Si duhet zbatuar marrëveshja detare Shqipëri-Greqi

Nga Beqir Gërbi*

Së pari; -Republika e Shqipërisë në vitin 2003, ratifikoi Konventën UNCLOS-82 duke u bërë shteti-143 palë, ndërsa Republika e Greqisë e ka ratifikuar më 1995, duke u bërë shteti-78 palë. Meqenëse të dyja shtetet janë palë në konventën detare UNCLOS-82, nënkuptohet se në delimitimin e hapësirave ujore detare do t’i referohen konventës detare UNCLOS-82. Të gjitha shtetet që e kanë ratifikuar konventën detare UNCLOS-82 e konsiderojne atë si “Kushtetuta e së Drejtës së Detit”.

Theksoj se një prej arritjeve më të rëndësishme të UNCLOS-82, konsiderohet sanksionimi ligjor që i bëhet themelimit të Autoritetit ndërkombëtar mbi shtratin Oqeanik si dhe, formimi i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtës së Detit (GJNDD), e cila trajton konfliktet ligjore që rrjedhin nga zbatimi i dispozitave ligjore të UNCLOS-82.

GJNDD u krijua në vitin-1982, me qendër në qytetin Hamburg-Gjermani dhe filloi aktivitetin në tetor të vitit 1996.

Para miratimit të konventës detare UNCLOS-82,ekzistonin një shumëllojshmëri praktikash dhe normash zakonore të detit për delimitimin e hapësirave ujore detare.

Me hyrjen në fuqi të konventës detare UNCLOS-82, u krijua një regjim i Ri dhe i plotë juridik mbi detet e oqeanet, i cili përshtat dhe pajton interesa të ndryshme të shteteve. Shumë shtete bregdetare nëpërmjet negociatave të drejtpërdrejta ose me ndërmjetësues, filluan t’i korigjojnë marrëveshjet e mëparshme, duke u bazuar në dispozitat ligjore e normat e konventës detare UNCLOS-82. Kur dy shtetet bregdetare nuk bien dakord për një marrëveshje të Re, atëherë shteti bregdetar i ankimuar, gëzon të drejtën për ta çuar kërkesën në Gjykatën Ndërkombëtare të së Drejtës së Detit (GJNDD). Vendimi i GJNDD është i detyrueshëm për zbatim nga të dyja shtetet bregdetare.

Në konventën detare saktësohet se: shteti bregdetar gëzon sovranitet të plotë mbi Ujërat e Brendshme Detare; Detin Territorial (ose Ujërat Territoriale) dhe mbi Shelfin Kontinental. E nënvizova këtë pasi nga botues të ndryshëm, biles edhe me grada shkencore, sovranitetin e shtetit bregdetar e shtrijnë edhe mbi Zonën Ekonomike Ekskluzive (ZEE). Konventa detare UNCLOS-82, jo vetem nuk i jep sovranitet shtetit bregdetar mbi ZEE por përcakton se: “Hapësira ujore detare përtej Ujërave Territoriale të shtetit bregdetar, janë ujërat ndërkombëtare ku, zbatohet parimi i lundrimit të lirë.

Konventa detare saktëson se:
-Ujërat e Brendshme detare (UBD): Hapësira ujore detare qe shtrihet nga vija bazë në drejtim të bregdetit (tokës),formojnë ujërat e brendshme detar ose detin e brendshëm. Shteti, gëzon sovranitet të plotë mbi ujërat e brendshme detare (Fund-detin; hapësiren ujore detare; hapësirën ajrore). Hyrja e anijeve të huaja (avioneve) në ujërat e brendshme detare, bëhet me lejen e shtetit bregdetar.(fig.1)
-Ujërat Territoriale (UT): Hapësira ujore detare që shtrihet nga vija bazë në drejtim të detit të hapur, formojnë ujërat territoriale ose detin territorial. Shteti, gëzon sovranitet mbi ujërat territoriale.(Fund-detin; Hapësiren ujore detare; Hapësirën ajrore). Anijet e huaja dhe ato luftarake (nëndetëset në gjendje të mbiujshme) dhe avionet, lejohen të lundrojnë (fluturojnë) në ujërat territoriale sipas parimit: “Në rrugën më të shkurter dhe sa më shpejt”, duke zbatuar kërkesat e kalimit paqësor të përcaktuar në konventën detare. Gjeresia e ujerave territoriale 12 milje detare.(neni-3)(fig.1)

-Shelfi Kontinental (SHK): I një shteti bregdetar përfshin fundin e detit dhe nënburimet e zonës nënujore që shtrihet përtej detit të tij territorial, nëpërmjet një zgjatimi natyral të territorit të tij tokësor në qoshen e jashtme të kornizës kontinentale ose në një distancë prej 200 milje detare nga vija bazë nga të cilat matet gjerësia e detit territorial, kur qoshja e jashtme e kornizës kontinentale nuk shtrihet deri në këtë distancë. Shteti bregdetar, gëzon sovranitet mbi fund-detin dhe nënburimet e zonës nënujore.

Të tria këto nocione maten nga Vija Bazë. Nisur nga sovraniteti i shtetit bregdetar mbi këto nocione, e cila është e ndryshme, shtrirja e tyre bëhet në rrafshin horizontal: Ujërat e brendshme detare;Ujërat territoriale dhe shelfi kontinental. Nga disa komentues, shtrirjen e tyre e bëjnë në mënyrë vertikale.
-Vija bazë: Është vija e drejtë që bashkon kepat më të dale të bregdetit. Vija bazë është normale ose e rregullt, kur i bashkon dy kepat më të dalë të bregdetit, në kohën e zbaticës. Meqenëse, harta detare që përdorin detarët për lundrim, paraqet situatën bregdetare në kohë të zbaticës, konventa detare rekomandon që në delimitimin e hapësirave ujore detare të përdoret harta detare të shkallës 1:50000-1:200000. Psh. Për shtetin shqiptar, vija bazë është vija e drejtë që bashkon: kepi lindor l.Buna-ish.Shën-Jozef-k.Rodonit-k.Palit-k.Lagjit-k.Seman-k.Vjosa-k.Sazanit-k.Gjuhëzës…Hapësira ujore detare që shtrihet, nga vija bazë në drejtim të tokës, janë ujërat e brendshme detare.

Gjatësia e vijës bazë sipas konventës, nuk duhet të jetë më e madhe se 24 milje detare. (1 milje=1852 metra). Secila vijë bazë e bregdetit tonë është më pak se 24 milje detare. Kur vija bazë është më e madhe se 24 milje, atëherë vija bazë ndërtohet brenda këtij gjiri. (neni-7).

Hapësira ujore detare që shtrihet nga vija bazë në drejtim të detit të hapur, janë ujërat territoriale.Gjerësia e ujërave territoriale 12 milje detare.(neni-3).

Fund-deti i hapësires ujore detare, e përcaktuar me metodën e baraslargësisë nga kepat e bregdetit të shteteve përballë ose përbri, përtej ujërave territoriale, është shelfi kontinental.(neni-76)(fig.1).

*Botuar sot në DITA. Beqir Gërbi është shef i shtabit të flotës detare të Shqipërisë (1981-1990) dhe kryetar i komisionit për përcaktimin e vijës së Shelfit Kontinental Shqipëri-Itali (1982-1990)