Moikom Zeqo
Një nga njerëzit, që kam njohur që në rinin e hershme dhe e kam çmuar shumë gjatë viteve, si një mikun tim të përkushtuar ka qenë Llambro Ruci.
E kam njohur që në vitin 1964, në qytetin plotë kaktuse, bukenvile dhe limon të Sarandës. Unë vija në Sarandë për të marer pjesë në Kampionatet Kombëtarë të Notit, kur isha shquar si një notar i stilit butterfly dhe delfin.
Në një nga kodrat e Sarandës ishte një stacion i madh elektrik.
Aty punonte si elektricistë një djalë i ri dhe i hollë, tepër i ndrojtur dhe fjalë pak, që ishte Lambro Ruci.
Kishte botuar disa poezi në gazetën Zëri i Rinisë.
Motivet e poezive lidheshin me elektrifikimin por dhe poezi “si njëlloj elektriciteti shpirtëror”.
Kështu nisi miqësia ime e sinqertë.
Më vonë kemi shkëmbyer librat me njeri tjetrin dhe më bëri përshtypje të madhe kur ai më dha disa libra të poetëve të mëdhenj grekë të shqipëruar në gjuhën shqipe.
Ai e shqipëroi Jani Ricosin dhe mund të them se përmbledhja e tij është e mrekullueshme.
Pastaj përktheu poezitë e Konstandin Kavafit, një poet arketipal për poezinë moderne dhe unë shkrova diçka.
Kur e pa kopjen e librit te Kavafit, që unë e kisha mbushur plotë shënime, Llambro Ruci u entuziazmua.
M’u lut që t’ia falja këtë kopje, për të më dhënë një kopje tjetër të librit.
Ndërkohë unë i shkrova 25 poezi për Kavafin, aq sa mendonte vetë Kavafi para vdekjes, për t’i shkruar, nëse do të jetonte.
Kavafin e kanë përkthyer disa autorë shqiptarë.
Por shqipërimi i Llambros është më i miri.
Më pas Llambro përktheu “Apologjinë e Sokratit” të Kostas Vernarlit.
***
Llambro Ruci lindi në fshatin e Dhërmiut, 1946.
Po në Dhërmi ka lindur edhe shkrimtari i madh Petro Marko.
Pjesën më të madhe të jetës e kaloi në Tiranë.
Por shpirti i tij ishte i lidhur në mënyrë të patjetërsueshme me Bregun e Detit, Dhërmiun dhe Himarën.
Lidhjet e tij jetike u sendërtuan në librin e jashtëzakonshëm “Himara, Zëra e Akrokeraunëve: rrëfime, përshkrime, dokumente dhe këngë”.
Gjatë kohës që e shkruante këtë libër unë dhe Llambro takoheshim shumë shpesh.
Unë kisha botuar librin “Himara pa eklips”, që bëri bujë në atë kohë.
Himara u bë kështu epiqendra e përplasjes së tezave të ndryshme in extremis.
Llambro Ruci përkthehu dhe poetët grekë Elitis dhe Seferis.
Por ai shkroi edhe studime si monografinë “Llambro Angoni” dhe “Ali Pasha, tiran apo reformator?”
Krijimtarinë e tij origjinale e përmblodhi në librin “Përshpërima për të tjerë dhe për vete: esse, prozë, poezi dhe përkthime”.
***
Vitet e fundit të jetës u përqendruan më shumë në mënyrë më intime në përkthimin e kryeveprave botërore “Odisea” dhe “Iliada” të Homerit.
Njëkohësisht ai botoi edhe librin “Lirikë të lashtë Grekë” një antologji plot sharmë dhe estetikë të ndritshme të poetëve grekë në shekuj, si dhe fragmenteve të librit të emigrantëve të “Antologjisë Palatine”.
****
Takimi im i fundit me Llambron qe në Shtëpinë Botuese, ku ai kishte dërguar për botim dorëshkrimin e “Iliadës së Homerit”, ndërsa unë kisha sjellur librin tim “I Padukëshmi”.
Nuk patëm kohë të pinim një kafe së bashku.
Fytyra e tij qe e zbehtë dhe fliste me zë të ulët, si me pëshpërima.
Por asnjë kumt për vdekjen e ardhshme dhe të behtë nuk ndihej në qenien e tij.
Disa ditë para se të mbyllte sytë lexova në rrjetin e facebook-ut një shprehje lapidare nga Dostojevski, të rishkruar nga Llambro Ruci: “Ne i vrasim të gjithë në jetë, miku im: dikë e vrasim me plumba, dikë me fjalë, një tjetër me vepra… dhe dikë tjetër e vrasim duke mos bërë asgjë, në gjërat që duhet ti kishim bërë, por nuk i bëmë kurrë.”
Një shprehje semantikisht ambikuide, – shumëkuptimore.
Ne mund ta vrasim një njeri,- duke mos e kujtuar atë.
Por Llambro Ruci nuk mund të harrohet kurrë.
Ai ka lënë një emër të ndritur në letrat shqipe.
Llambro Ruci, miku im i nderuar, kur mua Sali Berisha më shkarkoi si Drejtor i Muzeut Historik Kombëtarë, edhe për datën e 29 Nëntorit si Data e Çlirimit të Shqipërisë, -qe ndër të paktë që botoi në gazetën “Zëri i Popullit” një shkrim në formë pamfleti për të protestuar publikisht “për këtë absurditet politik”.
Pra ai nuk heshti, kur të tjerë kolegë shkrimtarë, miqtë e mi, me emër më të madh heshtën dhe nuk treguan qytetarinë, për të më mbrojtur parimisht.
Ky dallim midis Llambros dhe të tjerëve mua më ka tronditur.
Ndaj i jam mirënjohës atij.
Veç të tjerave ky dallim tregon dhe botëkuptimin dhe shpirtin e madh të Llambros.
***
Sapo mora vesh lajmin e vdekjes së Llambros pata një blokim të çuditshëm shpirtëror.
Me vonesë po i shkruaj këto fjalë për të, ndonëse ai ka qenë dhe është brenda vetëdijes time.
Llambro Ruci është një krijues shqiptar,- i cili krijoi me një modesti proverbiale veprën e tij, gati në heshtje sibiline, te plotë.
Ai ka shkruar librat e tij, pa e menduar kurrë se çdo të shkruani për të.
Ai ishte një njeri i vërtete.
Sa ndryshon Llambro Ruci nga ashtuquajturit personalitete të rremë të fabrikuar marrëzishëm në Shqipëri!
Këta personalitete të rremë janë të përkohshëm dhe të shpërbërshëm.
Kurse emri i Llambro Rucit është i qartë, i kthjelltë dhe i qendrueshëm në kohë.
Unë jam i bindur përfundimisht se Harresa me ballafaqimin me Llambro Rucin do të kthehet përherë mbrapsht.
***
Në një nga librat e përkthyer nga Llambro Ruci është dhe një poezi e shkurtëre shkruar nga poeti gjenial Pindari i shekullit të VI para erës sonë.
Pindari është një nga përfaqësuesit më të mëdhenj të lirikës korale.
Ai jetoi shumë vite në Sicili, në Siracusa dhe në Agrigento.
Pastaj u kthye në Tebë ku vdiq në vitin 438 para erës sonë.
Madhështia e Pindarit është dëshmuar edhe nga një anektodë e epokës Helenistike:Tregohet se, kur në 335 para erës sonë Alexandri i madh rrafshoi Tebën, megjithatë urdhëroi që të shpëtoi dhe të mos prekej vetëm shtëpia, ku thuhej se kishte jetuar poeti Pindar.
Dhe ja vargjet epigramatike të Pindarit:
“Ç’është, ç’nuk është dikush
“Krijesa të ditës: Ç’është dikush? Ç’nuk është dikush?
Njeriu është vegimi i hijes. Por kur vjen rrëzëllimi që jep Zeusi,
Drita e ndritshme gjendet përmbi njerëzit dhe jeta është e ëmbël.”
Vargjet të mahnitshme.
Ky fragment i famshëm poetik është në fundin e Odes,- që mendohet se është Odia e Paravdekjes së Pindarit – dhe sipas mendimit të P. E. Asterlingut,- “Asnjë deklaratë e vetme nuk mund t’i afrohet dhe nuk mund ta paraqes si ky fragment vizionin e artit”.
Meqenëse e Pindarit qenë të shqipëruara nga Llambro Rucit,- le të më lejohet për të përcaktuar me to Epilogun e këtij Shkrimi Memorialistik për Llambro Rucin.