Në gjurmë të gazetarisë dhe publicistikës së Sami Frashërit

Prof. Hamit Boriçi

 

1.

Sami Frashëri, një nga ideologët e Rilindjes Kombëtare, përpara se t’u hynte veprave madhore të kulturës osmane dhe turke ka ushtruar fletorarizmin si drejtues (kryeredaktor e redaktor) i 8 gazetave e revistave turke..

Pasi u diplomua në gjimnazin “Zosimea” të Janinës, më 1872 shkoi në Stamboll ku ishte në rritje e zhvillim një shoqëri  shqiptare me ideale dhe veprimtari atdhetare, që do të bëhej vatër e rëndësishme e Rilindjes Kombëtare. Shpejt, i përkrahur nga vëllai i madh i tij, Abdyli, Pashko Vasa, Jani Vreto, Hasan Tahsimi e bashkatdhetarë të tjerë, arriti të emërohet në administatën shtetërore.

Me një horizont të gjerë kulturor, me ideale të larta për kombin e atdheun, për iluminizmin dhe për shkencat e ndryshme, Samiu, nëpunës në   “Matbuat Kalemi” (Zyrë e botimeve) në Drejtorinë e Shtypit të Stambollit bëhet i njohur në qarqet politike, shoqërore e kulturore të kryeqendrës së Perandorisë së sulltanëve, çka i krijoi mundësi për të bashkëpunuar me gazeta e revista të ndryshme.

Ndërkohë ai hyn në lidhje me personalitete të njohura të mërgatës shqiptare, përfshihet edhe me bashkatdhetarë që zhvillonin veprimtari patriotike për bashkimin kombëtar, për çlirimin e Shqipërisë dhe të drejtat e kombit shqiptar. U lidh dhe fitoi admirimin e personaliteve të shquar të kombit tonë, që jetonin e punonin në Stamboll, si Hoxha Tahsin, Jani Vreto, Pashko Vasa etj. Bashkëveproi me organizatorët kryesorë të “Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare”. Me themelimin e Shoqërisë së të shtypurit ahkronja shqip” (1879) u zgjodh kryetar i saj.

 

1.  Kronikë, Samiu redaktor, kryeredaktor

 

Veprimtaria publicistike e Sami Frashërit si dhe pjesëmarrja e tij në redaktimin e drejtimin e gazetave e revistave shtrihet në një kohë 12-vjeçare, në vitet 1873-1885.

1.Sprovën e  parë e bëri si bashkëpuntor. përkthyes e redaktor, në fletoren “Sirac’asr”, e njohur me emrin e shkurtër “Siraç” (“Fneri”). /Shih Alban Tartari- Mediat turkofone në Ballkan – Studim për mbrojtjen e gradës “Doktor i Shkencave  në gazetari dhe komunikim”, Tiranë, tetor 2015 / Nga emërtimi kuptohet se kjo e përkohshme detyrë kryesore kishte dritësimin e mendjeve të lexuesëve, t’i zgjonte ata dhe me dituri e shkëmbim përvojash nga realitetet bashkëkohëse t’i ndihmonte për përballimin problemeve e situatave që i shqetësonin.

Pas 6 prillit 1873 kur, me urdhër qeveritar u ndërpre botimi i gazetës  “Sirac”, Samiut iu besua drejtimi i revistës “Hadika” (Kopshti).Ai, mjeshtër  i fjalës dhe i penës, me kurajo ngriti zërin për çështjen shqiptare, shpesh me gjuhën e Ezopit dhe me aludime, duke i rënë ndesh regjimit Osman.

Botimi i dramës “Atdheu dhe  Silistria” të  Namik Qemalit  dhe artikulli me titull Askerli (Shërbimi ushtarak) /Autori kërkonte që koha e shërbimit ushtarak të jetë më i shkurtër, për kushte më të mira dhe secili popull nën Perandorinë Osmane të shërbejë në vendin e vet…kështu edhe shqiptarët të shërbejnë në vendin e vet” / që bënë jehonë të madhe, shqetësuan zyrtarët e lartë. Ata reaguan me egërsi. Zyra e Shtypit në Ministrinë e Jashtme të Portës së Lartë, më 16 korrik 1873 publikoi urdhërin e prerë për ndalimin e botimit të fletores “Hadika” dhe shkarkimin e Sami Frashërit nga detyra e kryeredaktorit. Motivimi: gazeta “…është në kundërshtim me vijën shtetërore dhe rregullin ekzistues të qeverisë, nuk po mungon të botojë artikuj dhe mendime që shkaktojnë turbullimin e mendjeve të lexuesëve”.

Shkrimtarin e shquar demokrat e përparimtar Namik Qemalin e internuan në Qipro, ndërsa Sami Frashëri vihej në “Mbi këqyrje”…

2. Samiun e largojnë nga Stamolli. Siç na bën me dije Profesor Nasho Jorgaqi ” për pikëpamjet e tij liberale. internohet në Tripoli”. Ishte viti 1874. Me interesimin e Valiut Sami Pasha, babait të shkrimtarit të njohur turk Sezai efendi, u mbajt në Tripoli, kryeqendër e vilajetit kryeqendë e vilajetit të Libanit.

Valiu përkujdeset për Samiun. Me ndëhyrjen e tij, Sami Frashëri ngarkohet me detyrën e redaktorit të gazetës “Tarabulus garp”, organ qëndror i vilajetit, e përjavëshme që dilte  në dy gjuhë, turqisht dhe arabisht.

Pas 9 muajve qëndrimi në Tripoli, Samiu, përsëri me ndihmën e Valiut u la i lirë  të kthehet në Stamboll.

3. Në muajt e parë të vitit 1876 Sami Frashëri drejton revistën “Muharrir” (“Shkrimtari”). Qarkulluan vetëm 4 numra.

4. Samiu, nga 9 marsi 1876 deri më 5 janar 1887 ishte kryeredaktor dhe redaktor i të së përditshmes së Stambollit “Sabah” (Mëngjezi”, gazetë që shpejt bëri emër. Vlerësohej për politikën editorale në shërbim të shoqërisë, për bashkëpunëtorë të zgjedhur dhe me autoritet, për individualietin mediatik.

Por edhe  “Sabah” pati fatin e shumë gazetave të tjera të kohës. Problematika dhe këndvështrimi i çështjeve të trajtuara në fletore nuk u shkonte për hosh qarqeve zyrtare të Stambollit. Prandaj, duke u nisur nga një lajm që binte ndesh me oritentimet e Portës së Lartë, qeveria urdhëroi ndërprerjen e botimit të gazetës. Samiu, para se të dorëzonte detyrën, në numrin e fundit, më 5 janar 1887 doli me një shkrim të ashpër kundër censurës së qeverisë, duke kërkuar me këmbëngulje lirinë e shtypit dhe të shprehurit.

5. Në agun e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit Samiu merr përgjegjësinë e kryeredaktorit të së përditshmes më të rëndësishme,“Tercuman-i Sark” (“Zëdhënësi i Lindjes”) numri i parë i së cilës kishte dalë në qarkullim më 22 mars 1878./ Emri i Samiut si kryeredaktor të kësaj gazete, shënohet në nga numri 74 (10 prill 1878) –Shih- “Tribuna e gazetarit”, T. 1971/2, f. 48-51) /

Samiologët kanë përvijuar mendimin se fletorja ” Zëdhënësi i Lindjes” i dha shumë vend çështjes shqiptare, sa mund të konsiderohet si  mbrojtësja më konsekuente e Lidhjes së Prizrenit dhe e qëndresë së saj”. (Z. Xholi- “Sami Frashëri”-T. 1978, f. 19).

6. E përjavshmja “Aila” (Familja), botuar në vitin 1879, revistë e posaçme për gratë, fëmijtë dhe punët shtëpiake. Në editorialin e parë paraqitej programi dhe qëllimi i revistës: “për t’u bërë shërbim familjarëve, për të gjithë pjestarët e familjes, kryesisht do të trajtojë problemet e gruas”. Në artikulllin “Familja” flitej për “dashurinë midis pjestarëve të saj”, ku thuhej: “.nuk mund të quhet familje ajo që i mungon dashuria dhe edukata”. Botohen tregime për femijë, lodra, etj. Revista del kundër zakonit që djemtë sa bëhën 4-5 vjeç privilegjohen e ndahen nga vajzat e gratë. Dolën 20 numra.

7. Revista “Hafta” (Java), e përkohshme enciklopedike, themeluar nga Samiu në vitin l88l. Qëllimi: “ Të përhapë dituri, mendime, mësime për jetën, kulturën dhe qytetërimin”. Kryeredaktori botoi këta artikuj: “Përparimi dhe qytetërimi”, “Përparimi dhe arsimi”, “Kush nuk shkon përpara, shkon mbrapsht…”, “Kuptimi i së vërtetës së pastër”,”Esenca dhe rëndësia e kimisë dhe e fizikës”- “Origjina dhe degët e gjuhëve”, “Esenca dhe e vërteta e poezisë”, “Esenca e ajrit dhe komponentët përbërës të tij”, “Poezia dhe poetët” etj. Në këtë revistë publikuar u botua nekrologjia  e Hoxha Tahsinit. Doli 4 vjet rradhas.(Nexhip Alpan & Nasip Kaçi – Shqiptarët në Perandorinë Osmne, Tiranë 1977, f. 81 )

8. E përmuajshmja “Drita”-“Dituria” (“Ckronj mësimi e përhercime”) është e para revistë botuar në gjuhën shqipe. Doli në Stamboll rregullisht nga muaji gusht 1884 deri në korrik të vitit 1885: nga numëri 1-3 me emërin “Drita” dhe nga numër 4 deri në 12 me emërin “Dituria”.

“Drita”-“Dituria” përmbyll ciklin e sistemit të periodikëve që Sami Frashëri i shfrytësoi për popullarizimin e Shqipërisë dhe për të kërkuar e mbrojtuar yë drejtat e saj, liri e pavarësi.

 

* * *

Krahas drejtimit të gazetave e revistave të sipërpërmendura, Samiu bashkëpunoi edhe me të përkohshme të tjera të Stambollit, por edhe të Europës. Artikujt e tij vlerësoheshin në gazetën botërisht të të njohur “Tercümân-i Hakikat” (“Përkthyesi, zëri i të vërtetës”) si edhe në të pëditshmen franceze “Journal Des Debats”, që filloi të dilte në Paris në pranverën e vitit 1789.  (“Tercümân-i Hakikat” ishte përditshmja e Konstandinopojës (sot-Stamboll), themeluar e drejtuar nga Ahmed Mid’hat. Numëri i parë u botua më 25 qershor 1878. Vijoi të dale pa ndërprerje deri më 12 janar 1924. Njihet si vatër e dijes dhe shkollë e gazetarisë turke.)

Në faqet e “Tercümân-i Hakikat” Samiu parashtroi platformën e Lidhjes së Prizrenit, ku  “për herë të parë u paraqiten kërkesat shqiptare për pavarësi përpara opinionit turk çka shkaktoi polemikë mjaft të madhe”. (Revista “Gjurmime Albanologjike” – Seria Shkencat Historike, Prishtinë, 1968, nr. 1.,f.109 ).

 

            III. Përmbajtja,  tematika në faqet e gazetave kryesore   

 

Studiuesë të Sami Frashërit që kanë shfletuar gazetat kryesore sjellin të dhëna me referencat përkatëse për lëndën, përmbajtjen që karakterizohet nga propagandimi aktiv e sistematik  i idetëve të Rilindjes Kombëtare, i çështjes shqiptare dhe përpjekjet  për të drejtat, për liri, autonomi e pavarësi.

U shkruan dhe botuan artikuj, kryeartikuj e pamflete për fatin e Perandorisë Osmane në tërësi dhe të Rumelisë në veçanti; për fuqitë europiane dhe të ashtuquajturën çështje të Lindjes; për copëtimin e territorit të Shqipërisë në favor të  të shteteve shovene fqinj; për Greqinë, trillet e aspiratat e saj në Epir e Thesali; për fanatizmin fetar e nacional grek; për probleme të reformave, të sistemit konstitucional, të lirisë, barazisë, të riorganizimit të aparatit shtetëror, etj. Këto ide e probleme trajtohen më gjerësisht në të përditshmen:

 

“Tercuman-i Sark” (“Zëdhënësi iLindjes”)

 

 Samiu e filloi punën në këtë fletore me një editorial për lëvizjet politiko-shoqërore, ku përkrah forcat e reja kundër botëkuptimeve e praktikave të vjetëruara. Ai shfaq mendimin se forcave të moderuara e progresive u takon e ardhmja dhe se do të vijë dita kur ata “do t’ia ndryshojnë shoqërisë njerëzore strukturën e trajtën”. (“Terçuma n-i Sark”, nr. 74, dt. 10 prill 1878). Pareshtur shkruan dhe mbron të drejtat e kombit shqiptar dhe kufijt e Shqipërisë. ( Gazeta “Terçuman-i Sark”, nr. 87, dt. 23 korrik 1878 )

Njihej opinioni  i kryeqytetit të Turqisë me  informacionet, interpretime dhe mendime për Shqipërinë dhe shqiptarët,  të shprehur qartë dhe me argumente. Me atë ton, nivel e saktësi “për herë të parë u paraqiten kërkesat shqiptare për pavarësi përpara opinionit turk, çka shkaktoi polemika të mëdha”. ( Revista “Gjurmime Albanologjike” – Seria Shkencat Historike, Prishtinë, 1968, nr. 1, f.109 )

Ishte koha, kur Kongresi famkeq i Berlinit (1878), që zhvilloi punimet nga 13 qershori deri më 13 korrik Me Traktatin e Shën Stefanit, “turqët do të largoheshin nga Ballkani dhe trojet shqiptare do të shperndaheshin…”. ( Nexhip P. Alpan – Nesip Kaçi, Shqiptarët në Perandorinë Osmane, Tiranë, 1997, f. 71 ) Gjysma e trojeve shqiptare iu “dhurua” shteteve sllave ballkanike, Bullgarisë, Serbisë dhe Malit të Zi.

Samiu reagoi dhe flakë për flakë ia zbuloi petët lakrorit. Së pari, gjente rastin për të nxjerrë në pah rolin armiqësor të Fuqive të Mëdha që, për interesa e konjuktura politike, sakrifikonin trojet shqiptare dhe Shqipërinë. Duke bërë fjalë për përpjekjet e Rusisë për pansllavizmin ballkanik e më tej, “Tercuman-i Sark” vinte në dukje se “Synimi i Rusisë ishte që Traktati i Shën Stefanit…t’i jepte (dhe ia dha) Bullgarisë trojet e Shqipërisë, që një ditë të dalë në Adriatik”; trevat veriore të Shqipërisë veriore, “…Prishtinën, Prizrenin dhe Shkodrën, ia falte Serbisë dhe Malit të Zi; ndërsa ato jugore, domethënë Sanxhakët Prevezë, Janinë dhe Gjirokastër, i premtoheshin Greqisë, duke e zhdukur e fshirë Shqipërinë nga harta”. ( Gazeta “Terçuman-i Sark”, 3 janar 1879 ) Së dyti sjell fjalën dhe zërin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit qëllimi i së cilës ishte “të shpëtonte nga copëtimi tërësinë territoriale të Shqipërisë dhe të përmirësonte gjëndjen e saj të brendshme me anën e reformave” të përshtatshme për vendin”. (“Tercuman-i Sark”,  24  dhjetor 1878 )

“Zëdhënësi  i Lindjes” u bënte të ditur lexuesëvet dhe qarqeve zyrtare misionin e Kuvendit Shqiptar të Prizrenit, për të drejtat e kombit shqiptar dhe kufijt e Shqipërisë. (“Tercuman-i Sark”, 23 korrik  1878, nr. 87 ), formuluar në 7 pika. Disa prej tyre: “. Të ruhet e drejta e sovranitetit të personit, të madhësisë dhe të mos u jepet nga toka e Shqipërisë asnjë pëllëmbë tokë popujve tanë fqinj”; të kërkojmë “të drejtat e një Vilajeti autonom me emrin Vilajeti i Shqipërisë ku të përmbledhë tre vilajete: të Kosovës, të Shkodrës dhe të Janinës”;  ”Pa marrë parasysh dallimet fetare dhe klasore të zgjidhen në mënyrë të barabartë këshillat e nahijeve nga popullsia e tyre; nga këto këshilla, po në atë mënyrë, të zgjidhen këshillat e kazave;  po ashtu, nga këshillat e kazave të zgjidhen këshillat e sanxhakëve, dhe nga ato, Këshilli i  madh i Vilajetit”. ( Gazeta “Terçuman-i Sark”, nr. 148, dt. 15 shtator 1978 )

Në editorialin “Evropa perendimore në Prizren” tregohet se punimet në seancat e Lidhjes së Prizrenit vijojnë rregullisht. Delegatët “në Kuvend janë pa ndryshim feje e krahine shqiptare, duke zbatuar parimet e përparuara të Euopës.  (“Tercuman-i Sark”, 17 gusht 1878, nr,108  )

Samiu mpreh polemizon me gazetarë e gazeta të ashtuquajtura “autoritare” duke iu kundërvënë qëndrimeve të tyre pro mosqënies së Shqipërisë. Disa tituj shkrime: “Mbi intrigat greke e sllave në Rumeli”, “Polemikë me gazetën greke “Neologos”, kundër politikës austro-hungareze”, “Polemikë me gazetën serbe “Istok” (Burimi) dhe “Die Presse” të Vjenës”, “Mbi politikën grekomadhe në Europë”, etj.

Një prej gazetave që përpiqej të tjetërsonte realitetet e Shqipërisë ishte  e përkohshmja greke “Neologos”, që qarkullonte në “Stamboll”. Ajo ishte ndër të parat gazeta që përkrahen Traktatin e Shën Stefanit  dhe iu kundërvunë Lidhjes Shqiptare, themeluar në Prizren më 13 qershor 1878, duke intriguar se “Shqiptarët myslimanë po përpiqen për të formuar principatën shqiptare”. “Tercuman-i Sark” iu përgjigj me kryeshkrimin Mbi intrigat greke e sllave ne Rumeli, duke argumentuar lashtësinë historike të Shqipërisë. (“Tercuman-i Sark”, 24 qershor 1878, nr. 75). Në vijim të polemikave me mashtruesit, “tellallët profesionistë” çirreshin për gjoja përçarjet e shqiptarëve. Intrigat sllave e greke”.

Këtyre intrigave u kundërvihen edhe historianë të njohur. Studiuesi britanik Noel Malcom në librin e tij “Bosnja, a short history” nuk përmend asnjë përpjekje të shqiptarëve për t’u implikuar në mbrojtje të vilajetit të Bosnjës në emër të motiveve fetare apo të luajalitetit perandorak.“E nëse ka ekzistuar një “simbiozë e ngushtë”, ajo është thjeshtë politike dhe aspak fetare-ngulmonte Malcom.”.(Gazeta “Terçuman-i Sark”, nr. 109,dt. 4 gusht 1978) E këtij mendimi ishte edhe fletorja francese “Journal de Debat”, që, duke shkruar për Lidhjen e Prizrenit, argumentonte: “Ndërmjet kryengritjes boshnjake dhe asaj shqiptare ka një ndryshim: boshnjakët janë nxitur kryesisht nga fanatizmi  fetar; kurse shqiptarët janë të mveshur nga ndjenja e kombësisë dhe sedra kombëtare pa kurrëfarë fanatizmi fetar”. (Gazeta “Terçuman-i Sark”,.29 gusht 1978 ) Kësisoj janë edhe polemikat me gazetën “Istambull, që përkrahte interesat greke për çeshjen e kufirit shqiptar dhe me gazetën serbe “Istok”. (“Tercuman-i Sark”, 11 gusht 1878 ).

Sami Frashëri guxonte të publikonte në këtë fletore turke edhe kronika e lajme nga veprimtaria e bashkësive shqiptare si “Komiteti Qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare” ( Terçuman-i Sark”, 3  janar 1879 ) dhe të mbajë qëndrime si në kronikën “Mbi vrasjen e mareshallit Mehmet Ali Pashës në Gjakovë”, ish-komandant në frontin e Danubit në Luftën Ruso-Turke l877-l878 dhe përfaqësues i qeverisë turke në Kongesi e Berlinit. Në të theksohet: se ai ishte “Marshall në Prizren pat bërë që të pushkatoheshin qindra shqiptarë…; “ai shkonte “misionar “misionar për shpërndarje e Lidhjes” dhe “tokat e shitura në Berlin t’i dorëzonte me dorën e vet”. (  “Tercuman-i Sark”, 13 shtator 1878  )

Dhe më 1879, politika shqiptare e të së përditshmes “Terçuman-i Shark” dhe jehona e saj edhe tej kufijve të Turqisë u bënë shkas që botuesit, nën trysninë e administrates së Stambollit, ta largonin Samiun nga drejtimi i gazetës.

 

(Vijon në numrin e ardhshëm)