Luxherta dhe shkencëtarët e rinj shqiptarë, Njeriu i Vitit 2019

Prof. Fatos Tarifa

Njëlloj si një vit më parë në DITA, edhe sot e kam të vështirë të them se cili mund të konsiderohej si “Njeriu i Vitit” për vitin 2019.

Vështirësia nuk rezulton nga pamundësia për të zgjedhur një individ të vetëm mes individëve të shumtë, që mund ta meritonin këtë “titull”; vështirësia qëndron në faktin se asnjë individ i veçantë, ndër ata që ne i konsiderojmë “figura publike” (dhe aq më pak ndër ata njerëz që—nuk e di pse e nga kush—konsiderohen VIP, shumica e të cilëve nuk janë veçse persona krejt të parëndësishëm për shumicën e njerëzve), nuk meriton, sipas meje, të identifikohet me vitin që lamë pas për ndonjë meritë të shquar, ose të veçantë.

Ndër politikanët tanë? Asnjë. Klasa e politikanëve që e qeverisin këtë vend dhe e atyre që janë në opozitë kolektivisht e ka përjashtuar veten e saj nga “gara” për njeriun e vitit.

Ndër ligjvënësit tanë? Asnjë. Viti që lamë pas shënoi regresin më të madh në jetën parlamentare të këtij vendi.

Ndër akademikët tanë? Asnjë. Sistemi i arsimit të lartë dhe tërë sistemi i institucioneve kërkimore në vendin tonë vazhduan të jenë në një gjendje impasi e krize të thellë edhe vitin që shkoi. Askush ndër krijuesit tanë në sferën akademike nuk realizoi gjatë vitit 2019 ndonjë inovacion teknologjik dhe as botoi ndonjë vepër që do ta pasuronte fondin e krijimtarisë akademike, ose do të linte gjurmë në jetën akademike të këtij vendi.

Ndër ekonomistët tanë? Asnjë. Ku janë, në të vërtetë ekonomistët shqiptarë? Ata politikanë që qeverisin vendin flasin për rritje konomike; ata në opozitë denoncojnë një krizë të thellë ekonomike dhe varfërimin e vazhdueshëm të popullsisë? Por ç’thonë ekonomistët tanë përpos referimeve që u bëjnë vlerësimeve të Bankës Botërore dhe të Fondit Monetar Ndërkombëtar? Cilat janë analizat e tyre ekonomike? Unë nuk kam parë deri më sot ndonjë të tillë. Ekonomistët tanë bëjnë propaganda partiake.

Në fushën e kulturës e të artit, përpos një gjallërimi të dukshëm në këto fusha, viti që shkoi nuk mund të them se dëshmoi ndonjë ngjarje vërtet të veçantë e të rëndësisme dhe as na dha një emër që të mund ta veçonim si “njeriun e vitit” në këtë fushë.

Në sferën publike? Asnjë individ dhe asnjë organizatë e shoqërisë civile nuk la ndonjë gjurmë të dukshme në demokratizimin e kësaj sfere të jetës shoqërore.

Nuk jam i informuar nëse ndonjë ndër atletët apo sportistët tanë shënoi ndonjë rekord personal, ose kombëtar gjatë vitit që shkoi dhe, prandaj, as nuk jam në gjendje të veçoj ndonjë emër.

Është një zgjedhje e vështirë. Njeriu i vitit do të duhej të ishte, ose të bëhej një figurë shumë e njohur dhe e respektuar në një fushë të caktuar, ose në jetën politike apo publike të këtij vendi për diçka shumë të rëndësishme dhe gjerësisht të vlerësuar në komunitetin e profesionistëve në fushën e tij ose në publikun e gjerë. Unë nuk mundem të veçoj një emër të tillë për vitin që lamë pas, por, meqënëse gazeta Dita më respektoi duke më kërkuar opinionin tim për këtë çështje, më duhet ta përmush kërkesën e gazetës duke bërë sidoqoftë një zgjedhje për individin që, sipas mendimit tim, mund të quhej “Njeriu i Vitit” për vitin 2019.

Zgjedhja ime është krejt e veçantë dhe motivohet nga një episod krejt i rastit (por domethënës për mua si studjues).

Pak ditë më parë më ra në dorë një artikull i botuar në revistën Nuclear Materials and Energy (Vol. 21, dhjetor 2019), botim i Elsevier, një prej gjigandëve botërorë në fushën e botimeve të specializuara për shkencën dhe shëndetin. Artikulli titullohet: “Deuterium and helium ion irradiation of nanograined tungsten and tungsten-titanium alloys”. (Ata fizikantë që janë të specializuar në fushë duhet ta kuptojnë përmbajtjen e tij).

Autorja kryesore (e parë) e këtij artikulli është një shkencëtare e re shqiptare, jo më shumë se 30 vjeç. Quhet Luxherta Buzi. Ajo ka fituar një PhD në fizikë nga Ghent University (Belgjikë) dhe Princeton University (SHBA). Prej disa kohësh Luxherta është afiliuar me Departamentin e Inxhinierisë Kimike dhe Biologjike në Princeton University (New Jersey), një ndër tetë universitetet e Ivy League dhe ndër më të mirët në botë, dhe aktualisht punon në Qendrën Kërkimore Thomas J. Watson (Thomas J. Watson Research Center), që është qendra kërkimore kryesore e gjigandit IBM, në New York.

Është, siç thashë më sipër, 30 vjeç. Dhe është një shkencëtare e vërtetë. Artikulli në fjalë është i pesti që Luxherta ka botuar gjatë vitit 2019 në dy revista të rëndësishme: Nuclear Materials and Energy dhe Nuclear Fusion, dy revista me një faktor të lartë impakti. Më është dhënë rasti ta njoh nga afër këtë shkencëtare të re dy vite më parë dhe kam krijuar bindjen se sukseset e saj të derisotme në profesion e në shkencë janë vetëm preludi i një karriere shkencore shumë të suksesshme në një fushë shumë të rëndësishme për shkencën e së ardhmes.

Unë e di se Luxherta nuk është shqiptarja e vetme që po zhvillohet me shumë sukses në fushën e shkencës në Perëndim.

Si Luxherta ka dhe të tjerë, në moshën e saj ose pak mbi të. Ata, gjithashtu, kryejnë kërkime në laboratorë, në qendra kërkimore dhe në universitete nga më të njohurit në Shtetet e Bashkuara dhe në Europë. Ne shpesh—dhe në mënyrë jo krejt të saktë—i konsiderojmë ata pjesë të Diasporës shqiptare nëpër botë. Në fakt, ata janë më shumë sesa një diasporë (për të mos thënë se koncepti diasporë është pafundësisht i gjerë dhe tepër heterogjen).

Luxherta dhe të ngjashmit e saj nëpër botë janë kontributi shqiptar në shkencën e përbotshme të sotme (ashtu si Ermonela Jaho dhe të ngjashmit e saj, që luajnë në skencat më të mëdha, janë kontributi shqiptar në artin e sotëm botëror).

Ata janë asete shumë të çmuar për shkencën, pra edhe për njerëzimin dhe, si të tillë, janë asete shumë të vyera edhe për Shqipërinë, vendin e tyre të origjinës. Do të ishte cinike që në emër të patriotizmit t’u kërkoje Luxhertës dhe shkencëtarëve të tjerë shqiptarë si ajo që të kthehen në atdheun e tyre dhe të punojnë për të. Shqipëria nuk i ka mundësitë që t’i ndihmojë, t’i stimulojë, t’i shpërblejë e t’i zhvillojë më tej talente të tillë; madje një klasë politike si kjo që bën ligjet në parlamentin tonë dhe drejton vendin, shkencëtarë si Luxherta e të tjerë nuk i kupton dhe nuk i çmon.

Sepse si mund t’i kuptojnë e t’i çmojnë shkencëtarët e vërtetë si Luxherta ata parlamentarë apo ministra shqiptarë që vetë janë bërë doktorë shkencash pa bërë një ditë të vetme kërkim në shkencë dhe duke kopjuar punët e të tjerëve?

Si një homazh për ta, vlerësimin dhe respektin tim publik për Luxhertën dhe shkencëtarët e tjerë të rinj shqiptarë si ajo, kudo që jetojnë e punojnë në këtë botë të sotme, kaq shumë të globalizuar e të ndërvarur, unë zgjedh të cilësoj si Njeriun e Vitit 2019 Luxherta Buzin dhe, në pamundësi për të përmendur dhjetëra emra të tjerë, shkencëtarë shqiptarë të rinj, të talentuar e të suksesshëm si ajo, dëshiroj kolektivisht t’i përfshij edhe ata në zgjedhjen time, krahas Luxhertës.

*****

Botuar në DITA, sot në numrin e parë print për Vitin 2020 në vijim të traditës së kësaj redaksie për të shpallur nëpërmjet bashkëpunëtorëve të saj Njeriun dhe Antinjeriun e Vitit që lamë pas. Ndalohet kategorikisht ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen me shkrim të redaksisë.

Shënim i redaksisë: Luxherta Buzi, ndodhet në të djathtë të fotos që shoqëron këtë shkrim. Foto është marrë nga faqja online e Princeton University