Muhaxhirët e Myzeqesë

Si rezultat i kryengritjeve shqiptare në Kosovë kundër serbëve janë ndërmarrë ekspedita ndëshkimore nga ana e serbëve kundër shqiptareve deri në spastrim etnik, madje deri në atrocitete monstruoze ndaj popullsisë civile. Këto kanë ngjarë në fillimet e viteve të Luftës së Parë Botërore, kur luftonte Bajram Curri dhe Isa Boletini dhe në vitet 1922 – 1923 kur në Drenicë luftonte për t’u kthyer në mit Azem Galica me Shotën. Një grupim tjetër erdhën bashkë me Ahmet Zogun si mercenarë për të përmbysur qeverinë demokratike të Fan Nolit. Muhaxhirët e gjorë lanë pas gjithçka që patën, tokat ua rrëmbyen dhe shtëpitë ua dogjën, kafshët ua grabitën dhe burrat ua therën… Ata ua dogjën librat, ua shkatërruan kulturën, ua ndaluan shkollat në gjuhën amtare. Ata bën gjithçka për të zhdukur edhe kujtesën kombëtare, por lulja mbiu edhe nëpër shkëmbinj. “Gjeografia na ka bërë fqinjë, historia na ka bërë armiq”, ka thënë Presidenti amerikan, Xhon Kenedi, thënie që vlen edhe për ne, shqiptarët.

Që nga viti 1918 deri më 1941 u dëbuan me forcë 25 mijë kosovarë myslimanë nga vatrat e tyre. Shumica e tyre emigroi në Turqi kurse një pjesë u vendos në Shqipëri, veçanërisht në tokat e 24 fshatrave të Myzeqesë Perëndimore: Ura e Gurit (NB Çlirimi), Lejlek, Portëz, Ndërmenas, Murtaja, Baltëza, Lalaj, Zhavar, Pojan, Havalejas, Mujalli, Hamil, Plyk, Bakërzë, Sheqi i Madh, Bufas – Sulaj, Çipllakë, Kisha e Libofshës, Rreth Libofshë, Babunjë, Divjakë, Xhebba. Pra u vendosën 439 familje me 884 frymë. Ne Xhebba u instaluan 21 familje me 134 frymë.

Muhaxhirët, siç i quante komuniteti vendas, kryesisht u vendosën në Myzeqenë e Madhe dhe në Myzeqenë e Vogël (Fusha e Kavajës). Ata u vendosën në fshatrat Qerret dhe Karpen. Po t’i hedhësh një sy të vëmendshëm këtyre fiseve, pothuajse janë të njëjtë, por të shpërndarë në fshatra të ndryshme. Psh, në Qerret u ngulën familjet Shala, Krasniqi, Gashi, Berisha, Hoti Shquti. Me kalimin e viteve këto familje u integruan me vendasit duke u arsimuar dhe duke dhënë kontribute të vyera në përparimin e vendit. Do të veçoj nga këto familje veçanërisht atë të Halim Mehmetit (Shquti) me origjinë nga Mitrovica, i cili për shumë vite ka ushtruar në qytetin e Kavajës misionin e Hoxhës , i mbiquajtur hoxhë Kripa. Ky hoxhë ka pas gëzuar një respekt të veçantë në këtë qytet. Përveç kësaj ai kishte një familje të madhe, të arsimuar dhe me detyra të rëndësishme ne Kavajë. Por më e rëndësishmja në këtë familje klerikale dhe shumë e vyer për atë kohë ishte martesa e djalit të Hoxhës me mbesën e Papa Jorgji Dakës po nga Kavaja. Ky gjest theu tabú. Nuk duhet harruar ndihma materiale dhe morale ndaj këtyre muhaxhirëve nga ana vendasve nga Kryqi i Kuq, nga qeveria e asaj kohe, nga Austro-hungaria, por edhe nga një lorde angleze, e cila vuri në dispozicion të muhaxhirëve një pjesë të pasurisë së saj. Ajo ngriti një shkollë në Qerret dhe i vuri emrin e djalit të saj të vetëm, Herbert, i cili kish kontribuuar si misionar dhe mik i Shqipërisë dhe që kishte vdekur nga një sëmundje e pashërueshme. Të njëjtin veprim bëri edhe misionarja tjetër, Xhebba, në Vanaj të Libofshës, ku për nder të saj hapësira e një toke ku u instaluan muhaxhirët mori emrin e saj. Vetëm në zonën e Lushnjës dhe Libofshës u instaluan 91 familje me 359 frymë. Në Rreth-Libofshë dhe në fshatin Çipllakë u instaluan 18 familje me 57 frymë, kryesisht nga krahina serbo – boshnjake e Sanxhakut, të dëbuar nga sllavët vetëm e vetëm se ishin myslimanë, si familjet Dulla, Shkreli, Kerleci, Bosnja (Të dhëna të tilla gjenden në Vjetarin Statistikor të Teki Selenicës) Po ashtu një studim interesant ka bërë Pandeli Komini me librin “Myzeqeja Perëndimore”.

Edhe në Babunjë të Lushnjes u vendosën familjet Krasniqi, Gashi, Presheva, Konja dhe më vonë Sakajeva. Në Gogolas, familjet Shala, Perlezi etj. Po ashtu familje me këtë mbiemër gjenden në Sejmenas dhe Çukas të Lushnjes. Në Vanaj, pothuajse shumë afër, u krijua një fshat me emrin e misionares angleze Xhebba (Xhepaj), ku u vendosën familjet Tërnova, Sinani, Gërguri, Lushaku, Kelmendi, Mersala, Borovci etj. Xhebba ishte një sozi bamirësie si Elizabet Karnovon. Është për t’u vënë në dukje familja e Tërnovëve në Vanaj të Libofshës. Edhe këtu kemi të bëjmë me një hoxhë, siç ishte Sefë Tërnova, burrë i zgjuar dhe autoritar. Të tillë kishte edhe vëllezërit; të tillë u bënë edhe fëmijët e tyre, të arsimuar e të sjellshëm. Për mua mbetet i paharruar në kujtesën time nga fëmijëria plaku kosovar Bajram Sinani, një mik i mrekullueshëm i familjes tonë. Ai ishte punëtor i palodhur, i urtë dhe vishte gjithmonë kostumin popullor të vendit të origjinës. Po kështu të respektuara kanë qenë edhe familjet e Ahmet Kelmendit, Myslym Borovcit etj.

Në vitet e para të ardhjes së muhaxhirëve kishte vështirësi të mëdha. Ata nuk aklimatizoheshin dot. Uji dhe temperaturat ishin të papërshtatshme për ta. Ata lanë gjithçka prapa dhe mbetën nën jorganin e qiellit dhe për dyshekë kishin tokën, pothuajse të veshur me zhele dhe këmbëzbathur. Atëhere ishin kohë kur Myzeqeja vuante nga sëmundjet e malaries dhe tuberkulozit. Në vitin 1931 në Stanin e Bobos, në Thanë të Fiersheganit, kanë vdekur nëntë persona brenda një jave nga malarja dhe tuberkulozi.

Përveç kosovarëve, në Myzeqenë e Madhe erdhën muhaxhirë edhe nga trevat shqiptare të Maqedonisë dhe Greqisë e sidomos nga zona e Strugës, Dibrës, Kosturit dhe rrethinave të tyre, pranë kufirit me Shqipërinë. Edhe në këtë rast shumë prej tyre morën shtetësinë turke ndërsa një pjesë erdhën në Shqipëri dhe u vendosën në toka të mira bujqësore, si në Qerret të Lushnjes, Savër, pranë qytetit. Madje krijuan edhe një fshat me emrin e tyre të origjinës, Kosturli, që ndodhet nën juridiksionin e Komunës Gorre. Familje të tilla si Koçillari, Pollozhani, Agolli, Beqiri,Manoku, Hajredini, Topalli, Gafka, Liçi, Zhuri, Pajolli, Maledhi, Lala, Hasani, Terelli, Merrolli, Barolli etj. Edhe këto familje janë shquar për edukatë pune, për aftësi organizative dhe dëshirën për t’u arsimuar. Veçoj me respekt njerez të tillë të nderuar si Samit Koçillarin. kolonel Sulo Manokun e Zabit Pollozhani (Kurti), Demir Liçin, Enver Liçin dhe gjithë familjet e tyre të të madha e të mrekullueshme. Në gazetën “Bashkimi” të vitit 1946 shkruhet se në Myzeqe dallohet si bujk modern i palodhuri Rakip Pajolli ose Beqir Zhuri me djemtë; në Qerret të Lushnjes, po ashtu familjet Xhima, Mullaj, Merelli, Bekuli etj. Të gjithë këto familje kanë gëzuar të drejta të barabarta si të gjithë shtetasit e Republikës së Shqipërisë. Ata u integruan menjëherë me shoqërinë shqiptare dhe kudo përçojnë aftësitë e tyre në të gjitha skajet e vendit.