Ndërlidhja, nga Zogu te lufta NAÇL

Nga Fuat Sinani

Para vitit 1990, për rreth 40 vjet, Qershori ka qenë muaji me aktivitete të shumta, për personelin ushtarë dhe kuadro në shërbimin e ndërlidhjes në ushtri. Kulmi arrinte më 22 Qershor në shpërndarjen e trofeve të garave në përgatitjen fizike ashtu dhe në atë profesionale si operator radio-telegrafist, radiofonist, telefonist e sinjalist. Kjo datë festive për shërbimin e ndërlidhjes qe vendosur qysh më 22 qershor 1944.

Dihet se çdo ushtri në kryerjen me sukses të detyrave të saj si në kohë lufte dhe kohë paqeje, ka si domosdoshmëri mirëfunksionimin e zinxhirit komandues të saj. Personeli njerëzor ushtarak, operator e teknik që bën të mundur mirëfunksionimin e këtij zinxhiri si dhe teknika që përdoret për këtë qëllim përbëjnë atë që quhet Shërbimi i Ndërlidhjes së Ushtrisë.

Theksoj se UNÇL me veprimtarinë e saj për çlirimin e të gjithë vendit, vetëm me forcat e saj, gjatë Luftës së Dytë Botërore bëri histori të lavdishme për veten e vet dhe rriti krenarinë e popullit shqiptar në sytë e botës. Përkujtimi i datës së krijimit të saj më 10 korrik 1943 si dhe përkujtimi i datave të krijimit të armëve e sikurse është 22 Qershori i 1944-s, janë të përligjura se bëjnë vlerë historike për vendin tonë.

Nëse do të kishin sadopak lavdi dhe ushtritë e tjera të mëparshme dhe sidomos ajo e mbretit Zog, patjetër që do t’i përkujtonim me respekt e krenari. Kjo ushtri i pati mundësitë që të përsëriste një epope skënderbejane, por në fakt u shthur brenda një ore më 7 prill 1939.

Historianë të ndryshëm thonë se krahas mungesës së shpirtit luftarak kësaj ushtrie nuk i funksionoi zinxhiri komandues si edhe shërbimi i ndërlidhjes. Përballë ushtrisë pushtuese me 40.000 trupa të gjeneral Alfredo Guzzonit, mbreti Zog kish një ushtri me dispozitiv të konsiderueshëm për luftim mbrojtës. Kishte 18.000 ushtarë këmbësore, 2000 forca mbrojtëse të kufirit, 2800 xhandarë, 2060 n/oficerë, 860 togerë, 308 kapitenë, 42 majorë, 12 n/kolonelë, 7 kolonelë e 2 gjeneralë. Raporti i forcave mësymje-mbrojtje ishte i pranueshëm rreth 2:1, aq sa i pranojnë doktrinat ushtarake. Por mbreti Zog nuk i mbathi opingat siç kishte premtuar për të qenë në krye të ushtrisë, por ja mbathi si hajdut duke thyer betimin e Himnit të Flamurit se: “Prej lufte veç ai largohet/që është lindur tradhëtor…”. Edhe ministri i tij i Mbrojtjes gjeneral Aranitasi si u informua nga një raport sekret i përpiluar nga kapiten Gjeluci për përqendrimet ushtarake në jug të Italisë, nuk e bëri të gjatë, por 4 ditë para se të bëhej zbarkimi dha dorëheqjen.

Për zbulim e kish dërguar mbreti kryeadjutantin e tij Zef Serreqin, por ai u vu menjëherë në shërbim të italianëve sepse i “duheshin ca të holla…”, siç tregon Konti Ciano në ditarin e tij.

“Bëmat” e zinxhirit komandues të mbretit Zog nuk kanë të sosur, por po tregoj edhe një të një rangu më të ulët. Kapiten Mahmuti, komandant këmbësorie në Berat, shkëputi lidhjet me telefon e radio me qendrën dhe me eprorin e vet n/kolonel Faik Quku, për të mos i shkuar në ndihmë batalionit “Kaptina” të angazhuar në luftim në Bestrovë të Vlorës. Të nesërmen më 8 prill ky farë kapiteni pa “cak e pa bam” ja dorëzoi batalionin me gjithë flamurin e krenarisë së repartit, forcave italiane. Kjo pra ishte ushtria e mbretit tonë që kapardiset në shtatoren që i bëri Berisha me pompozitet, por populli e di se ai ishte një ambicioz i zakonshëm që nuk motivohej për vepra të larta, por nga dëshira për madhëri, luks e pasuri. Këtë pohim e vërtetoi edhe jeta e tij në luks në kurriz të një populli mjeran e fukara, e që argëtohej me parada pompoze të një ushtrie kukull që përpinte pothuaj gjysmën e buxhetit të shtetit e që nuk mundi të bënte as edhe një orë qëndresë ndaj pushtuesit fashist më 7 Prill 1939.

Vendi u pushtua lehtësisht dhe populli ynë u lëndua rëndë në krenarinë e vet. Shpirti i tij nuk mund t’ia falte lirinë një pushtuesi të krekosur. Historia për popullin tonë, s’ka qenë aspak dashamirëse, megjithatë në mjegullën që ka përhapur koha, ai ka arritur të orientohet drejt. Si nevojë historike ai nga gjiri i shumicës së vet prodhoi shtabin e vet politik, PKSH. Nën drejtimin e këtij shtabi, në çdo cep të vendit u ndez kryengritja e armatosur për të rifituar lirinë e grabitur. Veprimet luftarake që bënin vatrat e rezistencës popullore si në Vlorë, Mallakastër, Pezë, Dibër e gjetkë ishin gati kaotike e të paorganizuara. Për këtë qëllim më 10 Korrik 1943 këto grupime (çeta) u riorganizuan në formacione të rregullta ushtarake me një shtab drejtues ushtarak e të vetëm, duke u quajtur ushtria NÇL, me Shtabin e Përgjithshëm Ushtarak. Pajisja e armatosja e kësaj ushtrie u bë kryesisht nga depot e armikut me devizën “Në mos kini armë gjeni / ja rrëmbeni atij qeni”.

Në Kongresin e Përmetit më 24 Maj 1944 ku u hodhën themelet e Shtetit të ri edhe Ushtria NÇL u përsos në organizim. Detyra e parë që dha Komandanti i Përgjithshëm, ishte që Divizioni i Parë sulmues i sapokrijuar më 29 Maj 1944 të kalonte Shkumbinin me detyrë: Me luftim mësymës, të bënte rrethim, asgjësim e kapjen rob të armikut për çlirimin e Shqipërisë së Mesme e të Veriut. Me marrjen e kësaj detyre edhe personeli i Shërbimit të Ndërlidhjes u vu para detyrash të reja.

Në luftë e sipër ishin bërë përpjekje për të siguruar personel me cilësi intelekti e fizike të mira për korrier, sinjalistika zanore me bori, pushke e bomba, për sinjalistika vizuale me flamur, zjarr e tym, si dhe për të përgatitur r/telegrafistet, r/fonistët e telefonistët e nevojshëm.

Gjithë personeli i ndërlidhjes me modesti e përkushtim kryen detyrat e tyre me nder duke bërë të mundur që zinxhiri komandues i ushtrisë të kish efektivitet dhe ushtria të korrte fitore të njëpasnjëshme. Si në çdo luftë edhe shërbimi i ndërlidhjes pati dëshmorët e saj.

Për arsye të hapësirës në gazetë, nuk mund të shkruaj më tepër për veprat e tyre heroike, veç them: “Qofshin të paharruar dëshmorët e atdheut”.

Në memorialin e Shërbimit të Ndërlidhjes janë të fiksuar sakrificat për zbatimin e detyrave nga Shtabi i Zonës së Parë operative për ndërtimin e linjave telefonike: Frashër-Përmet; Stegopull-Nokovë-Palokastër-Cepo-Gusmar-Kuç. Materialet për këto linja u grumbulluan nga linjat telefonike të armikut e të qeverisë kuislinge. Për mungesë të përcjellësve të mjaftueshëm u përdor teli i shfilluar nga teli me gjemba i xhenios së armikut. Për zëvendësim izolatorësh në shtylla u përdorën edhe brirë bagëtish… nderim e mirënjohje për ata ndërlidhës. Më vonë në luftë e sipër linjat telefonike u shtuan edhe më tepër duke i krijuar Shtabit të Përgjithshëm mundësinë e komunikimit në të gjithë Shqipërinë e Jugut, dhe në disa raste deri të partizani vrojtues. Ndërlidhja telefonike përveç plotësimit me sukses të detyrave të saj u vu edhe në shërbim të propagandës, mbasi me telefon u transmetuan fillimisht Vendimet e Kongresit të Përmetit, 24/05/1944.

Le të kujtojmë konkretisht ngjarjen e 22 Qershorit 1944. Qendra e Ndërlidhjes e Shtabit të Përgjithshëm ishte vendosur në Odriçan të Përmetit. Ndërlidhja me Div. I S qe vendosur të mbahej me radio dhe korrierë. Po kalonin ditë e netë që Div. I S po luftonte me armikun e po marshonte në veri ndërsa r/ndërlidhja nuk ishte vendosur. Ankthi kishte pushtuar çdo partizan të Qendrës së Ndërlidhjes, tregon në kujtimet e tij ndërlidhësi Kadri Brahimi:

“Gjumi nga sytë e mi e të Servet Xames qe arratisur, vazhdon të tregojë ai më tej. Komandanti i Përgjithshëm duke parë shqetësimin tonë përpiqej të na qetësonte duke na thënë: “Kur s’ka lajme, lajmet janë të mira. Lajmi i keq vrapon e përhapet shpejt.” Nga sa u mor vesh më pas përpjekjet për t’u lidhur nuk qenë ndalur as nga ndërlidhësit e Shtabit të Divizionit me në krye ndërlidhësin Isak Lila, veçse mundësitë e tyre ishin të pakta. Divizioni ishte vazhdimisht në lëvizje e luftim. Vendet ku ai rigrupohej nuk arriheshin nga valët e radios. Antena e tij ishte në forme “T”, 15 m lartësi e 40 m gjerësi, gjë që kërkonte kohë për t’u ngritur e drejtuar nga korrespondenti. Megjithatë më 22 Qershor, ora 10, pas kërkimesh e përgjimesh të lodhshme u arrit të dëgjohej sinjali i shumëpritur. Pas shkëmbimit të shenjave të njohjes Divizioni i transmetoi për në r/gramin e parë të koduar që raportonte sukseset e arritura në plotësimin e detyrave të ngarkuara… Fitore, entuziazëm i papërshkruar në Qendrën e Ndërlidhjes. Në po këtë ditë Shtabi i Përgjithshëm vendosi që kjo datë të jetë dita e përkujtimit të Shërbimit të Ndërlidhjes në ushtri. Nga fundi i muajit qershor, pas shumë përpjekjesh u vendos r/nd e bashkëveprimit me Shtabin Maqedonas, Kosmetin e Shtabin Aleat të Mesdheut”.

Pas çlirimit të vendit edhe Shërbimit të Ndërlidhjes iu kushtua rëndësi e dorës së parë, u pajisën me radio të gjitha hallkat e ushtrisë me breza frekuencash sipas vendit e llojit të armës. Në vitet 80’ u prodhuan radio me modulim në frekuencë e valë fikse pa kërkim e riakordim në Durrës, të cilat ishin shumë të thjeshta në përdorim e me dimensione të vogla. Në Shkodër u prodhuan kabllo ndërlidhjeje nëntokësore të cilësisë së parë. Telefonia shkonte nga VKQ deri në QZ të vijës së parë të mbrojtjes. Në Gramsh prodhoheshin bateri për radio e telefona mobile. Dy vjet pas elektrifikimit të të gjithë vendit, pikërisht më 23 tetor 1973 përfundoi telefonizimi i të gjithë vendi, në çdo fshat sado i largët të ishte. Vetëm linjat e vijave hekurudhore ishin disa fish më shumë se sa linjat e gjithë Shqipërisë para lufte. Me këtë sistem ndërlidhjeje u bë e mundur që gjithë vendi me marrjen e sinjalit të kushtrimit të kalonte në gatishmëri për 3-6 orë. Komandanti i Përgjithshëm e merrte drejtimin nga VK e kohës së luftës për 12 orë. Për këtu në Vlorë nuk mund të mos përkujtoj me nderim e respekt kontributet në Ndërlidhje nga z. Ivzi Halili, Ibrahim Braçe, Nasi Kate, Petraq Shahini, Sali Laba, Ismail Velo, Mustafa Xhufi, Thimio Dako. Gjithashtu kujtoj me nderim e respekt komandat e reparteve që e vlerësonin shërbimin e ndërlidhjes në repartet e tyre si Myfit Bardhi, Hamit Gjika, Skënder Sera, Ndriçim Karakaçi, Muharrem Muça, Eqerem Osmani, Luçi Stefa, Balil Banushi, Hysni Meko, Maliq Vreka etj. Disa prej tyre që po përmend kanë ndërruar jetë, ndaj u them: “U prehshin të qetë!” Të tjerët “paçin jetë cilësore e me pleqëri të bardhë”.

*kryetar i SHKURSH, dega Vlorë (Shoq. komb. Ushtarakëve në rezervë të Shqipërisë)