(Intervistë e Moikom Zeqos për librin “Vetullat Hyjnore”, botim i shtëpisë botuese “Bota Shqiptare”, dhënë kritikut Fatmir Minguli )
-I nderuar Moikom, sapo keni botuar librin me proza të shkurtra, titulluar “Vetullat Hyjnore”. Përgjithësisht tituj e librave që ju shkruani e duan një shpjegim për lexuesin. A mund të na shpjegoni përse “Vetullat Hyjnore”?
-“Vetullat Hyjnore” është një titull që lidhet me një tregim dhe një personazh, i cili konsiderohet si më i humburi dhe më i pavlerti, i parëndësishmi,i askundshmi,koti në këtë botë.
Dhe befas tek ky personazh ndodh një fenomen madhor mistik.
Atij i dalin vetullat në formën e brirthëve të artë.
Shkon në një spital në Tiranë për t’u operuar në një nga mjekët më të njohur dhe aty shtrohet çështja se çfarë përfaqëson ky njeri?
Është një mutacion biologjik, apo diçka e veçantë ,që lidhet me mitet e Biblës?.
Tek Libri i Danielit ,në Bibël ,flitet për një brirth, i cili kishte ”sy dhe gojë njerëzore”.
Dhe bëhet një profeci për një qënie, e cila mund t’i përkasë së ardhmes dhe ka karakter të ndryshëm,të tjetërllojtë.
Duke u kthyer te personazhi ynë gjithë ideja është se ndoshta ky njeri i parëndësishëm, mbart një mistike, një profeci.
Ashtu siç erdhi vetë Jezu Krishti. që dha një shenjë mistike në malin Tabor, ku sipas ungjijve, iu shfaq dishepujve të vet në formën e një figure prej zjarri (quhet Skena e Shpërfytyrimit.) Ndoshta donte të tregonte se ata njerëz, që shihen si të parëndësishëm ,ndoshta janë më të rëndësishmit e njerëzimit. Nisur nga kjo vura dhe titullin “Vetullat Hyjnore”.
Një grishje e thekëshme,thumbuese,plagosese,e papritur për të menduar tejet seriozisht.
-Çfarë konkretisht të ka ngacmuar në këtë subjekt?
-Subjekti vjen në formën e një fabule.
Mua më ka ngacmuar thjesht ideja se sot një pjesë e madhe e njerëzve (e njerëzimit ) janë krejt anonimë.
E kjo më shqetëson.
Nuk mund të ketë vetëm një grup të vogël njerëzish të dukshëm, të cilët janë ta pranishëm në media dhe kanë pasuri dhe pjesa më e madhe e njerëzve (e njerëzimit) të jenë të padukshëm.
Nuk mund të ndahet njerëzimi në ”mbinjerëz” dhe në “nënnjerëz.”
Ky është një nga thelbet më të mëdha paradoksale të karakterit tragjik ekzistencial të botës.
Ky është një ankth, më saktë një problematikë, që njerëzimi në mënyrë groteske dhe rutinore , jo vetëm nuk e ka zgjidhur, por edhe e ka acaruar më shumë.
Libri im mund të ndahet në disa zhanre,a kategori prozash.
Janë disa proza në formën fabuleske të tregimeve, ose parabolave.
Ka gjithashtu një numër të madh esse-sh estetike, të cilat paraqiten të letrarizuara me subjekte të caktuara, duke zhdukur dhe zhbërë kufijtë e zhanreve rutinore, klasike.
Ka edhe një letërkëmbim proze,epistolar, ( “Letërkëmbimi me Makabe Zaharinë “) që është një prozë e alternuar, strukturaliste, që ngjall traditën e harruar,mesjetare, epistolare.
Por edhe skica kulturologjike dhe meditime, që lidhen me filozofinë, ku në mënyrë të veçantë ka përsiatje me filozofinë e lindjes,panteizmin,sufizmin,si dhe post-modernizmin e sotëm,europian ,plot harlisje groteske.
Për të treguar që në fund të fundit, e gjitha kultura e njerëzimit është e përgjithshme,gjenerative,gjitheperfshirese, pra ekumenike.
Dhe nuk mund të jetë kaq e ndarë midis kulturave dhe popujve të ndryshëm, përtej cdo klasifikimi,ndarjeje dhe konvencionaliteti dekorativ, formal.
Ekumenizmi i letërsisë ftillëzohet,universalisht, që në gjenezë.
Përherë ka qenë global, dmth kozmik.Tekstili I pafund, I infinitshem i mijëvjecarëve, i qëndisur dhimbshëm.
-A është ky libër një lloj kritike e ashper ndaj shoqërisë?
-Natyrisht!
Letërsia është një nga format fantastike, më inteligjente,inkandeshente të kriticizmit dhe të lirisë, ( nuk ka vetëdije pa kriticizëm dhe nuk ka kriticizëm pa liri ) një sublimim dinamik i intelektit njerëzor të pandërprerë dhe trurit në shekuj.
Ka një ndryshim midis shkencës dhe letërsisë.
Shkenca merret me numrat që nuk kanë elementë dhe emocione njerëzore, por janë të përcaktuara,determinuese,monada te Lajbnicit, kauzale, ligje të universit, formula.
Me problemet e ekzistencës,antropogjenezes shpirterore, ndjenjat,emocionet,simbolet psikike etj, merret letërsia dhe artet.
Nga kjo pikëpamje letërsia ka përparësi sepse mund të trajtojë dilemat njerëzore, sidomos ato të ekzistencës plot dyshime te medha ,sfilitese,deshperuese,por edhe me shpresa stimuluese,befasuese.
Pse ekzistojmë?
Kush është thelbi i njeriut?
Kush është vetë njeriu?
Janë dilemat më të mëdha, më përvëluese më këlthitëse të njerëzimit , që mund t’i trajtojë hollësisht, eskluzivisht, mrekullisht letërsia.
Përballë Sokratit të vuajtur migjenian rrinë derrat e vetëkënaqur të makutërisë, kotësisë, krimit, së keqes.
Në këtë rast letërsia është vetë Sokrati i pavdekshëm, që lartësohet mbi koncertet e banalitetit sakral te derrave oreulliane.
-Si i keni sjellë këto proza nga kalendari i imazheve siç shkruani dhe në kopertinë të librit?
-Ky libër është bleu i dytë (që do të thotë vëllimi i dytë) i librit “Refuzimi i Shkrimit”.
Këto dy libra hapin dhe mbyllin një kolanë,(panel shkrimor.)
Prozat e librit të parë quheshin proza nga kaosi për të treguar se nuk ka vetëm një rregull të gjërave .
Por ka dhe ligje të kaosit, dhe teoria e ligjeve të kaosit është ajo që mbizotëron sot.
Dhe dje.
Drejt dhe pas Infinitit.
Në librin e dytë “Vetullat Hyjnore” janë proza të një kalendari të imazheve jetike.
Sepse të gjitha ngjarjet ashtu si vetë njeriu, lindin e vdesin midis imazhe, madje dhe vetë njeriu është një lloj imazhi.
Në këtë libër ku ngatërrohen (kaledoiskopohen ) qytetërimet, kohërat subjektet, personazhet.
Imagjinata dhe realja prodhojnë “një realitet të tretë.”
Dhe unë mendoj se kjo është letërsia.Estetika e egzistenciales!
Në këtë mënyrë unë bëj dhe plotësimin reflektiv,thelbesor,dinamik e prozës së shkurtër për të cilën kam mendimin se është sprova më e madhe.tiranike,por edhe delikate dhe fisnike e shkrimtarit.
Nuk është aspak e tillë proza e gjatë, e cila shpesh për mua ka një spekullim, sipas parimit jo estetik “shto ujë shto miell”, ka një pafundësi detajesh.
Dhe kjo e sfumat subjektin të sfilitur nga tepritë,detajet,ornamentet,skrapet e ndryshkura,myshqet ideore etj.
Ndërsa në prozën e shkurtër stili është më lakonik dhe je i detyruar ,që në këto parametra të bësh një ekonomi rigoroze,precize ,plot pllenime kirjuese të stilit.
Proza e shkurtër mund të përmbajë një strukturë, një botë të tërë, simbolike, emblematike ,onirike,jetike,reale.
Shpesh më shumë sesa një roman nganjëherë i bujshëm.
Proza e shkurtër në këtë formë që vjen në libër mund të përbëjë risi ose mund të krijojë një letërsi të tjetër lloji në kuptimin e lakonizmit dhe vizionit apo të konceptualitetit.
-Cili është stili juaj, sepse ju dilni shpesh nga rregulli i drejtë i shkrimit të një proze?
-Stili për mua nuk është renditje e fjalëve dhe gjetja e metaforave. Stili është konceptualitet.
Konceptualitet, pavarësisht se për ta shprehur mund të përdorësh të njëjtat fjalë si unë ashtu dhe një shkrimtar tjetër. .Ndryshimi është i madh.
Padyshim.
Prerja konceptuale, që mund të kem unë nga një një shkrimtar tjetër, ( ose ndërsjelltas ) është krejt e papërputhëshme, e dallueshme, aspak jo tautologjike.
Një numër i madh i librave të mij lidhen me atë konceptualitet, që lidhet me “shkatërrimin“ e kufijve të zhanreve letrare.
Po nuk është, më besoni, ndonjë blasfemi!
Është inteligjencë.
-Për këtë dhe ju kritikojnë?
-Është një kritikë që lidhet shpesh edhe me moskuptimin dhe unë jam i vetëdijshëm për këtë çështje.
Por nuk më tremb moskuptimi i lexuesit sepse nuk mendoj se lexuesi është më i rëndësishëm në marrëdhënien shkrimtar-lexues.
Mendoj se në këtë marrëdhënie është shkrimtari ai që udhëheq lexuesin dhe jo lexuesi që udhëheq shkrimtarin.
Nivelet e lexuesve janë të pafundme por shkrimtari duhet të arrijë gjithmonë atë që quhet sublimimin mendor, sublimin e intelektit.
Shkrimtarët e vërtetë janë gjithmonë të ndërlikuar.
Nuk janë aspak të thjeshtë.
Homeri, po të mos dish paraprakisht mekanizmin e mitologjisë, pagane, antike, etj. është krejtësisht i pakuptueshëm.
Po kështu Dantja, sidomos Shekspiri,Rableja, Sëifti.
Deri tek Borgesi,apo Saramago i kohëve tona.
Ndryshe do të kishim atë, që do të quhej kitsch-kulturë, që është kultura masive atë, që në fakt e kemi sot e që, nuk e lë njeriun të mendojë seriozisht për enigmat dhe ekzistencën e tij.
-Nuk ju shqetëson marrëdhënia e vështirë e juaja si shkrimtar me lexuesin?
-S’ka pse.
Nuk më shqeteson.
Përkundrazi.
Unë nuk shkruaj për “lexuesin masiv”, nuk më intereson fare ky “lexuesi masiv,kitsch-lexuesi,ose lexuesi mutant,apo lexuesit zombi ”.
Unë shkruaj për të shprehur vizionin tim ekzistencial,strukturalist, plot dilema horrori,kontradikta universale,ankth mbi botën, por në disa parametra të një bashkësise mendore ,që është letërsia më e mirë botërore.
Këto janë kordinatat e mia intime dhe jetike.