LISI DHE QIPARISI

Bedri Islami

Një kujtim për atdhetarin e madh Qamil Çela

Qamil Çela ishte një elbasanas i mençur, i ndershëm deri në skajimin e ndershmërisë njerëzore, dhe e gjithë jeta e tij kishte kaluar nëpër stuhinë e viteve, si pak kush. Mik i afërt i Fan Nolit, Avni Rustemit, Sejfulla Malishovës, Bedri Pejës, Ymer Pukës, Ali Kelmendit, Gjergj Fishtës dhe Gurakuqit, botues i gazetës “Liria” në Francë, shok e drejtues i vëllezërve Kozma dhe Gogo Nushi, me të cilët kishte jetuar e punuar në Lion; drejtuesi kryesor i emigrantëve politikë antizogistë dalë nga shoqëria famëmadhe “Bashkimi”, mik i Halim Xhelos dhe Bahri Omarit, njeriu të cilin Enver Hoxha e thërriste ” Daja Qamil”, kundërshtar deri në fund i lëvizjes haxhiqamilshe, për vlerësimin ndaj të cilit u prish me Enverin, kryetari i Kryqit të Kuq Shqiptar pas luftës, në fund drejtues i Muzeut të Luftës në Elbasan koha kur u njoh dhe u bë mik i afërt me babain tim.

Më vonë do të më thoshte se ajo miqësi kishte qenë pranvera e fundit e jetës së tij.

E kishte njohur Enverin në Bari, kur si shumë antizogistë të tjerë, funksionarë të lartë në qeverinë Noli, kishin marrë arratinë  dhe nuk e dinin se kur do të mund të ktheheshin. E kishte njohur fillimisht si kunati i Bahri Omarit dhe nipi i Hysen Hoxhës, por nuk e pranonte kurrë se kishte qenë i organizuar në lëvizjen komuniste.

Do të ishte nga të paktët emigrantë politikë që nuk do të pranonte të kthehej pas pushtimit të Shqipërisë, si vrapuan shumë nga shokët e tij  pasi për të, edhe pse nuk e kishte dashur kurrë Ahmet Zogun, përsëri ai ishte shqiptar, një ditë do e rrëzonin nga pushteti,  por jo të vinin pas bajonetave italiane dhe të bëheshin anëtarë të Këshillit të Lartë të Shtetit.

Ishte kthyer në Shqipëri pas Konferencës së Paqes në Paris. Ndoshta ishte nga herët e pakta kur kishte rrokur në krahët e tij Enver Hoxhën, menjëherë pas fjalimit të tij të njohur në të konferencë. Ndoshta edhe kishte besuar se ishte kthyer nga e mbara.

Gjithë natën me Sokrat Plakën, më pas diplomati më i njohur shqiptar, do të rrinin në një shtypshkronjë në periferi të Parisit për të shtypur në gjuhën frënge fjalimin e Enverit dhe në mëngjes ta shpërndanin në atë sallë shkëndijuese, ku sapo ishte dëgjuar një fjalë për së mbari. Ishte kthyer me shpresë, gjithnjë me ndjenjën e së mirës, por miqtë e tij të vjetër gjithnjë e më shumë po rralloheshin.

I pari Sejfulla Malishova. Kishte shkuar ta takonte në atë humbëtirë ku e kishin dërguar dhe miku i vjetër poet, pasi i kishte treguar të vërtetën, i kishte thënë të mos shkonte më tek ai. Po vinte një kohë tjetër, por dajë Qamili kishte gjithnjë kohën e tij.

Prishja me Enverin kishte kohë që kishte marrë plasaritjet e saj, por konferenca për Haxhi Qamilin dhe lëvizjen fshatare i kishte dhënë goditjen e fundit.

Dajë Qamili e dinte më mirë se shumë të tjerë se kush kishte qenë ai tjetri, e dinte se njeriu që digjte shkollat e gjuhës shqipe nuk mund të ishte hero. Atij nuk i duhej një Pugaçov shqiptar, si kishte qenë dikur në Rusinë e Madhe, atij i mjaftonte Shqipëria e tij. Kur foli në Konferencë salla heshti. Ishte një fjalë krejt ndryshe, sidomos krejt ndryshe nga referati i Enver Hoxhës.

–           Çfarë na bëre dajë Qamili,- i tha Enveri. Duhet ta shikosh fjalën tënde, nuk bën kështu.

–           Ja, e ndryshova, por historia është e pandryshueshme. Turkoshaku nuk është shqiptar, o djalë.

Dhe, një ditë nuk ishte më komunist, nuk ishte më as në Tiranë. U kthye në banesën e tij të vogël, në qendër të Elbasanit.

Shkoja dhe e takoja shpesh, por jo aq sa do të kisha dëshiruar. Na shkruante, gjithnjë ishte aq i dashur, dhe në letrën e fundit shënonte se të mos harrojmë se “dajë Qamili do të vdesë i ndershëm”. Ishte koha kur i kishin kërkuar nga Instituti i studimeve ML kujtimet për Enver Hoxhën dhe nuk i shkruante.

-Përse nuk i shkruan, e pyeta?

-Sepse nuk gënjej dot.

Një ditë fund nëntori, vjeshta e fundit e jetës së tij, ndërsa isha rrugës për në Korçë u ndala edhe tek dajë Qamili. Kishte një shtëpi të vogël, nga ata që në Shqipëri quhen “shtëpi elbasani” një katëshe, oborri i mbushur me portokalle e limonë, disa nga të cilët i kishte mbjellë babai im vitin para se të ndahej nga njerëzit që i donte; aty jetonte dajë Qamili me motrën e tij dhe nipin Hysniun, që punonte si marangoz në teatrin “Skampa”.

U ulëm në verandën e oborrit, megjithëse ishte nëntor, më kishte marrë duart në duart e tij dhe fliste  në atë dialektin e tij krejt elbasanas që kishe qejf ta dëgjoje. Sapo ishte botuar një libër i Enver Hoxhës dhe e kishte përmendur si një njeri të ndershëm, komunist dhe që kishte shkrirë gjithë jetën për Shqipërinë.

Ia tregova dhe ai qeshi lehtë, pastaj, duke më shikuar drejt në sy më tha se Enveri e di se plakut i pëlqejnë peshqit dhe më hodhi disa cironka.

Pastaj, krejt befas pasi më tregoi se kishin qenë në shtëpi ata të institutit për kujtimet e tij në Francë, shtoi se Enveri nuk ishte i ndershëm, sepse një njeri i ndershëm nuk gënjen. Më tha edhe shumë gjëra të tjera për jetën e tij por kjo nuk është cak i këtij shënimi.

Kur po ndaheshim, unë do të shkoja për të shkruar për diçka në Korçë, tani nuk e di se për çfarë, ai më ndaloi edhe një herë e më tha se kjo është edhe shtëpia e familjes suaj, sidomos e Nënës Dritë, që është bija ime.

Më tregoi historinë e emrit tim nga Bedri Peja dhe takimin e babait tonë, që ishte nipi i Ymer Pukës, me Bedri Pejën, fill pas mbarimit të luftës.

Kishte ardhur koha të shkoja. Më ndali dhe tha se nuk e dinte nëse do të takoheshim më, ishte gjithnjë e më i plakur.

-Kur të vdes, shtoi, mos më vendosni tek koka një qiparis, vendosi një çinar ose një lis. Nuk dua të më përkulet trupi as pas vdekjes, si përkulet një qiparis.

Kam menduar gjatë për këtë dëshirë të një njeriu që aq drejt i qëndroi kohës.

Sot vendosa ta ndaj me miqtë e mi, për të kujtuar edhe një herë njeriun e mrekullueshëm, një bir të madh Elbasani, që si thoshte Aleks Buda “ishte një bibliotekë ndershmërie që lëviz mes nesh”.

Pusho i qetë daja Qamil, tek koka degëzon një lis, që tashmë është rritur…në fund të fundit ai është lisi i ndershmërisë tënde të pashoqe.