Ky sistem zgjedhor po prodhon zombi

Shkrimtari dhe studiuesi i njohur Moikom Zeqo në këtë intervistë për ‘DITA’ i bën një skaner të rreptë realitetit politik shqiptar gati dy muaj para zgjedhjeve vendore. Gjithashtu ai i bashkëngjitet debatit që po zhvillohet aktualisht për çështjen e përdorimit të gjuhës greke nga kreu i KOASH, Anastas Janullatos…

Moikom, jemi në prag të fushatës për zgjedhjet vendore të 21 qershorit, të cilat për herë të parë bëhen sipas një ndarjeje të re territoriale. A është kjo ndarje një premisë që këto zgjedhje të shënojnë një hap drejt një procesi më cilësor?

– Zgjedhjet vendore të 21 qershorit të këtij viti janë bazuar sipas një harte të re të ndarjes territoriale. A është kjo ndarje territoriale diçka e përsosur? Diçka përfundimtare? Për mendimin tim është një ndarje e pranueshme, por edhe konvencionale dhe ndoshta në të ardhmen mund të lindë ndonjë ide rinovuese për shkak të përvojave.

Megjithatë kjo ndarje e re territoriale është një premisë për këto zgjedhje, dhe përgjithësisht partitë kryesore dhe koalicionet e tyre, ndoshta edhe kandidatët e pavarur mund të jenë në një pozicion më serioz, në koordinata më të angazhuara të kuptimit dhe të rezultateve. Për herë të parë në këto 25 vjet ndarja e re territoriale do të krijojë strukturën e pushtetit vendor në mënyrë më të plotë. E them këtë duke pasur parasysh se ndoshta mund të kishim pasur edhe ndonjë ndarje tjetër më adekuate. Por sot për sot kjo është më e pranueshme.

– Pyetja që shtrohet është e drejtpërdrejtë: Na duhen kandidatë administratorë apo politikë për të qeverisur më mirë?

– Na duhen kandidatë administratorë apo politikë për të qeverisur më mirë? Nuk ka një kufi ndarës absolut midis kandidatëve administratorë dhe atyre të quajtur politikë. Në të vërtetë këto janë terma më tepër parazitare sesa semantike. Mund të shtrohej ndryshe kjo pyetje. Cili do ishte modeli më i mirë për kandidatët e pushtetit vendor? Në të vërtetë pushteti vendor është pushteti horizontal, i gjerë dhe më kapilar në Shqipëri. Pushteti qendror është më vertikal, por jo kaq i strukturuar dhe i lidhur me bazën ose komunitetet siç është pushteti vendor. Ky është një dallim i rëndësishëm. Por që ende nuk është kuptuar sa duhet. Pushteti vendor është nganjëherë më i rëndësishëm për komunitetet përkatëse sesa mund të mendohet. Pushteti vendor që është quajtur pushteti i dytë real ka një përfaqësi shumë herë më të madhe sesa numri apo statistika e Parlamentit ose e qeverisë dhe ministrave. Të përzgjidhen njerëzit më të zotë është një proces me shumë të panjohura. Nga kjo optikë seleksionimi i emrave duhet bërë nga poshtë dhe jo nga sipër. Po u bë nga sipër, është e vështirë të ruhet një lloj autonomie nga ekzekutivi vertikal, dhe nëse nuk ka kujdes në këtë pikë, mundet që edhe kryetarët e bashkive të kthehen në pjesë të listave të aprovuara kushtetutshmërisht në mënyrë të gabuar nga vetë kryetarët e partive. E theksoj se kjo është një pikë tejet delikate. Kërkon mjeshtëri arsyetimi dhe objektivitet. Kandidatët të cilët do të votohen më 21 qershor të pushtetit vendor janë në mënyrë të vetëkuptueshme edhe njerëz administratorë, edhe politikë. Nëse ka nevojë të shtohet kahu i pyetjeve mund të them që sa profesionalizëm do të kenë këta njerëz? Si do të jenë ekipet e tyre, në mënyrë të veçantë “parlamentet e bashkive që janë këshillat bashkiakë”? Këtë realitet nuk e njoh, nuk kam mundësi për ta njohur ndaj dhe nuk po përgjigjem. Por parimisht ky është një problem me rëndësi të jashtëzakonshme.

-Ç’përshtypje ju lë rasti Bojaxhiu në Tiranë?

– Rasti Bojaxhiu? Më saktë duhet thënë konkurrimi i kandidatëve të pavarur! Është e drejta e çdo qytetari të konkurrojë. Qoftë edhe për kryetarin e bashkisë më të madhe të Shqipërisë që është ajo e Tiranës. Gjergj Bojaxhiu është një person publik i njohur dhe unë ndonëse nuk e njoh në brendësi, them se duhet nderuar dhe respektuar vendimi që ai ka marrë. Por ndoshta edhe ai edhe kandidatë të tjerë të pavarur në rastin konkret do ta ketë shumë të vështirë për të fituar. Për vitet që do vijnë më pas jam i bindur që shëmbëlltyra e kandidatëve të pavarur do të jetë një sfidë e vërtetë. Por kjo sot për sot është vështirë të ndodhë. Ajo mund të ndodhë kur shoqëria civile do të jetë tejet e rëndësishme dhe jo kaq e brishtë siç është sot në Shqipëri.

-Në një tryezë të pak ditëve më parë për këtë çështje, të drejtuar nga Artur Dojaka, kryetar i partisë Aleanca Popullore, ju, Moikom, u shprehët tejet skeptik për situatën politike në vend. Ku e bazoni skepticizmin tuaj?

-Po, është krejt e vërtetë që unë jam skeptik për situatën politike. Edhe në librat e mi politikë edhe në intervistat e mia apo në shkrimet dhe analizat kam thënë se politika shqiptare me ndryshimet e padrejta kushtetuese që ndodhën në vitin 2008 ka mbetur peng e paradokseve. Të ashtuquajturat listat e kryetarëve janë dhunim i institucionit të votës së lirë që është dhe substanca e Kushtetutës. Votuesit votojnë ata që i ka votuar që më parë, Njëshi i partisë, qoftë nga e djathta, qoftë nga e majta. Votuesit nuk zgjedhin dot midis profileve të atyre që duhet të votojnë ose jo. Kjo e bën procesin e votimit një proces formal dhe ta pamotivueshëm më. Flitet për reforma. Reformat janë jetike. Reformat janë absolutisht të domosdoshme. Por si mund të bëjnë reforma politikanët tanë kur nuk e kanë nisur nga pika më konceptuale e të gjithë reformave, domethënë nga reforma e madhe kushtetuese për vetë politikën? Kjo nuk është retorikë. Madje kjo nuk është as kritikë e mirëfilltë. Kjo ka të bëjë me konceptualitetin politik. Dhe s’mund të ketë politikë pa konceptualitet. Unë shpesh e kam quajtur klasën politike shqiptare si një klasë para-politike. Këtë e them me dhimbje dhe shqetësim. Doni të kuptoni nivelin e politikanëve tanë këto 25 vjet? Shihni vetëm strukturën e përfaqësuesve politikë të parlamentit shqiptar që nga viti 1992 (kur niveli intelektual dhe përfaqësimi i personaliteteve ishte shumë herë më i madh) deri më sot kur pjesa dërrmuese e deputetëve janë gati anonimë, nuk flasin asnjëherë, nuk ndërmarrin asnjë nismë, janë gati si zombi. Nga ana tjetër niveli i përfaqësimit të biznesmenëve shumë të pasur ose dhe i atyre që kanë dalë me precedentë kriminalë, është bërë në dëm të përfaqësimit të personaliteteve të kulturës që mund të kishin dhënë kontribute pafundësisht më të mëdha duke pasur një integritet moral më të padiskutueshëm. Dhe në parlamentin e viteve ’20 të shekullit të kaluar ka pasur deputetë si Ndre Mjeda, Luigj Gurakuqi, Fan Noli dhe të tjerë burra nga më të shkëlqyerit të kulturës shqiptare. A mund të krahasohen sot në futjen në dekadën e dytë në shekullin XXI parlamentarët shqiptarë, që nuk i njeh askush, me emrat që thashë më sipër? Po pse vallë ka ndodhur një gjë e tillë? Ka ndodhur sepse politika ka një raport negativ me kulturën në Shqipëri. Ky raport po thellohet dhe është bërë i acarueshëm. Skepticizmi im është një formë e kërkesës më të lartë të cilësisë, jo të vetëkënaqësisë. Zgjedhjet vendore të 21 qershorit, pa i paragjykuar aspak kandidaturat do të doja që të konkurrohej me projekte konkrete dhe jo me slogane politike. Nuk kam dëgjuar deri më sot projekte zhvillimore për bashkitë përkatëse. Ndoshta gjatë fushatës mund të ketë edhe ndonjë element të tillë.

-Sidoqoftë, klasa aktuale politike thotë se ka filluar një betejë për dekriminalizimin. Sa optimist jeni se kësaj beteje do t’i shkohet deri në fund dhe si do ndikojë ky proces në rezultatin e zgjedhjeve vendore?

– Është e vërtetë që ka filluar një betejë politike për dekriminalizimin. E theksoj, jo vetëm të parlamentit por të krejt shoqërisë. Ky është një proces tejet i ndërlikuar dhe jashtëzakonisht i vështirë. Por jo i pamundshëm. Vështirësia qëndron në faktin se një pjesë e politikanëve kryesorë në këtë vend janë pasuruar në mënyrë të marrëzishme. Dekriminalizimi lidhet edhe me këtë fakt. Kjo është një betejë shumëplanëshe. Është një betejë që kërkon një përkushtim të jashtëzakonshëm. Do të doja me gjithë shpirt të fitohej kjo betejë. Por mendoj (ndoshta dhe gaboj) se ne kemi zgjedhur modelin politik të gabuar. Modelin politik të Italisë ku shteti asnjëherë nuk e ka mundur mafien. Italia ka një magjistraturë të njohur. Ka gjykatës dhe hetues dhe prokurorë të famshëm që janë edhe sakrifikuar. Por një pjesë e mafies është futur në politikë, pjesëtarë të mafies ka edhe si eurodeputetë. Ne duhet të kishim zgjedhur modelin politik të Amerikës ose të Gjermanisë ku shteti është gjithmonë mbi mafien, e shtyp mafien. Po lexoj këto ditë romanin e porsadalë nga shtypi të shkrimtarit dhe personalitetit të pazakontë italian Umberto Eco, që quhet “Numero Zero”. Ky roman është tejet i fuqishëm dhe kirurgjikal. Në këtë roman flitet për Italinë politike të modelit që përmenda më sipër duke e universalizuar çështjen edhe tek mafia e botuesve dhe medieve. Është kritika më therëse që Umberto Eco bën për klasën politike italiane, në një formë artistike të çuditshme dhe në dukje me një stil të thjeshtë dhe minimalist, por shumë të fuqishëm. Uroj që ky roman të përkthehet dhe në shqip. Kështu që nuk do të ndjej ndonjë kontrast midis fjalëve të mia dhe realitetit.

-Çfarë mendoni se do ndikojë më tepër në rezultatin e zgjedhjeve të pritshme, ose më saktë: Në çfarë sfondi shoqëror e ekonomik shihni të vijnë këto zgjedhje?

– Jetojmë një situatë të çuditshme politike. Kam bindjen se zgjedhjet vendore këtë herë fitohen në pjesën më të madhe nga aleanca e majtë PS dhe LSI. Për fat të keq PD-ja po vuan mëkatet e mëdha të së kaluarës dhe kjo dëmton në vetvete konceptin real dhe shumë të rëndësishëm që ka opozita në vend. Do të ishte tejet interesante por dhe serioze për të nxjerrë disa konkluzione reale për atë çka do të ndodhi në 21 qershor si dhe për rezultatet të pritshme. Aktualisht PS dhe LSI përbëjnë mazhorancën më të madhe parlamentare sot në gjithë parlamentet evropiane, duke fituar kështu edhe një tjetër mazhorancë, atë të zgjedhjeve vendore. Por kjo do të përbëjë edhe një mbingarkesë. Pa asnjë element euforie, duhet të dimë të bëjmë leximin e saktë të fakteve. Madje të nxisim leximin kriticist. Një parti e fuqishme është e tillë kur është kriticiste ndaj vetes, reflekton, krijon gjenezat e premisave të reja, korrigjon, seleksionon.

-Zgjedhjet e 21 qershorit a i shikoni si një test për qeverisjen aktuale? Po gjendja në kampin opozitar si duket për ju?

– Po, zgjedhjet e 21 qershorit do të jenë një test për qeverisjen aktuale. Por nuk duhet harruar se në zgjedhjet vendore një numër i madh të pakënaqurish të elektoratit të majtë ndoshta nuk do të marrin pjesë. Kjo kërkon një vëmendje tejet të vendosur. Megjithatë e majta i fiton zgjedhjet.

-Kryeministri Rama është kritikuar ditët e fundit lidhur me një deklaratë ku foli për rrugët e bashkimit midis Shqipërisë dhe Kosovës. Sa të drejtë e gjykoni atë deklaratë dhe sa të drejtë kanë ata që e kritikojnë?

– Kryeministri Edi Rama ka folur disa herë madje dhe fort për çështjen kombëtare. Bashkimi Kombëtar është një ide substanciale. Të flasësh për këtë ide, as Rama dhe askush tjetër nuk bëjnë ndonjë mëkat. E lexova dhe shkrimin e akademikut Rexhep Qosja që e bën një përsiatje të tillë. Edhe unë vetë në librin që kam botuar në vitin 1993 “Rexhep Qosja dhe çështja kombëtare shqiptare” e kam formuluar një ide të tillë sa logjike, aq dhe strategjike. Por ndërkohë, mendoj që çështja e Bashkimit Kombëtar është një çështje shumë herë më e ndërlikuar. Kjo për hir të së vërtetës. Kemi dy shtete shqiptare, Shqipërinë dhe Kosovën. Shqipëria është e njohur ndërkombëtarisht. Kosova nuk është e njohur në mënyrë të plotë ndërkombëtarisht. Pra kemi dy subjekte shqiptare shtetërore. Rruga klasike e referendumit në këtë rast është shumë e vështirë të funksionojë. Do të thotë që dy shtete formalisht të pavarura të përfundojnë një të tretë i cili nuk dihet dhe si do të quhet. A do të quhet vetëm Shqipëri, në këtë rast emri i Kosovës do të ishte konvencional, apo me ndonjë emër të ri, për t’u njohur tashmë si një subjekt i tretë i ndryshuar i së drejtës ndërkombëtare për shtetin e ri? Në thelb, Bashkimi Kombëtar nuk është thjesht bashkimi i Shqipërisë aktuale me Kosovën aktuale. Po shqiptarët e Maqedonisë? Po ata të Malit të Zi? Po çamët? Po shqiptarët e Preshevës? Pra, janë komunitete shqiptarësh me struktura shtetesh të tjera të njohura ndërkombëtarisht. Pra edhe për të drejtën ndërkombëtare është një çështje në këtë pikëpamje akoma më e komplikuar. E përsëris që kjo është tejet komplekse dhe që kërkon një proces të gjatë. Jam i bindur se ne jemi një komb dhe Bashkimi Kombëtar nuk është aq element i së drejtës ndërkombëtare se sa është substanca jonë e përbashkët. Ne duhet të bëjmë integrimin e plotë midis Shqipërisë dhe Kosovës, atë kulturor, ekonomik, shpirtëror ndoshta dhe universitar. Pyes: si është ky proces integrimi midis Shqipërisë dhe Kosovës sot? Është ende në fillesat dhe jo pa dilemat e fillimit. Kështu që çështja e Bashkimit Kombëtar nuk mund të mohohet dot as nga të ashtuquajturit mondialistë, por as nuk mund të hiperbolizohet artificialisht në një kohë që alternativa e integrimit evropian ka marrë një përparësi të padiskutueshme. Alternativa e integrimit evropian ka krijuar një atu, një mundësi të mrekullueshme, ku konvencionaliteti i kufijve të vjetër shtetërorë krijon një virtualitet dhe bie pikërisht në kundërshtim me të gjitha traditat klasike një bashkim të natyrshëm, pafundësisht të komunikueshëm të të gjitha trojeve shqiptare kudo që ndodhen, duke bërë kështu në thelb një realitet të vërtetë të Bashkimit Kombëtar. Kjo alternativë është më e sigurta dhe ndoshta më e mençura në të gjitha kuptimet.

– Ditët e fundit po bëhet një debat lidhur me gjuhën që përdor kreu i Kishës Ortodokse Autoqefale, Janullatosi në meshat e tij në mes të Tiranës. Sa i dobishëm është një debat i tillë aktualisht, meqë për këtë çështje është folur në vijimësi prej më shumë se 20 vjetësh dhe nuk ka gjetur zgjidhje?

– Ndoqa polemikën për problemin që ngriti deputeti dhe shkrimtari Ben Blushi për përdorimin e gjuhës greken Kishën Autoqefale Shqiptare. Natyrisht edhe Ben Blushin e sulmuan, madje e theksuan më tepër seç duhet qenien e një ateisti, që është një e drejtë e njeriut po aq sa të jetë dhe besimtar. Por le të qetësohemi dhe të mendojmë me gjak të ftohtë. T’i largohemi polemikave të furishme të medieve për diçka që është tejet e thjeshtë, por dhe e pakundërshtueshme. Kisha Autoqefale Shqiptare pikën më substanciale të vetvetes veç të tjerave ka edhe faktin që është Kishë e shqiptarëve dhe se gjuha amtare shqipe është primati kryesor edhe për përkthimin e librave biblikë apo dhe atyre liturgjikë. Të tëra kishat e mëvetëshme të krishtera në botë e respektojnë gjuhën amtare të popujve ku ato janë strukturuar. Në Greqi flitet greqisht, në Rumani rumanisht, në Bullgari bullgarisht, në Rusi rusisht, në Armeni armenisht, në kishën kopte koptisht etj. Pse vallë nuk duhet të flitet shqip në Kishën Autoqefale Shqiptare? Vetë Jezu Krishti ka predikuar në gjuhën aramaike të vjetër. Ai nuk ka folur as greqisht as latinisht. Zhvillimi i krishterimit botëror si një fe e shumë popujve në këtë planet, bëri që Bibla e Shenjtë të flitet në gjuhët adekuate amtare të popujve. S’ka pse të bëjmë ne shqiptarët një përjashtim. Procesi i vendosjes së gjuhës shqipe në kishën e krishterë ka nja traditë gati gjashtë shekullore. Të mos harrojmë se libri i parë në gjuhën shqipe, “Meshari” i Gjon Buzukut i botuar në vitin 1555 nuk qe thjesht një subjekt përkthimi, por qe një tekst i përdorimit praktik për ritet dhe liturgjitë e kishës së krishterë. Pra është përdorur si i tillë. Këtu kemi që në zanafillë idenë e një Kishe Autoqefale Shqiptare. Kjo koincidon me epokën e Reformës, kur Martin Luteri përktheu Biblën e Shenjtë në gjermanisht. Edhe kisha e Anglisë i kryente ritet e saj në gjuhën angleze sepse Bibla e Mbretit Xhejms në anglisht e përcaktonte një gjë të tillë. Nuk mund të ketë Kishë Autoqefale Shqiptare pa përdorimin e gjuhës shqipe. Gjuha shqipe është edhe një detyrim kushtetues (këtë nuk e them unë, por e thotë Kushtetuta e Shqipërisë) për të gjitha institucionet brenda territorit të Republikës së Shqipërisë, pra edhe për institucionet fetare. Shikoni, edhe Papa i Romës flet para besimtarëve të tij në Romë, i drejtohet detyrimisht në gjuhën italiane, ndonëse ai nuk është italian, por është argjentinas. Kështu që, çështja e gjuhës amtare të shqipes në Kishën Autoqefale Shqiptare është një nga gjërat më të vetëkuptueshme dhe më të pakundërshtueshmet dot. Dua të shtoj këtu edhe një mendim tjetër. Edhe këndimi i sureve kuranorë me altoparlant në xhamitë e Tiranës në gjuhën arabe nuk më duket i drejtë. Duhet që edhe ato të kenë përkthimet alternative shqipe.

Intervistoi Xhevdet Shehu