Makthi i fundit i Berishës

Tej respektit për një ish mbret, tej vlerësimit të meritave të ish prijësit të vdekur në një prej mbretërive më të paafta në botë, shtatorja e atij burri hollak me shpatë në dorë, pranë stacionit të trenit, duket se nuk është ngritur aq shumë për të, se sa për të përfituar të gjallët prej gër-mërreve dhe për të mbajtur zap paranojat e tyre. Tej ceremonisë së inaugurimit të shtatores, ku nuk munguan ish oborrtarë të mbretit, servilë, ish kundërshtarë, ish komunistë, adhurues, rapsodë të tij, njerëz të krisur, të dënuar prej tij, mëkëmbës të tij, të pushkatuar me urdhër të tij, të graduar me grada të larta, të syrgjynosur, bijë të atyre që ishin vrarë prej tij, bijë të atyre që mbetën tutje në dhera të huaja bashkë me të, historianë që e kishin nxirë periudhën e sundimit të tij, si një nga periudhat më të zeza të provincës, të tjerë që sapo kishin nisur të thurnin lavde për atë periudhë të ndritur, gjithçka dukej si butafori.

Tej kujdesit për të qenë objektiv, duke vendosur thuajse pranë ish mbretit edhe shtatoren e një ish kundërshtarit të tij kosovar, gjithçka dukej e stisur. Tej përpjekjeve për t’i dhënë ngjyra mbarëkombëtare dhe bashkuese kësaj ceremonie, tej mungesës së elegancës së Presidentes Jahjaga për ta shmangur pjesëmarrjen, në këtë ceremoni në respekt të atij biri të madh të Kosovës, gjithçka dukej ndarëse. Nuk po futemi fare në gjykimin nëse Zogut i takonte ose jo një shtatore, por tani që Berisha është një i ikur, problemin po e shikojmë në një kënd tjetër.

Ngritja e asaj shtatoreje dhe më tepër lidhja e saj me shtatoren e njërit prej viktimave të tij, hedhë hije dyshimi se Berisha e bëri këtë, thjesht për të qetësuar disa dilema të vetvetes. Së pari, ajo që duhet thënë në fillim është fakti se Berisha, me një formim thellësisht të majtë, ishte një antizogist i thekur. I konvertuar në antikomunist, në fillim të viteve nëntëdhjetë, ndërsa filloi të pastrojë (fshehë) me kujdes pështymën e hedhur pa hesap nga gjysma e jetës së tij kundër vlerave të vërteta, raporti me Zogun nuk do të ishte kaq i lehtë për t’u sqaruar nga ai. Edhe në vijim, vazhdoi ta shikonte Zogun me një armiqësi të shpallur, aq sa në një tentativë të ish mbretit për të ardhur në Shqipëri, i dha urdhër të “mos zbriste fare nga kali”, por të ikte andej nga erdhi. Ishte një mëri e gjatë që do të vazhdonte hapur për gjithë gjysmën e parë të këtij njëzetvjeçari dhe e kamufluar për gjysmën tjetër. Madje duhet thënë se rehabilitimi i Zogut ka ndodhur kur qeverisnin socialistët, ndërsa duket se në përmbajtje Berisha nuk e rehabilitoi sa ishte në pushtet.

Së dyti, tej mërisë së tij të përjetshme ndaj Zogut, Berisha kishte konstatuar se mes tyre kishte një ngjashmëri të frikshme, jo thjesht për vrasjet e bëra në kohën e secilit, por për praninë e tyre në vendin e krimit, apo implikimin indirekt në vrasje të caktuara. Ai mund të mos e donte Zogun, por nuk mundej ta fshihte këtë ngjashmëri. I dënuar për të qenë imazh i një ngjashmërie të tillë, i bindur se edhe ecuria e tij do të ishte në hullinë e asaj ngjashmërie, ai u tregua i kujdesshëm që t’i vendoste pranë njeri tjetrit, vrasësin dhe viktimën, si një lidhje kjo që i shkonte për shtat edhe Berishës. Ndryshe nuk kishte si të shpjegohej fakti që u gjet e njëjta kohë, i njëjti vend, ku u ngritën dy shtatoret, e Zogut dhe e Hasan Prishtinës, dy burra që në gjallje kurrë nuk mund të rrinin aq pranë, dy burra që e përjashtojnë njeri tjetrin. Nëse një veprim i tillë nuk ishte cinik, ishte i bërë me llogari, jo për vdekurit, por për të gjallët.

Së treti, Berisha pati një fat të trisht mbi vete që do ta shoqërojë gjatë dhe që ka lidhje me faktin se nga dritaret e zyrave tij u vranë katër vetë. Këta katër vet, ndryshe nga të vrarët e Zogut, ishin shumë më të pafajshëm, madje ata nuk ishin fare kundërshtarë të deklaruar të një regjimi të caktuar. Ai e dinte shumë mirë se sa do të mundohej ai, ata nuk mund të fshihen më nga kujtesa. Ashtu siç nuk mund të fshihen Hasan Prishtina, Avni Rustemi, apo Bajram Curri, edhe katër të vrarët do ta ndjekin historinë e Berishës hap pas hapi. Në këtë kuadër, duke e ditur këtë makth të ndjekjes nga pas, Berisha ndihej i mundur prej tyre. Që andej nga varri, ata transmetojnë fuqinë e klithmës së atyre që vriten padrejtësisht. Kjo klithmë shpesh nuk u ndahet deri në varrë edhe njerëzve të thjeshtë që i panë këto vrasje dhe nuk mundën të bëjnë asgjë për t’i ndalur ato.

Së katërti, nuk mund të mos vihet re se “pajtimi” mes Berishës dhe Zogut, nuk u bë i mundur për gjatë njëzetë e ca viteve dhe kjo ndodhi, jo thjesht para fundit të karrierës së tij politike, por edhe në pleqërinë e tij. Ai ishte në një moshë, kur më shumë se për të tjerët, duhet të rregullonte diçka për vete, për atë çka do të mbetej nesër në memorie. Ndërsa gjithë jeta i mjaftoi që të thoshte se Zogu ishte vrasës, në një çast të caktuar, ai e ka kuptuar se koha e paktë e mbetur, nuk duhet të ishte më kohë për të tjerët, por kohë për të sistemuar veten. Në një çast të caktuar, ai ka hequr dorë nga lufta ndaj Zogut dhe ka kuptuar se në fund të fundit, të gjithë ata që qeverisin kanë mëkatet e tyre dhe para se të flasësh për mëkatet e të tjerëve më mirë do të ishte të justifikoje mëkatet e vetes. Pra edhe në këtë kuadër, ngritja e shtatores, më shumë se vlerësim për ish mbretin, u bë për llogari të vet Berishës.

Së pesti, ai e dinte se kur të kalojnë ca kohë dhe në pushtet do të jenë të tjerë, do të dalë dikush që të propozojë ndërtimin e shtatoreve të katër të vrarëve, diku afër ish dritareve të tij, apo pak më tutje. Ai e dinte se do të jetë një kohë që ai nuk do të ketë as karrigen, as pushtetin, madje as ndikimin më të vogël që të mundet ta ndalojë një gjë të tillë. Ai e dinte se nuk do të ketë mundësinë minimale që të flasë për (a)moralin e vrasjeve, apo të nderimit të atyre që u vranë. I vetmi merak i tij, i vetmi makth do jetë pyetja, po me atë, (pra me vet Berishën), çfarë do të bëhet? Është ky makth që e shtynë atë që me ndërthurjen e shtatores së Zogut dhe Hasan Prishtinës, t’u japë një model të gatshëm ndërtuesve të nesërm të shtatoreve, duke i ftuar që të hedhin një sy tej në një skaj ku rri shtatorja e ish mbretit dhe pranë tij, shtatorja e viktimës. Në fund të fundit, njerëzit sa janë gjallë edhe mund të grinden me njëri tjetrin, edhe mund t’i zënë pusi njeri tjetrit, edhe mund ta vrasin njeri tjetrin, por pas vdekjes ata mund rrinë pranë e pranë, apo jo? Ky ishte makthi i vërtetë i Berishës, i cili për ironi të fatit, iku po atë datë që iku dhe Zogu.