HISTORI / Përgjimet, ish-shefi i Sektorit Ushtarak të PPSH: Edhe Mehmet Shehu u survejua në vijimësi

INTERVISTË – Ndërsa dy ditë më parë u hap ‘Shtëpia e gjetheve’ ku bëhej përgjimi nga Sigurimi i Shtetit të të gjithë të dyshuarve, përfshi edhe udhëheqës që më pas përfundonin në pranga ose para togës së pushkatimit, është rizgjuar interesimi se deri ku shkonin këto përgjime.

Qani Duraj nuk ka folur asnjëherë deri më sot publikisht.

Vëllai i Heroit të Popullit Dino Kalenja dhe ish-shefi i sektorit ushtarak në Komitetin Qendror të PPSH-së flet për herë të parë pas 25 vjetësh.

Duraj e konsideron domosdoshmëri të tregohen më në fund ato që kanë ndodhur në vitet ’70 dhe ’80.

Ndonëse rrëfimi i tij ka në epiqendër masakrën në ushtrinë shqiptare, ai shpesh përfshin gjithë sistemin.

Qani Duraj, në këtë pjesë të parë të intervistës së tij në DITA, përkundër versionit zyrtar që u tha pas eliminimit të Mehmet Shehut se ai nuk ishte përgjuar, bën një pohim:  Janë përgjuar ish-Kryeministri Mehmet Shehu dhe ish-ministri Kadri Hazbiu.

Madje ish-kryeministri Shehu është përgjuar edhe para tragjedisë së gjeneralëve në mesin e viteve ’70.

– Zoti Duraj, ju kini punuar nё aparatin e KQ tё PPSH dhe kini pasur funksione të larta në sektorin ushtarak nё kohёn qё u dёnuan gjeneralёt e ushtrisё shqiptare, ndёrsa ajo fushatё nuk kurseu më vonë as Kryeministrin Mehmet Shehu dhe ish-ministrin e Brendshёm e tё Mbrojtjes, Kadri Hazbiun. Si e vlerёsoni tani pas rreth dyzetё vjetёsh atё luftё qё iu bё gjeneralёve?

– Nё radhё dua tё falёnderoj gazetёn ‘DITA’, që është më e dashura për mua, pёr kёtё interesim qё tregon dhe qё mё ngacmon mendimin pёr tё treguar atё qё jeta ma pati fiksuar nё kujtesё si pjesё e pandarё e karrierёs time gati dyzet vjeçare nё radhёt e Ushtrisё Popullore Shqiptare. Jeta ushtarake mё mundёsoi tё njoh disa nga gjeneralёt me grada e pa grada, tek tё cilёt kёrkova dhe gjeta modelin e ushtarakut tё devotshёm dhe tё pёrkushtuar deri nё sakrifikim, pёr mbrojtien e atdheut. Fati i gjeneralёve shqiptarё i ngjan pak a shumё fatit tё titanёve, qё nё luftё me Zeusin, pёrfunduan nё humnerё pa nam e nishan. Gjeneralёt dhe pse nuk mund tё ishin dakord me çdo gjё qё vinte nga lart, u treguan tё bindur dhe zbatuan tё gjitha urdhrat e komandantit dhe reformat qё ai ndёrmori pёr modernizimin e ushtrisё. Nёse patёn rezerva, kjo qe e lidhur me konceptet e ushtrisё sё kazermёs qё u qe rrёnjosur nё shkollёn sovjetike dhe gjatё praktikёs sё komandimit qё kishin zbatuar deri nё prishjen e marrëdhёnieve me ta. Ata nuk gjenin motive bindёse pёr heqjen e gradave, tё vendosura nё Kongresin e Pёrmetit nё maj 1944. Formalisht u treguan tё bindur ndaj direktivёs, duke shpresuar tё qe njё masё e pёrkohshme. Megjithatё, asnjёherё nuk e vunё nё dyshim besimin te komandanti. Fundi i tyre tragjik e i pashmangshёm, qё ishte edhe fundi i ushtrisё dhe motivacioni “puçist” me tё cilёn ata u likujduan, mё ka gacmuar nё ndёrgjegje dhe shpirtёrisht nuk jam ndier mirё edhe kur m’u desh tё bёja “gjeneralin” pa grada, pas tyre. Nёse atёhere besuam apriori te Partia dhe Enver Hoxha dhe i dёnuam gjeneralёt si “puçistё e armiq”, nuk qemё dakord me prerjen e kokave dhe dёnimin kapital qё atyre u rezervuan. Koha pak nga pak na i kthjelloi mendimin, pёr tё arritur nё disa pёrfundime tё cilat dhe pse ende tё pa argumentuara si duhet, e shohin ndryshe atё ngjarje makabre, qё tronditi çdo ushtarak tё ndershёm tё asaj kohe. Njё ditё ushtria u gjet pa komandantёt qё e krijuan dhe e komanduan. Dhe dihet se çfarё e pret njё ushtri kur i heq komandёn. Ushtria i donte gjeneralёt dhe mburrej me ta. Edhe ata e donin ushtrinё, aq sa donin edhe atdheun, pёr tё cilin kishin luftuar dhe derdhur gjak. E donin si njё krijesё qё do t’i shёrbente jetёs sё popullit dhe do tё garantonte punёn e tij paqёsore. Gradat dhe yjet e tyre, na frymёzuan t’i donim dhe tё mburreshim me ta. Si krenari e kombit shqiptar, ata zunё vend nё ndёrgjegjen e kujtesёn e tij nё pёrmasat qё ata kishin.

– Ata gjeneralё patёn njё komandant, njё kryegjeneral domethёnё, Enver Hoxhёn. Si ishin lidhjet dhe raportet midis tyre?

– Kini tё drejtё. Kjo ёshtё e rёndёsishme tё tregohet dhe sqarohet. Kisha parё nё fotografi Enver Hoxhёn, ushtarak me gradёn gjeneral-kolonel, nё librin e kёndimit tё shkollёs fillore. Nё vitin 1947 e pashё nga afёr kryegjeneralin, kur pati ardhur pёr vizitё nё krahinёn time, në Mallakastër. Paraqitja e tij mbresёlёnёse mё ngacmonte fantazinё fёminore pёr t’u bёrё ushtarak, pa ditur qё njё ditё, pas pёrfundimit tё shtatёvjeçares, nё vitin 1953, do tё nisja mёsimet nё shkollёn ushtarake “Skёnderbej”. Vangjel Kasapi, autori i librit “Gjeneralёt e Ushtrisё Shqiptare”, i ёshtё shmangur figurёs sё Enver Hoxhёs, si gjenerali me gradёn mё tё lartё nё ushtrinё shqiptare, si Komandant i Pёrgjithshёm i Forcave

tё Armatosura dhe Kryetar i Kёshillit tё Mbrojtjes tё RPSH., deri sa pati jetёn. Arsyet i di ai, por tё gjithё gjeneralёt e oficerёt e asaj ushtrie (edhe ata pёr tё cilёt ai ka shkruar) e patёn lidhur fatin pёr mirё apo pёr keq, me Enver Hoxhёn. Tё shkruash pёr ta, pa shkruar pёr kryegjeneralin, qё u motivoi gradat dhe karrierёn e tyre nё ushtri, ёshtё pak. Se kush ishte Enver Hoxha, si ushtaraku me gradёn mё tё lartё dhe karrierёn mё tё gjatё nё Ushtrinё Shqiptare tё pasluftёs, tashmё dihet nga tё gjithё.

U pёrcaktua si komandant e komisar i Ushtrisё partizane, Nacional Çlirimtare, mё 10 korrik 1943. Pra, qё nga ajo ditё e deri sa mbylli sytё, ai nuk e ndau me asnjё tjetёr komandёn e Ushtrisё gjatё LANÇ-it e pas saj. Nё kohё lufte centralizimi i komandёs ushtarake ёshtё praktikё e njohur, por nё vendet e Lindjes ku u aplikua “sistemi monist”, kjo praktikё drejtimi u mbajt dhe u zbatua si mёnyrё e funksionimit tё vetё shtetit. I tillё qe edhe pushteti i Enver Hoxhёs, qё bashkoi nё njё, tё gjitha pushtetet brenda sistemit dhe strukturave tё shtetit shqiptar. Fitorja e luftёs e kishte bёrё me famё dhe i pati rritur bashkё me besimin edhe autoritetin nё popull, ndёrsa nё ushtri autoriteti i tij qe bёrё absolut. Gjeneralёt e dalё nga “Kongresi i Pёrmetit” si Myslim Peza, Koçi Xoxe, Kristo Themelko, Hysni Kapo, Dali Ndreu, Gjin Marku e tё tjerё, qё ishin nё krahun e tij, morёn funksionet mё tё larta nё parti, nё shtet dhe nё ushtrinё e pasluftёs, gjithnjё me miratimin e tij.

– Ju po lini tё nёnkuptoni se shteti shqiptar mё shumё se si diktaturё e proletariatit, ka funsionuar si njё shtet ushtarak. Apo jo?

– Po. Shteti Shqiptar i pasluftёs drejtuar nga Enver Hoxha, funksionoi si njё komandё ushtarake me gjeneralёt e dalё nga lufta dhe tё tjerё, tё graduar mё pas. Ata edhe kur u bёnё ministra e kryeministra, sekretarё tё KQ e drejtues tё jetёs sё vendit, mbetёn gjeneralё nёn komandёn e kryegjeneralit Enver Hoxha, i cili qё nga maja e asaj komande ndiqte me vёmendje veprimtarinё e gjeneralёve tё shtetit ushtarak, veçmas dhe sё toku. I stimuloi dhe i vlerёsoi aq sa i duhej, pa ua kursyer edhe kritikat kur ata gabonin ose “s’mbanin hapin”. Para tij, tё gjithё gjeneralёt (civilё e ushtarakё) ndiheshin ushtarё tё bindur, dhe nёn komandёn e tij, zbatonin si njё trup i vetёm detyrat dhe urdhёrat. I veshur me pushtet tё pakufizuar, Enveri i mbajti nёn kontroll tё trefishtё (politik, shtetёror dhe sekret) gjithё strukturat e shtetit dhe sidomos ato tё mbrojtjes sё vendit. Ai dinte gjithçka i duhej pёr tё ushtruar pushtetin e komandёs mbi gjeneralёt e shtetit tё tij. Partia, qeveria dhe ushtria, gjithё populli, ishin nё sinkron tё plot me kёrkesat dhe ritmin qё impononte komandanti. Tё gjithё u bёnё pjesё e korit qё i kёndoi lavdinё dhe hyjnizoi figurёn e tij. Kjo frymё qё kishte zbritur deri tek qytetari, fshatari, ushtari, nxёnёsi e studenti, formёsoi “njeriun e bindur e besnik, deri nё ekstrem” dhe shtetin “Totalitaro-Ushtarak”, pёr tё zbatuar direktivat, porositё dhe urdhёrat e komandantit. Kjo vijё sjelljeje u fut nё shkollat e atij sistemi, nё uzina e fabrika, nё ferma e kooperativa bujqёsore. Ecej me hap e temp ushtarak. Njё dukuri e sistemit totalitar qё pjell Stalinё, Enverё etj, i cili nё Shqipёri u formёsua dhe u pёrsos pёr tё mbajtur e mbrojtur pushtetin me dorё tё hekurt, nё luftё me armiqtё e jashtёm e tё brendshёm, qё realisht nuk munguan. Dhe kur armiqtё pakёsoheshin, ata sajoheshin me mjeshtёri nga makina e vetё sistemit, qё kishte si lёndё tё parё jetё njerёzish. Se kush do ta kishte radhёn tё qe armiku, e “dinte partia dhe Enveri”. Kjo “luftё me armiqtё”, aq sa “mobilizonte” partinё dhe masat, injektonte frikёn dhe vetёcensurimin, nga maja e piramidёs e deri poshtё. Njerёzit nisёn tё dyzohen dhe tё ndihen sa tё paqartё, aq edhe tё pasigurt, pёr atё qё thoshin e bёnin. Mendimi kolektiv, se kёtё e di partia dhe Enver Hoxha, u bё sundues dhe kishte brenda edhe besimin edhe dyshimin, edhe pasigurinё edhe frikёn. Megjithatё, pёrcillej me durtrokitje dhe urra. Ky miratim abuziv ndaj direktivёs, u bё mbёshtetje morale pёr tё goditur pa mёshirё tё gjithё ata qё nuk do tё ecnin me njё hap dhe me ritmin qё kёrkohej. Gjeneralёt ishin dhe mbetёn deri nё fund besnikё tё kёsaj fryme dhe pjesa mё aktive pёr zbatimin e saj.

– Pak mё parё ju thatё se Enveri i mbajti nёn kontroll tё trefishtё (politik, shtetёror dhe sekret) gjithё strukturat e shtetit, pra edhe ata qё drejtonin shtetin. Domethёnё dhe Kryeministri Mehmet Shehu ka qenё i survejuar sipas jush?

– Po, ёshtё syrvejuar e pёrgjuar nё vijimёsi. Thonë se përgjimi i Kryeministrit filloi në vitin 1974, kur u goditën gjeneralët, por unë kam bindjen se ka filluar shumë kohë më përpara. Pёrvoja i kishte mёsuar Enverit, tё mos i besonte asnjё njeriu, kushdoqoftё ai. Prishja me jugosllavёt do tё “evidentonte tradhtinё” e gjeneral Koçi Xoxes, Pёllumb Dishnicёs, Kristo Themelkos, etj. Kishte hedhur hije dyshimi mbi gjeneralёt Gjin Marku, Dali Ndreu, Tahir Kadare, Hulusi Spahiu, Ilias Ahmeti etj. Arratisja e Panajot Plakut nё vitin 1957 dhe dёnimi i Teme Sejkos nё vitin 1961, e patёn bindur Enverin, se komanda e lartё ushtarake kishte qёnё dhe do tё mbetej objekti kryesor i veprimtarisё sё zbulimeve tё huaja. Rritja e vigjilencёs dhe orientimi i kundёrzbulimit (Sigurimit tё Shtetit) nё komandёn e lartё do tё qe njё nga detyrat parёsore. Kur nё vitin 1966, gjeneral Halim Xhelo, shef i sigurimit tё ushtrisё, formuloi njё letёr anonime, u zbulua brёnda javёs. Kjo i kishte bёrё gjeneralёt dhe jo vetёm ata, mё tё kujdesshёm edhe ndaj shokut e kujtdo tjetёr. Dyshimet ishin reciproke. Enveri dyshonte te tё gjithё, qё dyshimi ta ndiqte edhe atё vetë. Puna e tij me jugosllavёt, me anglezёt, amerikanёt, gjatё luftёs dhe mё pas edhe me sovjetikёt e kinezёt; likuidimi i kundёrshtarёve politikё nё mёnyrё misterioze dhe pas shpine e komprometonin, ndoshta mё shumё se kёdo tjetёr figurёn e tij. Ende janё tё paqarta si shkoi Enveri nё Francё pёr studime kur nuk i plotёsonte kriteret; si u atashua nё konsullatёn shqiptare nё Bruksel; si u emёrua mёsues nё lice, pa diplomё universitare; takimet me Ali Kelmendin, komunistin internacionalist qё vinte nga shkolla Xherxhinski (e zbulimit sovjetik); marrdhёniet me oborrin e Ahmet Zogut etj, etj. Tё mos i kenё ditur tё gjitha kёto M. Shehu e K. Hazbiu, qё tё parёt patёn nё dorё arkivat e Ministrisё sё Punёve tё Brendshme tё shtetit shqiptar dhe tё pushtuesve fashistё e nazistё? E pamundur. Prandaj dhe dyshimet e Enver Hoxhёs, tё konvertuara nё vigjilencё, nuk toleronin as shokёt e tij mё tё afёrt. Siç tregoi koha mё pas, ato shkonin deri te Kadri Hazbiu e Mehmet Shehu, qё njiheshin si drejtues tё sprovuar tё zbulimit e kundёrzbulimit shqiptar. Nёse ata do tё ishin nё shёrbim tё zbulimeve tё huaja, siç pretendoi Enveri, doemos qё do ta materializonin diku kёtё veprimtari, brenda dhe jashtё funksioneve qё ata kryenin. Deri tani nuk ka dalё asnjё e dhёnё apo fakt kompromentues pёr punёn e tyre. Frika e puçit ushtarak, duhet ta ketё munduar shumё Enverin. Kjo frikё ca nga ca, iu kthye nё paranojё, qё e shoqёroi deri sa pati jetёn. Fryma prosovjetike e edukuar pёr dy dekada nga ai dhe partia qё drejtonte, iu kthye nё bumerang dhe u bё shtrati i kёsaj frike.

– Si e arriti Enveri gjithё atё pushtet ushtarak me kalimin e viteve? Pёr mё tepёr ai nuk ishte njё ushtarak…

– Enver Hoxha nё fillim tё viteve pesёdhjetё e hoqi uniformёn ushtarake, gjё qё nuk e patёn bёrё Stalini, Mao Ce Duni, Kim Ir Seni e Fidel Kastro, por ruajti me xhelozi (sa ishte gjallё) funksionin e Komandantit tё Pёrgjithshёm tё Forcave tё Armatosura (Ushtrisё, Sigurimit, policisё, gardёs, kufirit, forcave vullnetare, rinisё shkollore dhe gjithё popullit tё armatosur). Ndёrsa pas prishjes me sovjetikёt, bёri hapin e dytё tё madh pёr militarizimin e gjithё vendit dhe tё vetё partisё. Me propozimin e tij dhe miratimin e Byrosё Politike, u krijua Kёshilli i Mbrojtjes (organi mё i lartё ushtarak), qё pёr analogji zbriti nё rreth “shtabin e mbrojtjes”, si organ ushtarak, qё drejtohej nga sekretari i parё i partisё. Si kryetar i Kёshillit tё Mbrojtjes, Enveri drejtoi e kontrolloi punёn pёr pёrgatitjen e gatishmёrinё e ushtrisё, strukturave tё shtetit, tё ekonomisё e tё popullatёs civile pёr luftё. Si organi mё i lartё vendimmarrёs, miratoi Tezat e Kёshillit tё Mbrojtjes, ku materializohej vija ushtarake e partisё dhe e shtetit shqiptar. Autoriteti i tij si Komandant i Pёrgjithshёm, shtrihej nё parti, nё qeveri, nё Kuvendin Popullor, nё Frontin Demokratik e kudo. Nofkёn “Komandant” Enveri e pranoi me kёnaqёsi dhe ndihej mirё kur e dёgjonte nga besnikёt e tij mё tё afёrt. Ky pushtet absolut, qё kalonte edhe monarkёt despotё tё mesjetёs (Shteti jam unё, deklaronte Luigji i XIV), do tё ushtronte trysni permanente mbi ata qё e zbatonin, ku gjeneralёt me grada e pa grada, mbanin peshёn mё tё madhe. Puna e tyre u ndoq hap pas hapi. Kush u “lodh”, kush u bё i pakёnaqur, dyshues e mosbesues, njё ditё u gjet jashtё rreshtit i deklaruar armik, sabotator, puçist, poliagjent etj, qё tё meritonte “dekoratёn” e gjysmёs sё lekut. Kёshtu kishte vepruar edhe Stalini me Tukaçevskin e grupin e gjeneralёve qё ai drejtonte nё vitin 1938. Enveri qe mё i avancuar se Stalini, mё i bindur e mё i vendosur pёr tё goditur me dorё tё hekurt edhe shokёt e tij mё tё afёrt. Kjo vijё sjelljeje qё buronte nga vetё sistemi totalitar, i shkonte Enverit, qё me parrullёn “Nё komandё ёshtё Partia”, vrau e preu pa iu dridhur dora e pa brejtur hiç ndёrgjegjja.

(Vijon)

Nesër do të lexoni:

Çfarë ndikoi që Enver Hoxha të krijonte një autoritet absolut dhe të ishte superior si ndaj bashkëpunëtorëve, ashtu dhe ndaj kundërshtarëve.

Nga se ishte aq i sigurt Enveri dhe porosia e Xhon Kenedit dhënë sovjetikëve për Shqipërinë

Largimi i bazës ushtarake ruse nga Vlora në vitin 1961 dhe a ishte ajo meritë vetëm e Enverit?