Memoria historike (komunizmi, nacionalizmi dhe elitat tona politike)

Nga Bedri Islami

Është një fakt i pamohueshëm: memoria historike e një kombi nuk mund të ndahet. Ajo nuk mund të gardhohet si një arë e zakonshme, kur pjesët në dy anët e saj do i thonë njëri-tjetrit se “kjo këtej anës sime është më e mira dhe e vetmja e mirë e mundshme”.

Aq më tepër nuk mund të ndahet memoria historike e një kombi në një periudhë relativisht të afërt, kur ende janë të ndjeshme gjërat që kanë ndodhur dhe kur vetë historia e shkruar nuk është ngjizur si duhet.

Ndoshta periudha më e diskutuar e pas vitit 1990 ka qenë pikërisht kjo që është sot, duke nisur nga viti 1941, kur në skenën politike shqiptare u dukën për herë të parë pas kaq vitesh, dy forca që ishin jo vetëm të ndryshme, por shpesh herë edhe të kundërta, të cilat, në të vërtetë, u rreshtuan në dy anët e kundërta të poleve historike.

Ajo ndarje është ende sot e pranishme në jetën tonë politike, megjithëse shumë akuj janë shkrirë mes tyre, jo sepse idetë dhe vizionet që kanë pasur kanë ndryshuar, por sepse njerëzit që sot i kanë marrë mbi vete këto prioritete politike, kanë ndryshuar.

Nëse, disa kohë më parë, ndarja ideologjike përbënte “murin partiak”, tani kjo është veçse një lojë e zakonshme, që edhe po ta përmendësh, ndjehesh disi ndryshe, pasi kufiri mes ndarjeve ideologjike ka rënë prej kohësh dhe rikthimi tek ato bëhet vetëm atëherë kur kërkohet një rifutje ndryshe në politikë.

Partitë klasike të vitit 1941 e më pas, Partia Komuniste, Balli Kombëtar, Legaliteti, fillesa partish në ditët e fundit të luftës , si Socialdemokratja, tani, ose janë shuar, ose janë të pavlera, ose janë shndërruar nën emërtime të tjera. Asnjëra prej tyre nuk ka atë vizion që kishte asaj kohe, megjithëse lufta për pushtet është gjithnjë e më e ashpër. Sepse tashmë, brenda vetes ka edhe luftën mbi monopolin e financës, duke krijuar secila për vete oligarkinë financiare, e cila i mban në  pushtet por edhe që e dredh sa herë që asaj, oligarkisë i teket të ndërrojë kuajt e pushtetit.

A ka qenë jetike dhe e domosdoshme ndarja e kohës së luftës? A mund të kishte vepruar ndryshe dhe Shqipëria, ndryshe nga të gjithë shtetet e tjera që u përfshinë në luftën kundër nazizmit, mund të kishte një konfiguracion tjetër politik edhe pas luftës? A ka pasur shanse të humbura dhe cili ishte shansi i parë i humbur në këtë luftë? Cilët ishin në kohën e luftës “perëndimorët shqiptarë” dhe cilët ishin pjesë e agresorëve? Mbi cilin krah rëndoi urrejtja, ndjekje dhe vrasjet masive të ushtrisë pushtuese dhe cilët lodronin së bashku me to? Çfarë ndodhi pas luftës a mund të eliminohej dhe të kishte një vend tjetërsoj, ku mendimi politik kombëtar të ishte mbi ideologjinë?

Të gjitha këto janë rizgjuar edhe një herë pas debatit të hapur, më shumë artificialisht, si një moment i pritur shpërthimi ku u përfshi edhe ish presidenti Nishani, si njëri ndër kapterët e bujshëm të historisë së fundit, që lidhet me kampet e përqendrimit, por edhe idetë e mbrapshta të paraqitjes së dy Shqipërive, njërës pro komuniste e tjetrës nacionaliste; njërës, jugut, që ka mbështetur verbërisht lëvizjen komuniste dhe tjetrën, veriun, që i ka qëndruar atij? Sa të sakta janë të gjitha këto? A ka pasur mes tyre një vijë ndarëse, ta zemë në lumin Shkumbin apo e gjitha është ringritur tani, sipas një ideje që ka ekzistuar edhe më herët në politikën shqiptare dhe që, për herë të parë është ngritur në parlamentin shqiptar të vitit 1923?

Jam i bindur se historiani Pëllumb Xhufi e di fare mirë se historia e kampeve të internimit në Shqipëri ashtu si burgjet politike, janë ndër tmerret më të rënda të periudhës komuniste. Shpesh herë ata janë trajtuar edhe si krime kundër njerëzimit. Ai e di fare mirë, ndoshta shumë më mirë se kundërshtuesit e një fjalie të tij, se çfarë ka ndodhur në këto kampe sepse si historian i ka ndjekur në vazhdimësi. Duhet të jesh tejet naiv në histori dhe krejtësisht i amortizuar politikisht të mos e pranosh të vërtetën se regjimi i shkuar, në vite të ndryshme e zona të ndryshme, kaloi në ekstremitete të paimagjinueshme. Historitë e sjella në vite nuk e mohojnë këtë fakt, ashtu si nuk mohojnë edhe faktin tjetër se në Shqipëri megjithë kushtet çnjerëzore dhe tmerrin e kampit të Tepelenës, ka pasur në Shqipëri kampe të tjerë, ku tmerri ka qenë më i rëndë, shtrirja në kohë e tyre më e gjatë dhe ku ka dominuar mbi të gjitha jo vetëm ndëshkimi në emër të familjes, por sidomos ndëshkimi për bindjet politike. Burreli dhe Spaçi janë dy prej tyre.

Por le të kthehemi në fillimin e kësaj ndarje. Koha e luftës nacionalçlirimtare, periudhë e cila si kurrë më parë e shumë më vonë, e vendosi vendin në një kamp të fuqishëm antifashist, ku ishin të përfshirë gjithë shtetet dhe bindjet e ndryshme në synimin e një qëllimi të pazakontë: luftën ndaj nazizmit.

Shumë nga ata që sot paraqiten si përçues të nacionalizmit shqiptar, në vitin 1939 nuk ishin asgjë tjetër veçse karikatura të tij. Duke qëndruar për 15 vite jashtë vendit të tyre, si kundërshtarë të monarkisë, ata kishin bërë paktin e djallit: njëra anë e tyre më e madhja dhe më e pushtetshmja pas okupimit fashist, për 15 vite me radhë, kishin siguruar jetesën e tyre mjaft komode pa punuar asnjë ditë, por nëpërmjet financimit legal dhe ilegal që u bënte shteti serb. Ana tjetër, e mbështetur në figurën e Mustafa Krujës, një italofil që nga qeveria e Durrësit e vitit 1920 dhe kundërshtar me armë i Kongresit të Lushnjës, financohej nga qeveria e Duçes, për ta pasur ashtu si e kishte, një falangë reservë në pushtimin e vendit të tyre.

Kjo klasë politike duke pranuar postet e larta në qeverinë fashiste e humbi të drejtën të quhej nacionaliste dhe, në fakt, nuk kishte asnjë lidhje me nacionalizmin. Njëkohësisht ata kishin humbur lidhjet me njerëzit dhe në mentalitetin e tyre ishte ende bindja se emri që kishin pasur vazhdonte të ishte i fuqishëm dhe se trashëgimia familjare apo politike luante rolin vendimtar në afirmimin e tyre. Nuk ishte më as njëra e as tjetra. Ata i kishin humbur një herë, do i humbnin përsëri, dhe përpjekja që bëhet tani për të përmbysur kohën kur ata hodhën poshtë vetveten është njëra ndër dëshirat për të ndarë memorien kombëtare, ashtu si gardhohet një arë.

“Në Luftën e Dytë Botërore nuk ka pasur kurrë një periudhë në të cilën patriotizmi në kuptimin e besnikërisë së vetvetishme ndaj një qeverie kombëtare të qytetarëve të përfillej më pak. Kur mbaroi lufta, qeveritë e të paktën dhjetë vendeve të vjetra europiane kryesoheshin nga njerëz që në fillimet e saj patën qenë rebelë, të mërguar politikë, apo, më e pakta, persona që e kishin parë qeverinë e tyre si imorale dhe të paligjshme “– do të shkruajë historiani Eric Hobsbaëm.

Kur shkoi në Londër dhe deklaroi me 18 qershor 1940 se nën udhëheqjen e tij Franca e Lirë do të vijonte të luftonte Gjermaninë, Charles de Goulle po kryente një akt rebelimi kundër qeverisë së “ligjshme” të Drancës së Petenit, e cila kishte vendosur në mënyrë kushtetuese t’i jepte fund luftës dhe këtë vendim të saj e kishin mbështetur shumica dërmuese e francezëve të kohës. Sikur Gjermania të kishte fituar luftën, Curchill-i do të ishte trajtuar nga qeveria e tij si një tradhtar, ashtu si u trajtuan liderët shtetërorë sllovakë e kroatë të kohës së nazizmit, të cilët në kohën e pavarësisë shtetërore të kufizuar, si satelitë të Gjermanisë Hitleriane u trajtuan si heronj.

Natyrisht në Shqipëri nuk kishte personalitete të përmasave të tilla, por ata mund të dilnin nga ajo klasë politike që për disa vite ishte trajtuar si e tillë, që kishte lënë emër në historinë e vendit, që nga ditët e para Pavarësisë dhe kishin qenë ndër shtetarët e parë.

Për fat të keq, më shumë të vendit se të historisë së tyre personale, ata u gjendën në kahun e kundërt të historisë dhe, njëkohësisht në kahun e kundërt të historisë së popullit që tyre. Duke u bërë pjesë e qeverisë, nën sundimin fashist, edhe ato pak ngjarje pozitive që bartën, si përhapja e arsimit shqip në Kosovë etj., nuk mund të hiqnin njollën mbi shpinën e tyre.

Qëndrimi ndaj kësaj klase politike, që një herë ishte profashiste e më pas u bë pronaziste, nuk mund të ishte ledhatues, por as nuk duhej të kishte shkuar në përmasat e asaj që ndodhi në të vërtetë.

Nuk duhet të sjell ndër mend ato që ndodhën në shtetet e vjetra perëndimore me përkrahësit e lëvizjes dhe të pushtimit nazist. Në Francë, në Belgjikë dhe në Holandë e Danimarkë, ata morën përmasa tragjike në atë që quhet “puridikimi” apo pastrimi i asaj që quhej lëvizje kolaboracioniste dhe në ato drejtues që morën një emër të përbashkët: kuislingë.

Megjithatë shembulli i tyre nuk justifikon atë që ndodhi në shtetin shqiptar. Nëse në Belgjikë njerëzit vriteshin në vitin 1945 në pragun e shtëpisë vetëm se kishin lexuar një gazetë gjermane pa asnjë lloj gjyqi e kjo ndodhte më ashpër në Holandë e Danimarkë, shteti shqiptar kishte një mentalitet tjetër, ende nuk ishte formësuar ajo që mund të quhej ndërgjegjja kombëtare; përdallimi mes brezave duhej bërë si nevojë e domosdoshme e përbashkimit të kombit; ndalimi i ndëshkimit duhej bërë në çastin kur e drejta e tij nuk do të kthehej në hakmarrje të verbër.

Megjithatë, të gjitha këto, të ndodhura në një vend si i yni, ku caku i një fshati është në të njëjtën kohë edhe fillimi i një fshati tjetër dhe ku, në një qytet të gjithë janë të njohur me njëri- tjetrin, nuk mund të fshehë të vërtetën që nuk ka lidhje me atë çka ndodhi më pas: në Shqipëri ka pasur gjatë luftës kolaboracionistë të ashpër, të lidhur fuqishëm me pushtuesin që ndërmorën në emrin e tij vrasje masive, u bënë pjesë e masakrave dhe e tmerreve të luftës.

Është fakt, me të cilin mburren sot vazhduesit e ballistëve apo legalistëve të djeshëm, se në sulmet kundër forcave çlirimtare në luftën antifashiste, më shumë partizanë të vrarë kishte nga armët e tyre se sa nga gjermanët. Thuajse në të gjitha masakrat e ndodhura është e pranishme forca mercenare e tyre. Halit Alia mund të ketë sot një monument në Peshkopi, por ai në fakt ishte një mercenar i forcave pushtuese që në emër të tyre u nis të bënte masakra të Skrapar, në Vlorë, në Mallakastër dhe është paguar për këto masakra. Nëse sot termi antikomunist është i njëjtë me fashist atëherë do të thotë se klasa politike e dalë nga këto lëvizje është ende në fillimet e vitit 1940 dhe se asgjë nuk ka mësuar nga historia.

Askush nuk e di sot me siguri se sa është numri i të vrarëve në luftën antifashiste. Nuk ka pasur e nuk ka një dëshmi të saktë, pasi jo rrallë, janë ngatërruar viktimat dhe dëshmorët. Por, sidoqoftë ai ka qenë tepër i ndjeshëm për një vend si i yni. Në tre vite luftë u vranë më shumë se 12 mijë djem e vajza shqiptare, kontribut i ndjeshëm antifashist. Nëse heqim sinorin në kujtesën historike atëherë gjërat duhen kthyer në Fillimin e Gjërave dhe jo në mesin e tyre. Sepse tre vite luftë i kushtuan tepër gjak vendit.

Komunizmi gjet truall të gatshëm në Shqipëri jo se njerëzit e njihnin atë, por sepse një brez i tërë tejet i ri, u la në përbuzje nga ata që ishin mësuar ta ndanin vendin në parcela krahinore, ku ende jeta ishte ndarë në bajraqe dhe ku, megjithë përpjekjet e para të monarkisë, gjërat kishin mbetur kështu. Në Veriun e Shqipërisë mbi 95 për qind e banorëve ishte analfabet dhe miti i bajraktarit ishte mbi gjithçka, edhe mbi rolin e shtetit. Në jugun e Shqipërisë pronarët latifodistë të tokave, që jo rastësisht u bënë proitalianë dhe e lidhën jetën e tyre me pushtuesin, sundonin me dorë të hekurt.

Përballë tyre po gjente agun e saj një lëvizje e re, e cila edhe pse ishte utopike, e panjohur, e mjegullt, sillte me vete dy parulla të pasluftës, tokën dhe barazinë.

Botuar në Dita. Vijon…