“Kori i korbave dhe e vërteta ime për Qafë Barin dhe rebelimin”

Nga Edmond Caja*

Vijon nga dje…  Rebelimi, pasi ne nuk mundem ta vinim nën kontroll edhe sepse s’donim të vinim jetë në rrezik si nga personeli dhe nga të dënuarit në rebelim, u mor nën kontroll nga udhëheqja e ministrisë që erdhën me helikopter si dhe nga forcat speciale sampistë të ardhur nga Tirana. Unë pata kurajën dhe formimin njerëzor edhe duke qenë i bindur në pafajësinë e tyre që Hajredin Fratarin e ndonjë tjetër ta merrja në mbrojtje.

I bie sipas sigurisë të dëshmitarit Zhiti që në të njëjtën kohë kam vrarë një person (Për Sandër Sokolin ka një ekspertizë mjeko-ligjore nga mjekë të Pukës që vërtetojnë vdekjen dhe arsyen e vdekjes së të ndjerit. Edhe vajzës së Sandër Sokolit ia kam thënë në sy pozicionin tim lidhur me të jatin tek restorant Vollga që në 1992), e po në të njëjtën kohë dikë tjetër e kam mbrojtur. Zoti Fratari sot hesht.

Kur mendoj ato biseda që bënim në një kafene tek Pallatet Agimi kur Zoti Fratari e Zoti Zhabolli ishin tashmë të lirë, e unë i hedhur rrugëve nga pushteti demokratik përpiqem të kujtoj mirësinë, mirënjohjen e korrektësinë e tyre dhe kjo ma lehtëson zhgënjimin e faktit që ai hesht. E kuptoj dhe ambientin mbytës për mendimin e paanshëm që është krijuar aty. Njerëzit që polarizojnë kanë influencë edhe në mediat. Shpifarakët atakojnë e sulmojnë për të mbuluar horrllëqet e tyre, pasi i kanë bërë çorap dosjet nëpër arshiva e tani që kane pastruar veten, s’iu dridhet qerpiku i syrit kur ujkun ta shesin për qengj e anasjelltas.

Hajduti i doganave, Urim Gjata pasi e pa qëi ishte mbledhur laku bëri një denoncim të bujshëm për eproret e vet, në mënyrë që të kishte prova se ndiqej dhe ja mbathi ne Stokholm, ku kërkoi azil dhe mbrojtje nga shteti suedez.Ky mashtrues prototip shkruan dhe media pa tentuar të bëjë as verifikimin më naiv,i publikon si prova dëshmitari:

“Më 20 maj 1984 regjimi u trondit. I tmerruar me pistoletë në dorë, komandanti i burgut Ludovik Cali, jepte urdhra majtas e djathtas. E vetmja fjalë e tij ishte zjarr mbi armiqtë e popullit”.

Pra sipas këtij ish-polici të Pukës, Ludovik Cali ishte në të njëjtën kohë edhe student në akademi por edhe komandant i burgut, ndërsa unë kisha shkuar me helikopter si drejtor i burgjeve dhe aty ju shkula nja dy apo tre të burgosurve mustaqet me pinca së bashku me Ludovikun. Dhe dhimbjet e atij mbuloheshin nga të qeshurat dhe jargët e kriminelëve me uniformë,ndërsa ne kishim edhe çizme meshini me thumba hekuri e me to qëllonim gjysmë të vdekurit.

Po ku janë të vdekurit o Urim shpifësi se me gjithë këto që kemi bërë më së paku duhej të ishte një duzinë me të vdekur.

E shoh në foto në facebook Urimin ku është shumë aktiv, analizon grushtin e shtetit në Mal të Zi e paralel bën zbulimin e autorit të vrasjes së H.B. dhe i flas me keqardhje e plot mëshirë për të, se si është e mundur të jesh kaq i pacipë, i paskrupullt e makabër me një person që as e njeh e as të ka bërë gjë. Njeri normal nuk je, por si dëshmitar për llogaritë e Tufës vlen.

Një Lek Froku i jep meritën vetes si person aktiv në revoltë e më pas shpalos edhe ai fantazinë e vet.

Pas afër 5 vitesh në Spaç, Leka u transferua në Burgun e Ballshit, për t’u kthyer sërish në Burgun e Qafë Barit, në vitin 1982. Shkruhet tek “Rrëfimi rrëqethës i Lekë Frrokut”, botuar tek Tema në 20 mars 2019. Domethënë u kthye sërish në Qafë Bari në vitin 1982, që do të thotë se edhe më parë ka qenë në atë burg edhe pse ai burg u hap në 1982?!

Aty vazhdon rrëfimin e tij, Drejtor burgu kemi pasur Edmond Cajën. Pra në‘82 unë i sapo dalë nga bankat e shkollës isha Drejtor burgu. Revolta, dëshmon Leka ndodhi në 22 maj 1974. Dhe ky që edhe vitin e jep kaq saktë tregon pastaj hollësi torturash që ia paska treguar një polic shumë i mirë dibran. Madje ky ditka edhe personin që e ka vrarë Sandër Sokolin.

Dhe jep emrin e policit N.P. të cilit pastaj i ka treguar vendin. Leka ka nevojë për lekë dhe M.D nevojë për dëshmitarë, se me këta dëshmitarë do bëjë gjyqin e Nürenbergut. Kjo intervistë ka si autor edhe studiuesin Agron Tufa. Pra vëreni studiuesin se çfarë boton. Studiues i thënçin.

Tani do dëshmoj vetë “krimet“ që kam bërë, koha ma kërkon këtë! Reparti i Riedukimit Nr. 311, u bë një vend model i vuajtjes së dënimit për kohën, sepse cilësisht u përmirësuan kushtet e jetesës,normat e ushqimit, higjiena e pastërtia, ambientet e kohës së lirë,bashkëjetesa me zero kriminalitet midis të burgosurve etj., dhe këtu rol përcaktues ka patur veprimtaria ime kriminale. Ju zëvendësuam të dënuarve dyshekët nga me kashtë, në me pambuk dhe me lecka. Bëmë të mundur që krevatet marinarë t’i ndanim nga njëri-tjetri për të pasur secili krevatin e vet, mbyllëm maunën (Ju kujtohet që aty vuanin të papunët), ku flihej si në stallë bagëtish. Ndërmjet një regjimi të fortë karantine dhe masave të posaçme higjieno-sanitare zhdukëm çimkat e pleshtat, morrat dhe minjtë. Ju kujtohet sa shpesh ulesha me ju në mensë e kontrolloja cilësinë e sasinë e ushqimit, ndërsa ju sot hidhni në media teori konspiracioni helmimesh. O zot! Ju kujtohet krimi im, kur shitësin e lirë të dyqanit në burg e procedova penalisht pasi personalisht zbulova që ju vidhte në peshë të dënuarve duke përpunuar gurët e peshës në torno dhe hequr nga brenda etalonit 1 kg, 200 gr. Domethënë ju paguanit për një kile dhe në fakt merrnit 800 gram mish. Mishi për shqiptarët jashtë burgut, në atë kohë ishte me tollona ndërsa për ju “krimineli” i sotëm Caja e siguronte me Drejtorin e NFP Fushë-Arrëz.

Po kur ndaloja punën në minierë sepse ndërmarrja minerare e Fushë-Arrëzit nuk plotësonte kushtet e kontratës, thjesht me mosshpërndarjen tek punëtorët e detyruar të qumështit. Më thërrisnin deri tek Ministri që të tërhiqesha se bakri çan bllokadën, por unë jo se jo. Mbroja të drejtat tuaja. Qumështin për të burgosurit minatorë, ndryshe s’ka punë. Çizmet e veshjet e minatorit të burgosur një për një, ndryshe s’ka punë.

Doni edhe “krime” të tjera nga unë? E mbani mend kur dy minatorë të burgosur u aksidentuan me vdekje pas shembjes së galerisë, Dilaver Hysi dhe Ylmi Cocka quheshin. Solla brigadën avaro-shpëtuese nga Tirana dhe këmbëngula duke rrezikuar jetën e të tjerëve që trupat të nxirreshin nga vendi i aksidentit dhe i nxorëm. Aty bëra edhe një “krim” tjetër duke shkelur çdo rregull të kohës dhe vënë veten para përgjegjësisë ligjore pasi mundësova shokët bashkëvuajtës të të ndjerëve që t’i bënin të gjitha nderet e mundshme, deri edhe në përcjelljen e tyre në varr, në varrezat jashtë rrethimit të repartit. Për ta bërë më të qartë. Unë iu dhashë mundësinë shokëve të dënuar të të ndjerëve që t’ju bënin vetë varrimin e ritualet e përcjelljes për në banesën e fundit. Nuk di nëse ky Tufa që dërdëllit e shpif ndaj meje, do e kishte humanizmin të bënte të njëjtën gjë si unë në një rast të tillë.

Ishte problem i madh në atë kohe, ju kujtohet, që nënat e gratë tuaja vinin nga tërë Shqipëria me trasta me ushqime dhe pas takimit ushqimet nuk përfundonin në depot personale të ushqimit, por tek kapot e tek të fortët e burgut. Me këshillin e riedukimit, në respekt të mundit të nënave tuaja morëm masa efikase derisa fenomeni u eliminua përfundimisht. Ju bënit takimin, merrnit ushqimet dhe kaq,por ne jashtë kujdeseshim për familjet tuaja, për makina transporti deri në Fushë-Arrëz dhe kur i zinte nata në Qafë Bari ju mundësonim fjetjen në disa dhoma që kishim rezervuar si komandënëpallatin e punëtorëve të lirë. Krim që s’i linim natën rrugëve nënat, gratë e motrat tuaja.

Ju kujtohet në një koncert që bëhej tek salla e kulturës kur unë bëra “krimin” tjetër duke i thënë Sherif Merdanit të këndonte këngën e “NËNËS”, këngën e ndaluar të “NËNËS”. Zoti Merdani nëse sot, jeton e këndon ende, duhet të dalë publikisht e të bëjë pohimin se kush ishte personi që e mbështeti dhe e respektoi. Në atë kohë unë pata humanizmin pa asnjë kusht të të ndihmoja, sot ti ke shansin qe sharlatanëve t’ju përplasësh të vërtetën.

Të mos flasim pastaj për rastet e shumta kur nisnim në rrethe posaçërisht kuadro, për të krijuar rilidhjen me familjet tuaja që ju kishin abandonuar. Për ta bërë edhe më të qartë. Kishte jo pak të dënuar që ishin abandonuar nga familjet e tyre, familjet s’donin t’ja dinin më për ta. Ndërkohë ne mendonim se familja ishte një mundësi e mirë që këta persona të kishin një shans për riedukim (Teoritë e Makarenkos në “Poemë Pedagogjike”). Kemi disa raste të suksesshme që familjet i kemi bindur të rilidheshin me njeriun e familjes së tyre që bënte burgun në Qafë Bari.

Kishim ngritur një grup pune permanent, në komandë që mblidhej njëherë në muaj rregullisht dhe procedonte për propozimet për të liruar para kohe apo ulje dënimesh për të dënuarit për krime kundër shtetit. Gjejini protokollet o Kastriot, se çelësat vetë i kishe, arshivë e ke bërë shtëpinë, dhe aty do gjeni materiale pafund të fytyrës dhe veprave njerëzore të “kriminelit” Caja.

Po pse o derëzinj më bëni të hap barkun e të tregoj këtu se si ju i “pranonit” në gjirin tuaj të dënuarit e porsaardhur dhe veçanërisht të rinjtë dhe sot qenkeni solidar me njëri-tjetrin,solidar këstesh. Ne kishim plane të veçanta masash qëçdo i porsaardhur të integrohej në burg vetëm nën kujdestarinë e komandës së burgut. Korrektësia në trajtim dhe kushtet e mira të burgut në Qafë Bari e ballafaqonin Drejtorinë e Burgjeve me kërkesa të pafundme të të burgosurve të rinj për ta kryer vuajtjen e dënimit në Qafë Bari, edhe pse me banime në jug të Shqipërisë. I keni çelësat vetë, shikoni arkivat, verifikojini!

Vlerësojeni vetë një shembull konkret dhe kanalizojeni si akt kriminal apo si akt humanist e njerëzor! Luigj Marku, nga Lezha pati aksident të rëndë në minierë me thyerjen e këmbës e unë kam urdhëruar nisjen e tij në mes të natës me një polic shoqërues për në Tiranë, me makinën e komandës. U operua dhe u shëndosh. Këtë e bëra edhe pse karburantin e kishim me tollona, që do të thotë se rrugën tjetër që më duhej të shkoja për punët e repartit në Tiranë, unë Komandanti i repartit e bëra me makinat e rastit.

Të paktën tregohuni të sinqertë, sepse e keni pikasur në atë kohë alergjinë që kisha për spiunllëqet e spiunët. I konsideroja pa karakter. Kishte shumë prej jush që mendonit si unë, ndonjë prej jush i hante edhe veshin natën dikujt që me spiunllëqet e kishte bëre baltë (Visari qe fatlum). Fillova të mësoj gjermanishten me një të dënuar që ishte riatdhesuar nga Gjermania, e që fliste shumë mirë gjuhën. Thashë edhe unë të mësoja një gjuhë, se rusishtja e dija që s’do më hynte në punë. Po ku të linit disa nga ju? Ju më spiunuat deri në Ministri. Për pak e hëngra! Zbutje e luftës së klasave i thonin.

Të njëjtën gjë bënë edhe kur unë solla një inxhinier me aparaturë për të gjetur vendin më optimal me vale për RTSH,sepse kishim sinjal të dobët,ishim si në gropë.Më denoncuan sikur unë e kisha sjellë inxhinierin për të kapur stacionet e jugosllavit. Për inxhinierin denoncimi ishte edhe me problematik, sepse ai ishte çuar nga Tirana për në Fushë- Arrëz për arsye biografie.

Tani edhe pak fjalë për rolin tim si Drejtor i Burgjeve të Shqipërisë.

Në vitin 1990 kur kishte filluar të shthurej gjithçka, u emërova Drejtor i Drejtorisë së Zbatimit të Vendimeve Penale, me fjalë të tjera Drejtor i Kampeve dhe Burgjeve. Megjithëse koha ishte me ngjarje të shumta dhe nuk premtonte, ne ndërmorëm reforma mbi të cilat edhe sot sistemi penitenciar shqiptar vazhdon evoluimin e vet. Nuk kishim idenë se si funksiononin nëperëndim, por arritëm të sigurojmë materiale dhe ti përkthejmë me të burgosur që dinin gjuhë të huaja.Hoqëm ushtarët nga sigurimi i objekteve burgje, i dhamë më shumë peshë administrimit e riedukimit në raport me anën ushtarake, futëm sociologun e psikologun, sollëm në drejtori intelektualë të pikasur në fushën e sociologjisë e psikologjisë deri në rolin e zëvendësdrejtorit të burgjeve.

Bëmë zbulimin se Shqipëria kishte firmosur që në vitin 1954 konventën ku ndalohej detyrimi për punë i të burgosurve e që praktikisht në vite qe shkelur, por që për ne u bë një armë e fortë në nismën për mbylljen e burgjeve në miniera si Qafë e Barit,Gurth Spaç, Spaç, Batra, Ternova. Nëse në momentet e protestës popullore për demokraci,repartet e riedukimit në miniera do të ishin ende aktiv, pasojat në jetë njerëzish do ishin të paparashikueshme. Por ne “kriminelet” me largpamësi e me shumë sakrifica e përpjekje i mbyllëm ato në kohë. Shpëtuam jetë njerëzish.

Ne ishim organizata e parë në Ministrinë e Punëve të Brendshme që dorëzuam teserat e Partisë, e këtë e bëmë sepse ishim të bindur për nevojën e depolitizimit.

E ka menduar kush deri me sot, se për studime s’bëhet fjalë, se çfarë ndodhte në Repartet e riedukimit kur Shqipëria po digjej për t’u rilindur? Në to kishte përditë protesta, nga jugu në veri. Të dënuarit për krime kundër shtetit me padurimin e arsyeshëm për ta parë veten të lirë, ordinerët e burgosur me shansin se kaosi e anarshia mund të sillte përfitime edhe për ta. Rebelime njëri pas tjetrit, marrje peng policësh, hapje tunelesh për t’u arratisur, që ne i zgjidhem si konflikte me korrektësi e urtësi dhe gjithmonë në prani të Komitetit të Helsinkit Shqiptar, që sapo qe krijuar. Këtu rol të veçantë patën dhe i falenderoj, që nuk përtuan asnjëherë për të ardhur por edhe për të këshilluar, Kujtim Çashku e Elsa Ballauri.

Në këtë kaos dhe anarshi, në burgje nuk pati asnjë viktime të vetme. As edhe një viktimë.

Edhe lirimi i të burgosurve politik më jep mundësinë të shfaq rolin tim prej “Krimineli“. Ne si Drejtori bënim listat dhe takimi bëhej në Ministrinë e Drejtësisë ku merrnin pjesë, unë, Ministri i Drejtësisë, Ministri i Brendshëm,Kryetari i Gjykatës së Lartë dhe Prokurori i Përgjithshëm. Lirimi bëhej i avashtë e pjesë-pjesë ku më shumë diskutime ngjallnin bashkimet e dënimeve ordinere me politike, dënimet për vënie në shërbim të agjencive të huaja të zbulimit, terrori, sabotimi etj. Në çdo rast personat e mbetur jashtë dekreteve, unë i fusja në një liste të cilën ia jepja ilegalisht zotit Kujtim Çashku. Ai me Komitetin e Helsinkit ia çonin OKB dhe OKB me firmën e Javier Perez de Cuellar ia niste Ramiz Alisë. Presidenti ia çonte Ministrit dhe Ministri Edmond Cajës me një shënim: “Po ku i kanë kaq të sakta mo Edmond. T’i lirojmë!”

E keni në një funksion të lartë në Drejtësi, dëshmitarin që mund të dëshmojë se si rrëmbyen peng dy policëdhe kërkonin takim me mua. Unë ju vura kusht lirimin e dy policëve në burgun 313 dhe vetë rrezikova jetën time duke u futur i vetëm tek ta. Më bënë kafe turke, biseduam me mirëkuptim dhe unë ju premtova se në një kohë tëshkurtër do i lironim edhe ata. Dhe i liruam.

Unë isha koshient për momentet dhe përgjegjësitë e kohës dhe punuam me mençuri, dije, pasion e vetëmohim për të lehtësuar me aq sa kishim në dore tranzicionin.

Siç vërehet nga më sipër unë flas me fakte e persona konkret. Kam edhe shumë, shumë për të dëshmuar. Shërbeva në një detyrë të vështirë në moshën më të bukur të jetës, e prania ime aty ku isha, jam i bindur se më shumë ka ndihmuar në lehtësimin e vuajtjeve se sa i ka bërë ato edhe më të padurueshme. Po të lexosh me një sy tëkujdesshëm shpifjet për krime nga unë, vëren qartë se fantazia për to është thjeshtë nëëndrrën e atyre që duke pasur vet shpirt krimineli, me siguri që me pasion kriminal do j’ua bënin dëmin të tjerëve. Disa syresh kane ngelur akoma të burgosur tësë kaluarës së tyre jo të pastër të cilën tentojnë ta pastrojnë duke bërë pis të tjerët.

Je në një familje dhe ndodh të kesh pakënaqësi, se një anëtar i saj mendon se po i bëhet një padrejtësi e jo më në burgje ku unë së paku në Qafë Bari kisha mesatarisht mbi 500 të dënuar. Ndërkohë ka pasur edhe shkelje e kapërcime e shkelje të drejtash për të cilat kemi qenë të përgjegjshëm e kemi diskutuar, kritikuar e dhënë ndëshkime. Me siguri që në protokollet e shënimet e kohës ka gjurmë të mjaftueshme që e vërtetojnë këtë.

Jam ndjerë mirë kur një ish i dënuar kuksian kur u takuam me tha shprehimisht: “U përpoqa të bëj një bilanc e të marr një vendim. Llogarita njerëzit që më kanë bërë keq dhe njerëzit që më kanë bërë mirë. Ata që më kanë bërë keq ishin shumë e ata që më kanë bërë mirë nuk ishin sa gishtat e një dore. Kështu që nuk do t’ja dilja dot kurrë të merresha me ata që më kanë bërë keq. Ti je nga ata që më kanë bërë mirë dhe erdha thjesht të të falënderoj”. Ky ishte një i burgosur që fitoi pafajësi në atë kohë sepse unë e besova për atë që tregoi dhe e mbështeta në rrugën e tij për të gjetur drejtësi. Bëhet fjalë për vitet ‘86-‘87.

Ky shkrim ishte një borxh që më së fundi e shleva ndaj gruas time të mrekullueshme, fëmijëve të mi që këtu nderojnë jo vetëm familjen por edhe emrin e shqiptarit, nënës time gati 90 vjeçare që i çakërriheshin sytë kur befasisht në lajmet e News 24 jepej lajm mbi vrasjen e H.B dhe një kokëtul futej e thoshte “Mond Caja i ka thyer kockat e këmbëve,gishtat e ku di unë Haxhiut”, ndërkohë që vetë Haxhiu në një intervistë dhënë Dashnor Kaloçit thotë shprehimisht:“Mua nuk më preku me dorë,edhe pse unë e kam share dhe e kam fyer keq”. Shlyej një borxh ndaj nipërve e mbesave. Shlyej një detyrim ndaj miqve e shokëve që jo njëherë këmbëngulnin që unë të flisja.

Kori i korbave me siguri që do bëjë zhurmën e vet, por unë besoj se personat që përmenda me emra do e gjejnë kurajën për të treguar atë kohë siç ka qenë. Çfarë thashë e tregova janë grimca nga ato që kam jetuar e nga ato që di, sepse ishin vite të vështira për një të ri si unë, vite që me janë rrënjosur thellë në kujtesë. Kam të regjistruara shumë ngjarje, të cilat janë të dokumentuara, edhe për shumë nga të dënuarit, por nuk i kam përdorur ato asnjëherë kundër apo pro tyre. Dhe prandaj me vjen keq që në vendin tim ka kaq shumë polarizim,kaq shumë urrejtjeje dhunë a thua se jemi të përjetshëm e kemi kohë pambarimisht për të humbur.

Unë heshta kaq gjatë pikërisht sepse nuk doja të humbja kohën për akuza e shpifje që s’kanë asnjë lidhje me veprimtarinë time,asnjë lidhje me formimin e moralin tim,asnjë lidhje me të vërtetën e ngjarjeve për të cilat përbaltem. Personat shpifës janë pa integritet për t’i marrë seriozisht. Reagimi në publik është fundja një mbrojtje me fakte,nga sulmi keqdashës e i organizuar tashme prej një institucioni që paguhet nga taksat e shqiptarëve e që s’ka asnjë të drejtë të nxisë e organizoje gjueti shtrigash dhe urrejtje.

*****

Botuar sot në Dita / Pjesa e parë mund të lexohet duke klikuar KETU