Fejzo Binua nga Vlora, me një nofull copa-copa

(Në vijim të debatit për listën e kriminelëve të Agron Tufës)

Nga Arben SALIU

Qysh me rënien e regjimit monist,  artileria e propagandës revanshiste, në emër të antikomunizmit, nuk kurseu  së godituri as “llogoren”  më të blinduar të krenarisë kombëtare, siç është LANÇ. Predhat  e kësaj artilerie të ndryshkur vazhdojnë të shtien akoma mbi  të.  Por  kjo llogore reziston, ekziston dhe do vazhdojë të sfidojë të gjitha kalibret e predhave kundër saj  për një arsye të vetme.  Ajo është e pathyeshme dhe e pamarrshme nga gangsterët e politikës dhe  dallkaukët e kopukët e kafeneve,  sepse është llogore e mpiksur me gjak atdhetarie.  Këto nuk janë fjalë boshe, as patriotizëm folklorik, por një realitet i patjetërsueshëm. Të dëshpëruarit e 29 Nëntorit e quajnë këtë datë si ditë pushtimi dhe jo çlirimi, sepse në pushtet erdhën komunistët. Naivitet politik. Po kush duhet t’i merrte frenat e pushtetit, ata që qenë organizatorët e luftës antifashiste dhe ditën ta orientonin popullin  në krah të aleancës botrore më progresiste, apo kuislingët dhe mbatharakët që thyen qafën së bashku me okupatorët si vegla të hapura të tyre?! Fatin e modelit të regjimeve pas Luftës së Dytë Botërore e përcaktoi Jalta, ashtu si  demontimin e diktaturave komuniste e ideoi Malta.

Lufta Antifashiste në Shqipëri ka ngjarje, data, bilance, por ka edhe personazhe që të bëjnë të ndjehemi krenarë si popull. Këtë luftë vërtetë e drejtoi PKSH, por ajo nuk kishte në thelb të saj ideologjinë komuniste, por aspiratat e lirisë. Prandaj ajo u mbështet nga pjesa dërrmuese e popullit, si  në rreshtat partizane ashtu edhe  në prapavijë.

Rënia në dorë e librit të mjekut partizan Emil Qirko, “Kur jeta ngadhënjente mbi vdekjen”, dhuruar nga djali i tij , shoku im, ambasadori Qirjako Qirko, më nxitën që të shkruaj këto rreshta në nderim të heroizmit masiv popullor gjatë luftës antifashiste. Doktor Emil Qirko, të cilin kam pasur fatin ta njoh personalisht, si një nga miqtë e babait tim, ishte një ndër ata të rinj universitarë që braktisën leksionet dhe dispensat akademike për ta marrë diplomën në zjarrin e luftës.  Ai, ashtu si edhe Ibrahim Dervishi, Petro Cani, Nikolla Shurbani, Grigor Konomi, Enver Sazani, Baftiar Xhindi, Andrea Konomi, Sherif Klosi  etj, mbanin  dy lloj armësh: çantën sanitare në shpinë dhe pushkën në krah. Por pati edhe nga ata mjekë me barut në gji, si  Ymer Dishnica, Hiqmet Dibra, Xhavit Gjata, Sezai Agalliu, Petraq Progri, Ferdinand Paparisto, Maksut Dërrasa, Petrit Selenica, apo  mjekë që antifashizmin e paguan me jetën e tyre, për të ngelur të pavdekshëm, si  Stefan Pano, Kosta Kaçelano, Jorgji Karamitro, Petro Nako, Xhafer Kongoli etj, pa lënë jashtë kujtesës edhe rastin e infermjeres Fato Berberi që u ekzektua me litar në qafë. Flitet sot  se edhe Ballin Kombëtar na  paska qenë në ballë të luftës. Po mirë që këngët i mungojnë, po a mund të na citojnë  mjekët ballistë dhe spitalet balliste?!

Ditët e furtunëshme te këta mjekë patriotë memorizuan fakte rrëqethëse, që ja vlejnë  të pasurojnë fondin e historisë dhe të letërsisë ,me qëllim që brezat e rinj ta njohin vetmohimin e popullit tonë në luftën antifashiste. Dikur shkrimtari Naum Prifti shkroi tregimin mbresëlënës “E pabesueshmja”, i cili  mbështetej në një ngjarje reale të prerjes me sharrë druri të një krahu të gangrenizuar  një partizani të plagosur, që për ironi të fatit  është hequr nga qarkullimi në tekstet e letërsisë shkollore, si krijim me frymë të realizmit socialist . Po  rasti i borizanit të Brigadës së Parë Haki Kapaj,  që në betejën e Tendës së Qypit plumbi i kishte dalë tej për tej qafës dhe ai vazhdonte t’i binte borisë për sulm, duke e spërkatur atë me gjak, a mund të retushohet?! Po  partizanë stoikë, që humbën dritën e syrit si Liri Belishova, Halil Zeneli, Sinan Xhemili, Sefedin  Veipi etj; që ngelën me një këmbë, si Zylyftar Veleshnja, Islam Harizi, Hajro Haxhiaj; që luftuan me një dorë, si Esat Molla, Ago Çeli, Elmaz Teme, Çobo Osmëni, Gani Vajza, Sulo Pazo apo  shqiponja partizane Ervehe Gorrishti, që për të mos rënë në duart e armiqve, hidhet nga shkëmbenjtë në humnerë duke humbur të dy këmbët e plotë shembuj të kësaj natyre, a mundet t’i zërë veli i pafalshëm i harresës, sepse kështu ua ka qejfi  atyre që iu verbon sytë 29 Nëntori?! Prandaj tekstet e historisë dhe të letërsisë nuk është  e logjikshme të zhvishen nga fakte të tilla, që nuk janë të pakta. Kjo që ka ndodhur në këtë çerek shekulli ka vetëm një qëllim, të zbehi në maksimum heroizmin popullor për të finalizuar tezën ogurzezë të luftës civile.

Por  një intelektual patriot dhe mjek partizan si Dr Emil Qirko, nuk na lë që të heshtim kur na servir shembuj tronditës jo vetëm emocionalisht. Ja një prej tyre:

“….. Diktuar nga fakti se forca të shumta naziste të Divizionit “Kukuvajka” kishin filluar një operacion spastrimi në drejtimin:Lunxhëri-Pogon-Dhëmbel-Përmet, spitali partizan i Leshicës, më 23  qershor 1944 lëvizi drejt rajoneve më të thella. Kaluam lart mbi fshatin Leshicë duke ju drejtuar malit të Nemërçkës. Në majën e Papingjit ndeshëm në një stan veror. Këtu bëmë një ndalesë të vogël.   Vazhduam rrugën poshtë dhe u strehuam në shpellën e Ykës, e cila mund të merrte deri në 200 veta  brenda. Kjo shpellë ndodhet mbi fshatin Badlonjë dhe kishte një pozicion mjaft të volitshëm. Bashkë me Dr. Vitin, filluam mjekimin e partizanëve të plagosur. Më rëndë ishte gjendja e partizanit Fejzo Bino, të cilit predha i kishte copëtuar nofullën. Ushqimi për të ishte gati i pamundur. E shikoja ashtu dhe zemra më pikonte. Gjuha e thatë dhe dhe e varur nuk e përcillte dot ushqimin. Pak sheqer që kishim me vete, duhet ta tretnim për t’ia dhënë. Dola për të kërkuar ujë apo  borë ( në pjesën që nuk rrihej nga dielli). Pranë një kaçubeje ndesha me një grua të moshuar dhe me një nënë të re që mbante fëmijën në gji. Nga sa mësova, edhe ato ishin fshehur nga reprezaljet e  gjermanëve. U tregova hallin për partizan Fejzon. Nëna e re me lotë në sy m’u drejtua: ”Edhe ne kemi mbetur pa ujë, por për partizanin e plagosur, që dha gjak edhe për lirinë tonë, unë po të jap qumështin e gjirit”. Menjëherë më ktheu kurrizin, shtrydhi gjirin në një çafkë dhe më më tha: ”Ja, merre, koje vëllanë tonë. Fëmijës tim kur të rritet, do t’i them se ka edhe një vëlla më të madh, që kanë pirë nga e njëjta sisë”. Ç’emocione. Duke përzier sheqerin me atë pak qumësht, i tregova Fejzos për këtë ngjarje të pazakontë dhe sikur t’i kisha bërë një injeksion çudibërës, gjendja e tij u përmirësua dukshëm”.

Ky është një nga episodet jo të pakta që rrëfen në librin e tij me kujtime nga jeta partizane Doktor Emil Qirko. Duke shfletuar fletët e tij, lexuesi njihet jo vetëm me heroizmin partizan, ku nuk mungojnë rastet e gangrenizimit të plagëve, të copëtimit të gjymtyrëve, të operacioneve pa narkozë, por me të njëjtën madhështi shpaloset  edhe humanizmi i popullit të varfër ekonomikisht, por të pasur shpirtërisht.

Dikur im atë, edhe ai një nga partizanët që doli me plagë jo të pakta nga lufta, në një krijim poetik të tij në kujtim të asaj kohe të lavdishme dhe në respekt të mjekëve partizanë, do të shkruante:”Eja shokë që të kujtojmë,/ Mjekët tanë partizanë,/ Që pa thika dhe narkozë,/ Na operonin me sharrë”. Brenda këtyre vargjeve është edhe kontributi i çmuar antifashist i Dr. Emil Qirkos.

Ish partizani i plagosur në nofull  dhe kuadri i  Brigadës së Parë Fejzo Bino doli gjallë nga lufta antifashiste. Gjymtimi që pësoi  të kujton rastin e Heroit të Popullit Kanan Maze, për të cilin muza popullore do të derdhte këto vargje: Kanan Mazeja nga Shkoza,/ Me një nofull copa-copa. /Kanan t’u prish bukuria,/ Le të rrojë Shqipëria”. Janë këto vargje për të cilat Ismail Kadareja në librin e tij “Autobiografia e popullit në vargje”, do të nënvizojë: “Dikujt, që nuk e njeh etikën e shqiptarit, fjalët: “Kanan t’u prish bukuria”, përballë gjymtimit të tmerrshëm që ka pësuar luftëtari, mund t’i duken cinike. Por s’është aspak ashtu. Ato tregojnë në radhë të parë një vetëpërmbajtje të çuditshme të njerëzve të mësuar prej kohësh me luftën dhe tmerret e saj. Por ato tregojnë nga ana tjetër atë elegancë të rrallë të etikës popullore, sqimën e saj, një lloj shpirti kalorsiak, që nuk e lë kurrë njeriun të bjerë në poshtërim. Është kjo që e bën poetin, që edhe një shkatërrim të tillë të pamjes njerëzore, ta quaj thjesht një prishje bukurie”.

Tregojnë, se kur Avni Rustemi  erdhi në Vlorë  nga Parisi në vjeshtën e vitit 1920, pas shtrirjes përdhe që i bëri kryetradhëtarit të Shqipërisë Esat pashë Toptanit, vizitën e parë e planifikoi te spitali ku dergjeshin të plagosurit e Luftës së Vlorës. Kur i shkoi te shtrati Kanan Mazes dhe e pa ashtu të gjymtuar në fytyrë, i puthi nofullën. Ky , meqenëse e kishte të vështirë të komunikonte, i mori dorën e djathtë Avniut dhe i puthi gishtin që kishte tërhequr këmbzën e revolverit në Paris.

Ky fakt na jep mësimin se historia të puth kur i përkushtohesh Atdheut dhe nga ana tjetër të pështyn kur i kundërvihesh interesave kombëtare.

Fejzo Binua i përket atij brezi  heroik  që historia e ka puthur. Por çuditërisht vagabondët e historisë të stanit Tufa  nuk  kursejnë për të përfshirë në listën e kriminelëve të luftës as “Fejzo Binon nga Vlora,/Me një nofull copa –copa” . Do të duhej ndihma e aleatëve anglo-amerikanë, që Fejzo Binua, krahas jo pak partizanëve të tjerë të plagosur rëndë, në zjarrin e luftës të çohej për kurime në Itali. Fillimisht, nga një kirurg i njohur anglez i “Maksilofaciales” iu bë një operacion plastik në Barleta. Gjithsesi edhe pas këtij operacioni, “Osteomieliti”(infeksioni i kockave të nofullës) ishte prezent . Për këtë gjë, u desh të kryhej një ndërhyrje tjetër në Moskë. Pavarësisht  se ajo pjesë e nofullës ku ishte kryer transplanti i riktheu pamjen normale, problemet shëndetësore e shoqëruan tërë jetën.

Para se të mbyllte sytë në shtrat Heroi i Popullit Jaho Gjoliku, edhe ky sipas Tufës një nga kriminelët e luftës, la një amanet: ”Mos më varrosni afër ndonjë ballisti, se s’kam nge të luftoj edhe në atë botë me ata sojsëzë”.

Xha Jahos iu plotësua amaneti, por ne brezi i nipërve të tij na duhet të përballemi intelektualisht me forcën e arsyes dhe logjikën e fakteve me  pasardhësit e sojsëzve, që duan të kthejnë mbrapsht rrotën e historisë. Nëse heshtim dhe dorëzohemi para tyre,  historia do të na ndëshkojë më keq se vulhumburit e luftës antifashiste.