroldi i kërkoi Epidamnit të shqiptonte fraza në gjuhën shqipe duke i dëgjuar me vëmendje artikulimet fonetike.

Pastaj qe shprehur se kjo qe një gjuhë tepër e çuditshme dhe misterioze.

Haroldi, duke u marrë me studimin e librave të pafund, kishte krijuar megjithatë një obsesion për Xhingis Khanin, për atë që quhet në histori Mongoli i Madh, dhe që krijoi në shek. XIII-të një perandori më të madhe sesa ajo e Aleksandrit të Madh të Maqedonisë.

Haroldi mendonte se politika dhe betejat kanë na zanafillë diçka estetike.

Kategoritë hegeliane të tragjikes dhe komikes, të së shëmtuarës dhe së bukurës janë në thelbin e veprimeve njerëzore.

Të tërë strategët e luftrave që konceptojnë një ndeshje për jetë a vdekje, nuk janë gjë tjetër veçse qënie estetike, vetë shkenca e luftës e ka një strukturë dhe element estetik të padyshimtë.

Haroldi e kishte shkruar konceptin e dizertacionit dhe e kishte paraqitur paraprakisht për një diskutim të tezave kryesore.  Si profesorët ashtu dhe studentët nuk e kuptuan.

Një prej tyre tha se mund të ekzistojë estetika e futurizmit dhe e surealizmit në letërsi dhe në art por kjo nuk ka asnjë kuptim në historinë e politikës dhe të luftrave.

Të gjithë ata që diskutuan me kujdes, lanë të kuptohej se tema e këtij dizertacioni pati një kapërcim logjik, shkatërronte kufijtë konvencionalë të displinave të ndryshme të dijes, duke krijuar një pështjellim të pabesueshëm.

Haroldi nuk u tut, nuk u thye, d.m.th. nuk heshti, nuk hoqi dorë nga tema e zgjedhur.

Gjatë korrespondencës time elektronike me Epidamnin, e kam pyetur shpesh djalin për studentin Harold dhe fatin e dizertacionit të tij.

Ndër të tjera, në një email i shkrova se në të vërtetë ka një farë lidhjeje universale të estetikës në tërë universin, pra dhe në bëmat njerëzore të politikanëve dhe gjeneralëve, në të gjitha ngjarjet e paharruara, sado të kushtueshme dhe të përgjakshme të betejave.

Por unë këtë gjë e ndieja në thellësi të qënies, pa mundur dot për t’a konceptuar këtë raport që dukej më tepër ireal, ose dhe i shpikur.

Mesa duke Epidamni ia ka shprehur mendimet e mia shokut të tij Haroldit dhe, befas një ditë, në adresën time të emailit, është vetë pikërisht Haroldi që më shkruajti  për shtjellimin e tij të dizertacionit.

E printova letrën e tij kompiuterike.

Qe gjithsej një dorëshkrim prej 5 faqesh.

E lexova dhe rilexova papushim.

Këtu nis edhe sinopsi, idea e të cilit më entiuzazmoi në fillim, por gjithsesi ende më duket i ngatërruar, plot të papritura dhe enigma.

Haroldi më shkruante se Xhingis Khani padyshim që ka qenë një nga njerëzit më të spikatur në histori.

Si mundet vallë që ky njeri i lindur në pllajat dhe hapësirat mongole, me një varfëri të frikshme dhe të papërballueshme, t’i bashkonte të gjitha fiset e përçara, t’i shndërronte kalorësit analfabetë dhe barbarë të Mongolisë në ushtrinë më fitimtare të botës?

Nëse Aleksandri i Madh pati si mësues filozofin Aristotel dhe i dinte përmendësh tërë vargjet e Homerit, Xhingis Khani zotëronte një estetikë të brendshme, jo të marrë nga librat dhe mendimi i spikatur i dijetarëve dhe poetëve.

Kjo estetikë ndoshta qe shfaqur në formën e një vegimi, ose të një kuptimi të tjetër lloji të mjedisit natyror në përgjithësi, të reflektimit se prapambetja materiale dhe barbaria shoqërore ishin megjithatë një tjetër estetikë alternative, krejtësisht e fshehur por edhe triumfuese.

Xhingis Khani e përsosi figurën e kalorësit.

Çdo kalorës mongol qe në të vërtetë figura përfaqësuese e mitit të Centaurit, d.m.th njeriu dhe kali qenë absolutisht diçka e vetme.

Me këtë fakt, Xhingis Kahni provoi se, në kundërshtim me mitet që imagjinonin Centaurin, ai e krijoi atë në mënyrë reale dhe të drejtëpërdrejtë.

Kalorësia e madhe mongole tërë shek. XIII-të i fitoi të gjitha betejat.

Xhingis Khani, sipas dëshmisë së kronikanëve të besueshëm, përdorte disa mënyra të panjohura më parë të sulmit të kalorësisë.

Ai përdorte tri mënyra të tilla.

Së pari, ai kishte urdhëruar të shtoheshin kuajt që të ishin përherë më tepër sesa numri i kalorësve.

Kur përgatiste sulmin, Xhingis Khani vendoste mbi kuajt pa njerëz disa manekinë, trupa në formë antropomorfe të bërë prej thurjes së degëve dhe lëkurëve, me duar të kapura tek frerët dhe me fytyra të lyera me bojë të bardhë, krejtësisht pa tipare, pa sy, pa hundë, pa gojë.

Mbi kokat e manekinëve viheshin kësula gëzofi.

Kuajt qenë stërvitur për ti mbartur këta manekinë njësoj sikur ata të qenë kalorës të gjallë.

Një kronikan sirian e përshkruan një sulm të tillë kur Xhingis Khani pushtoi Damaskun.

Ushtria e mongolëve dukej dyfish më e madhe.

Kalorësit e gjallë qenë të frikshëm kurse kalorësit manekinë dukeshin sikur kishin ardhur nga mbretëria e vdekjes vetë.

Këta manekinë të përsosur qenë një shpikje e artit të skulpturës, gjë për të cilën Xhingis Khani nuk dinte asgjë më parë.

Po a kishte ndodhur ndonjëherë që një ushtri manekinësh të sulmonte po aq tmerrshëm dhe pabesisht, po aq të papërmbajtur dhe fitimtarë qytetet antike të Azisë, tempujt e Babilonisë, kështjellat dhe pallatet marramendëse të Persisë, që kishin qenë vatra të qytetërimit më të shkëlqyer, të arkitekturës dhe arteve si askush?

Së dyti, Xhingis Khani përdorte dhe një mënyrë tjetër të paraqitjes kur ushtria e tij fushonte netëve.

Ai kishte urdhëruar që secili mongol të ndizte jo vetëm një zjarr për t’u ngrohur në fushëtirë, por pesë zjarre të tillë pranë njëri tjetrit.

Kuptohej që gjeneralët e ushtrive që përgatiteshin për t’u mbrojtur nga sulmi mongol, kur e shihnin në errësirë që nga larg fushimin e mongolëve, i numëronin forcat e tyre me një numër pesë herë më të madh.

Një figurë e tillë në stilistikë quhet hiperbolë, figurë e përdorur pafundësisht nga poetët që kërkojnë lavdi.  Shumëfishimi i numrit dhe përmasave përkon gjithashtu me kategorinë ftillëzuese dhe estetike të së madhërishmes.

Mënyra e tretë qe akoma më e paperceptueshme. për rrjedhojë më fitimtarja.

Kalorësit mongolë, kur suleshin drejt kundërshtarëve, mbanin një heshtje të madhe, e kishin rreptësisht të ndaluar të flisnin, ose të klithnin.

Ata qenë kalorës memecë, pa emocione, pa xheste, pa pantonima.

Kundërshtarët që kishin përballë habiteshin deri në çmenduri.

Dëgjoheshin vetëm troku i kuajve, kërcitaja e shalave prej lëkure dhe valëvitja e rrobave dhe asgjë tjetër.  të gjithëve u dukej se po i sulmonet nëj ushtri e heshtur dhe e shurdhët siç është armata e të vdekurve që nga bota e errët dhe e llahtarshme e hijeve.

Dhe pikërisht kur bëhej përplasja e parë, e përafërt me centimetra dhe trup më trup, papritur kalorësit mongolë e flaknin tutje memecllëkun e tyre makabër dhe ulërinin me një fuqi të paimagjinueshme, duke krijuar kështu një kontrast apokaliptik, një triumf psikologjik të fitores absolutisht të sigurt.

Për këtë pikë, Haroldi në argumentimin e tij plot erudicion të mahnitshëm, thotë se mund të zbulohen disa aspekte estetike të padyshimta.

A nuk është thelbi estetik ai që kërkon pushtetin autentik dhe absolut të fjalëve në kohën dhe në vendin e duhur?

A nuk është gjithçka që ka mbetur nga letërsia e madhe pikërisht thelbi i këtij organizmi të fjalëve që nuk harrohen, duke bërë që llafollogjia, pra dhe llafazanëria e shkrimtarëve që flasin vend e pavend të zhduket dhe të rrënohet nga kohërat?

Haroldi lëvizte në hulli të tilla arsyetimi, por shembujt e tij nuk kishin fund.

Ajo që kishte mbetur e çuditshme dhe që nuk mund të shpjegohej në mënyrë shteruese prej tij qe fakti se mongolët e pashkolluar pushtuan perandorinë e pafundme të Kinës, i përvetsuan arritjet e qytetërimit kinez tepër tepër të sofistikuara dhe estetike duke krijuar kështu përfundimisht dinastitë më të famshme me gjak mongol të Kinës në shekuj.

A nuk ka këtu një përputhje estetike shumë të habitshme dhe misterioze?

A mund të mohohet një histori e tillë?

A mund të shmanget nga studimi në rrafsh estetik vështrimi i betejave, i shkatërrimit dhe rindërtimit të perandorive të mëdha?

Ndoshta Xhingis Khani, që s’kishte mundur kurrë t’i lexonte librat në pergamenë plot hieroglife të tibetianëve, të budistëve, që nuk kishte dijeni fare për profecitë e dervishëve shamanë të Anadollit, për librat hebraikë të Moisiut dhe të profetëve të mëdhenj si Isaia, Ekzekieli etj, që s’dinte pothuajse asgjë nga kultura verbuese e grekëve dhe romakëve të vjetër, as nga dituritë magjike të egjiptianëve, papritur të kishte parandjerë në thellësinë e qënies një tjetër estetikë në formën e thirrjeve të brendshme dhe të vizioneve, që jo vetëm nuk u shkatërruan, por në shumë pikëpamjë mbijetuan deri në ditët e sotme.

A mundet që estetika e Xhingis Khanit të hetohet dhe të formulohet?

A është kjo një fantazmagori, një harmoni e lëvizjeve apo formë e kaosit dhe ç’rregullimit pa asnjë kuptim?

Nëse mendimi e lind veprimin, atëherë tërë veprat e mëdha nuk janë gjë tjetër veçse mendime të mëdha.

A mund të ketë mendim të kulluar jashtë estetikës?

A mund të ketë një realitet steril, që s’ka lidhje fare me vegimet dhe vetëdijen njerëzore?

Në fillim mendova t’i kthej një përgjigje Haroldit.

Por e kisha të pamundur.

Nëse i shkruaja për atë që unë mëndoja për temën e tij, kjo në vetvete nuk do të kishte asnjë rëndësi.

Haroldi kishte bërë një prerje të re konceptuale të gjërave.  Shëmbëlltyra e Xhingis Khanit qe më tepër një organizim i ri i të shprehurit dhe meditimit.

Ai e kishte bërë këtë gjë thjeshtësisht, me një kureshtje të papërballueshme për faktet.

Mundet që Haroldi kishte parandjerë, mbas shumë shekujsh, praninë e diçkaje, që e zotëroi Xhingis Khanin dhe që nuk u shfaq më tek ndonjë njeri tjetër.

Kjo ndërlidhje e tejpashme mund të quhet e paperceptueshme, por nuk mund të mohohet se mund të ndodhë.  Panteistët e bekuar do t’a mirëkuptonin këtë ide.

Por profesorët e fantaksur të universiteteve dihet që janë skeptikë ndaj panteizmit dhe bëhen viktima të mendimeve arketipe, që i kanë mitizua pafundësisht në librat e tyre, duke i mbushur bibliotekat me dituri të sendërzuara dhe aspak të shpirtëzuara.

Vizioni i Haroldit është një përjashtim i madh, aspak i kërcënuar nga një vetmi absurde.

 

****

Botuar në Dita. Ndalohet ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen me shkrim të redaksisë