Flirt Arvanitas dhe një këngë popullore arvanitase

Dr. Dorian Koçi

Shekulli i XIX, ishte fillimi i zbulimit të Greqisë nga udhëtarët, pejsazhistët e diplomatët europianë. Mes entuziazmit të njohjes së kulturës antike dhe shkeljes së trojeve në të cilat shumë nga ngjarjet që kishin lexuar në libra kishin ndodhur, udhëtarët dhe poetët romantikë evropianë kërkonin në të tashmen e Greqisë,  gjurmët e së shkuarës. Natyrisht që në këtë përqasje të tyre kishte në vetvete gjurmë të një kolonializmi kulturor ku synohej historia dhe kultura e një territori të përvetësohej duke pretenduar shpesh herë se banorët e sotëm ishin vetëm “hije të së shkuarës” dhe rrjedhimisht nuk meritonin që të banonin aty .Gjithsesi ky mendim edhe pse i shprehur shpesh herë ironikisht siç ishte rasti i Shatobrianit-poetit të shquar francez, i cili kur një zyrtar otoman e pyeti se përse kish ardhur në Greqi, u përgjigj “Të shikoj njerëzit dhe sidomos grekët që kanë vdekur”, nuk mbizotëroi në gjykimet e evropianëve rreth Greqisë. Në të kundërt, krahasimi i gjendjes së mjerueshme kulturore të popullsisë greke të re me atë të Greqisë antike ngjalli mëshirën dhe dëshirën që Greqia të rifitonte sërish lavdinë e dikurshme. Kjo ndjenjë keqardhje, revolucioni grek dhe vdekja tragjike e Lord Bajronit krijuan një nga rrymat më të fuqishme në kulturën dhe gjeo politikën e shekullit të XIX-Filo Helenizmin.

Si rezultat i kësaj këmbëngulje të filohelenistëve për të restauruar Greqinë e vjetër heronjtë me fustanella e çaruqe të revolucionit grek u shpallën si Leonidhat dhe Epimanondat e rinj. Por si dishepuj të kulturës antike që ishin dhe rrjedhimisht skrupulozë ndaj së vërtetës filohelenistët nuk mënuan të theksojnë dhe të dëshmojnë origjinën etnike të shumicës së këtyre heronjve si dhe dëshirat e tyre që gjuha që flisnin të fiksohej hap pas hapi në analet e shtetit të ri që po krijohej siç është statuti i parë i flotës detare greke apo përpjekja për një shtet të përbashkët me sivëllezërit e tyre në Shqipëri. Natyrisht që bëhet fjalë për shumë të përfolurit popullsi arvanitase të Greqisë por jo vetëm për ta. Në një letër që kryetari i shtetit të atëhershëm grek, Dhimitër K. Ipsillanti më 23 gusht 1821, i dërgonte “burrave aleatë trimave besnikë komandantëve Ago Vasjari, Ceno Bej, Myrto Çalit, Tahir Abazit, Sulejman Metos dhe toskëve të tjerë” pasi u kujtonte origjinën e tyre të lavdishme që nuk vinte nga “shpirtvegjlit e lindjes dhe as nga Skithët”, i shpallte pasardhës të drejtë për së drejtë të “heronjve tanë paraardhës dhe të bashkuar me ne në luftimet për liri” i konsideronte akoma më tepër si “vëllezër”.

Në rrënojat dhe tempujt e lashtë të Atikës baresnin banorët vendas të veshur me fustanellë , fes të kuq e çaruqe. Femrat arvanitase të veshura me jelekë e funde të gjatë tërhiqnin vëmendjen për bukurinë e hijshme të tyre, larg të qenit të grave ideale të skulpturave të Praksitelesit, por gjithë dritë e shkëlqim përfaqësonin një bukuri pastorale. Arkadia e lashtë fliste shqip dhe në rrënojat e qytetërimit antik flirtohej edhe shqip. Në një dokument të ministrit të jashtëm të Greqisë, Kumundero, të vitit 1881, dërguar Mbretërisë gjermane për ndihmë, ndër të tjera, thuhet se “edhe pas pesëdhjetë vitesh të shtetit të pavarur grek, një pjesë e madhe e popullsisë në More, që është shumë e njësishme etnikisht, nuk heq dorë prej qënësisë së saj shqiptare”. Më tej ai vëren se “edhe në vetë Athinën, ashtu si në More (Peloponez), mbi 70 mijë vetë flasin vetëm gjuhën shqipe, pa ditur asnjë fjalë greqisht”, duke pohuar më tej se “është fjala për një etnicitet homogjen që i tillë njihet sëpaku për dhjetë shekuj në këtë hapësirë të lartpërmendur”. Për më tepër edhe pse elitat arvanitase ishin inkorporuar në sferat më të larta të shtetit kombëtar grek, sërish në momente decizive të vendosjes së aleancave politike në Ballkan, këto elita bashkëpunimin e kërkonin me popullsinë shqiptare ndaj të cilës ndiheshin shumë afër etnikisht si ishte rasti i vitit 1899 ku Greqia fill pashumbjes në luftën Greko-Turke të vitit 1897 kërkonte të vendoste aleanca të fuqishme në rajon. Në vitin 1899, revista greke “Helenizmi” boton një shpallje të nënshkruar nga zotërinjtë: Shehu, Boçari e Xhavella, ku ndër të tjera shkruhej “Në luftën e 1821 që bëri Greqia kundër Turqisë luftoi dhe raca jonë, raca shqiptare, dhe me ndihmën tonë u çlirua edhe Greqia. Midis kaq heronjve kujtojmë edhe ata të Hidrës, Species dhe Kranidhit. Heronjtë më të shumtë të steresë ishin shqiptarët e Sulit të Himarës, të Athinës, Tebës, Livadhjasë, Korintit, dhe nga shumë vende të Moresë që flasin edhe sot shqip. Përveç shqiptarëve të krishterë, ishin edhe 3500 shqiptarë muslimanë që luftonin bashkë me grekët kundër turqve… S’kemi për të thënë ndonjë gënjeshtër, vëllezër, po të pohojmë se shqiptarët e çliruan Greqinë”. Gjithësesi pavarësisht këtyre fakteve shumë domethënës të fundit të shekullit të XIX dhe fillimit të shekullit të XX,  influenca e nacionalizmit etnik grek dhe një tradite bashkëjetese prej mëse 170 vjetësh në shtetin kombëtar grek ku elementi arvanitas kish hyrë në një proces asimilimi nuk mund të bënte të mundur që këto demonstrime të ishin të një përmase të madhe. Në ditët e sotme problemi dhe statusi i popullsisë arvanitase në Greqi vazhdon të jetë i mjegullt dhe disa ngjarje kulturore që kanë ndodhur brenda komunitetit arvanitas mundtë  konsiderohen si ngjarje  që ringjallën një çështje të harruar dhe që nën tendencat unifikuese të Globalizmit kishte tendenca për tu harruar. Nën procesin e vazhdueshëm të helenizmit të nxitur dhe nga shteti kombëtar grek, përpjekja për të shkruar dialektin e tyre shqip u minimalizua deri sa në në vitet 80-të të shekullit të XX kemi një rigjallërim të këtyre përpjekjeve me botimin e revistës “Besa”, ku në të 34 numrat e saj përveçse artikujve shkencorë rreth kulturës arvanitase në greqisht u botuan dhe artikuj në gjuhën shqip por me alfabetin grek. Që prej viteve 1980-te, ka patur nje krijim te shoqerive kulturore arvanitase edhe botimeve te nje reviste edhe disa librave mbi kulturen arvanitase (megjithese shume pak te botuara ne ate gjuhe). Ne disa zona, Ungjilli i Pashkeve lexohet ne Arvanitika (Gerou, 1994a). Ndoshta ndermarrja me domethenese – per publikun e gjere – eshte nxjerrja e CD – me nje librushke te bashkangjitur shpjegimi – Arvanitic Songs (FM Records, 1994)

Një nga tekstet më të njohura arvanitase të kësaj përmbledhje është kënga “Ra kambana e Papandisë” e kënduar nga Thanasis Moraitis. Ajo nuk përfshihet në tekstet e “Netëve Pellazgjike”(1855)  të  Reynoldit, por na vjen deri në ditët e sotme e kënduar nga arvanitasit në ditë festash të tyre.

“Ra kambana e Papandisë”

Ra kambana e Papandisë,

gru vajzo të vesh ndë klishë.

Ra kambana di tri herë,

gru Mari të pres te derë.

Ea të të puth një herë,

nani që kam pirë verë.

Ea nani kata nani,

ç’është mëma ga ljuvadhi.»

Po çfarë është fjala shqip Papandia që përmendet në këngë? Papandia është festa fetare kryesore e mëmësisë së nënës së Krishtit në besimin ortodoks ku festohet çuarja për herë të parë e Krishtit në tempull nga nëna e tij Maria dhe babai i adoptuar Jozefi, dyzetë ditë më pas lindjes së tij. Kjo ishte një traditë që respektohej për djemtë e parë të lindur në një familje të cilën e respektonin kujdestarët e Jezusit si besimtarë hebrenj që ishin. Analogjia e sotme që ka mbetur në besimin ortodoks është festa e dyzet ditëshit që nënat çojnë për herë të parë fëmijët në kishë. Festimi i Papandisë i përket ciklit të 12 festave më të rëndësishme të Kishës. Festimi i saj fillon në datën 15 janar , më vonë pas marrjes së zjarrit të shenjtë(14 janar) dhe arrin kulmin në festimin e saj në datën 2 shkurt.

Tesksti i këngës edhe pse ka në qendër një festë fetare është laik. Në të pasqyrohet një skenë e zakonshme flirti e dashurie në një katun arvanitas, atmosferë që na kujton vargjet e de Radës te Këngët e Milosaos. Një fakt tjetër interesant është përdorimi i fjalës shqip Papandia për festën fetare që në greqisht është Υπαπαντή(Ipapandi), me karakteristikën e gjuhës shqipe të humbjes së zanoreve përpara bashkëtingëlloreve për huazimet nga greqishtja. Dialekti arvanitas, trashëgimia kulturore dhe folklori arvanitas ende jo të studiuar mirë nga albanologjia shqiptare janë thesar i rallë për të qëmtuar dhe studiuar forma të vjetra të shqipes dhe zakone e tradita të rëndësishme.