Bashkim Koçi – Të udhëtosh këto ditë vjeshte të vonë nga Tirana për në Tepelenë, ashtu si dhe në çdo aks tjetër rrugor që të nxjerr jashtë “rrëmujës dhe rrëmetit”, është mrekulli më vete. Sigurisht, jo për të gjitha gjërat që sheh e dëgjon. Rrugët, fjala vjen, jo vetëm ato që janë bërë për ibret, sepse nuk është vënë dorë për dekada të tëra, por edhe në të tjerat që u është “prerë shiriti” i përurimit disa herë, të pëlcasin buzën. Ja, si ajo që përshkova këto ditë, pra Tiranë-Tepelenë, e cila në pjesë me kilometra të tërë, ishte në gjendje të mjerueshme, si të jenë rrugë të një vendi në kohë lufte.
Të tjerat, pastaj, bëhen pjesë e ilaçit që të ngjall shpirtin, bëhen melhem, pjesë e asaj magjie të pashpjegueshme, e cila instinktivisht të ngazëllen e të ripërtërin ndjesinë e përfytyrimeve mistike. “Behari i vogël” , siç i thuhet kësaj periudhe kur i ka ditët me plot diell, ka jeshiluar ara e livadhe me bar që nuk i ngjan fare atyre të stinëve të tjera të vitit. Po kështu dhe të tjerat që të rrok syri. Tufat e bagëtive të imta, dele e dhi; ullishtet, vreshtat dhe arat e mbjella për herë të dytë me misër për zahirenë e bagëtive për periudhën e dimrit; pikat e prodhimit të materialeve inerte të ndërtuesve etj. Të gjitha këto e bëjnë, qoftë dhe një udhëtim çfarëdo, magjiplotë, të jashtëzakonshëm…
Kujtojnë, nderojnë…
Ky vit i 70 Vjetorit të Çlirimit ka vënë në lëvizje organizata, shoqata dhe individë të veçantë për ta përkujtuar me seriozitet, mesa më shumë përkujdesje e nderim ata që kanë kontribuar për krahinën e Krahësit, për Shqipërinë. Këtë shqetësim e ka edhe Shoqata “Treva e Krahësit”, drejtuesit e të cilës po bëjnë më të mirën e mundshme për të evidentuar figurat më të spikatura të trevës.
Pelivan Hysi dhe Naim Dëra, dy nga më të përkushtuarit në kryerjen e veprimtarive të Shoqatës, morën rrugën deri aty, në Krahës, për të vënë në lëvizje organet e pushtetit vendor në komunë, për të bërë ndoshta edhe lobing me përfaqësues të forcave të ndryshme politike, në mënyrë që propozimet për vlerësimin e disa personaliteteve të miratohen, të mbeten në listën e të nderuarve në këtë 70-vjetor. Dhe janë ashtu si ka gjykuar Shoqata, emra që kanë ngjitur në ndërgjegjen e banorëve të asaj zone, si Osman Haxhiu, prefekt i Vlorës në vitet ’20, mik i Ismail Qemalit; baba Fejzo Therepeli, një ndër luftëtarët dhe udhëheqës i formacioneve partizane; Bardhosh Gaçe, historiani që po heq pluhurin e harresës të patriotëve vendas, Ibrahim Selimit e baba Medin Gllavës. Kur këta veprimtarë (të cilët nxjerrin vullnetarisht edhe gazetën “Vjosa”), morën vesh për “vulën” që kish vënë këshilli i komunës, miratimit të propozimeve për t’i bërë personalitetet e mësipërm ”Qytetarë Nderi” të komunës, nuk i mbante vendi. Më duket se është vendi të citoj diçka nga Volteri: “Respekti është gjë e mrekullueshme, bën që ajo që është e shkëlqyeshme për të tjerët, të na takojë edhe neve”.
Medin Caushi dhe Lisi i Madh i Levanit, dy monumente të gjallë pranë njëri-tjetrit
Në fshatin Levan, pjesë e komunës së Krahësit, posa futesh në fshat të del përpara Lisi i Madh. Kështu e kanë thirrur denbabaden vendasit, breza të tërë njerëzish. Edhe pse përpara shtëpisë, në një shesh të gjelbëruar nga bari vjeshtuk, del të na presë i zoti i shtëpisë, sytë venë tek Lisi i Madh, tek ai që ne na duket se është zot i të gjitha atyre trojeve, edhe i shtëpisë mikpritëse. Medini, i cili është mësues në shkollën aty pranë, na thotë se, Lisi i Madh ka moshë mbi 500 -vjeçare.
-Për këtë jam i sigurt sepse nuk e them unë, por specialistë kompetentë që kanë ardhur disa herë këtu, për të vizituar e studiuar monumentin e çuditshëm. Madje aty nga fundi i trungut, Lisit të Madh i është vendosur një tabele e dukshme ku është shkruar : “Objekt kulture, ruhet nga shteti!”- Ajo “nga shteti’ duhet të fshihet dhe të zëvendësohet nga “Medin Caushi”-thotë jo pa seriozitet historian Bardhosh Gaçe.
Pas bisedës që bëmë me mësuesin Medin, ajo çka sugjeroi Bardhosh Gaçe ishte më se e vërtetë. Medin Caushi e shikonte Lisin e Madh si të ishte një qenie e gjallë, si të ishte një pasuri që një pakujdesi e vogël të dilte nga duart.
Sigurisht që, nuk jam në gjendje të them, për aq sa pashë, të veçantat e Lisit të Madh. Ajo që jam i sigurt të them është se ai përfaqëson diçka të rrallë, një monument kulture nga më të çmuarat, që duhet medoemos të dokumentohet si i tillë.
Vendasit numëronin edhe dy vëllezër të vegjël të Lisit të Madh, atë të Gjergajve dhe të Zykajve. Por ky që pamë me sy, që e prekëm me dorë dhe e ledhatuam si të ishte “i shenjtë”, nuk besoj se ka një të dytë në Shqipëri. Ishte me pamje e me hije të një gjiganti, tepër mistik.
Bektashinjtë e Levanit
Shtëpia, ku bujtëm si miq ishte dhe mbetet themel nga ku kanë dalë korifenj të bektashizmit. Nga ai fis, pra i Caushajve, është baba Medin Gllava, patrioti i madh që la emër si luftëtar e patriot, si shok e mik i Bab Dud Karbunarës e dhjetëra figurave të tjera të shquara në Berat.
Për koincidencë një ditë më parë mësues Medini, i cili mban për emër të gjyshit të tij, Medin Gllavës, paskësh qenë në Gllavë, tek teqeja me emër të madh, ku ishte organizuar ceremonia e rivarrimit të eshtrave të baba Medinit pranë tyrbes të ndërtuar enkas nga Kryegjyshata Botrore, nën kujdesin e Baba Haxhi Edmond Brahimaj. Në Gllavë, pranë teqesë ishte organizuar një festë përkujtimore, të shoqëruar me bekime e taksur kurbanë për emrat e baballarëve, përfshi edhe baba Medin Gllavën, i cili mban titullin “Dëshmor i Atdheut”. Të mos harrojmë se aty pranë Levanit është Teqeja e famshme e Harakopit.
Medini i Ri nuk na la pa treguar, pa na bërë prezent disa objekte të rralla të fesë bektashiane, të cilat ishin mbajtur me shumë fanatizëm nga një bektashi tjetër i këtij fisi, baba Neki Caushi. Baba Nekiu është ndarë nga jeta në vitin 1999, por mësues Medini, si intelektual mirëfilltë, bashkë me bashkëshorten, Merushen, i kanë ruajtur objektet e rralla si një amanet që u ka lënë baba Nekiu, amanet, që siç thonë në ato anë, nuk e tret as dheu.
Golik, të bukur zë që paske!
Atë ditë në qytetin e Tepelenës organizohej 70- vjetori i lindjes i “Gjeneralit” të këngës labe, Golik Jaupit. Bashkëshoqëruesi ynë, historian Bardhosh Gaçe, i paskej pikë të dobët Golikun, na “detyroi” të prishnim programin, të ishim edhe ne pjesë e atij koncerti të madh.
-Unë nuk e kam takuar ndonjëherë bilbilin e këngës labe, Golikun tuaj – i them Pelivan Hysit, i cili në Tiranë kryen detyrën e kryetarit të shoqatës “Treva e Krahësit”, një ndër shoqatat më aktive në kryeqytet. Ia thashë këtë fakt që ta lehtësoja shpirtërisht, t’ia hiqja peshën e merakun që kish për të mbërritur në orën e caktuar në shtëpinë e mikut që na priste në Levan, të Medin Caushit.
Sigurisht, ai nuk e bëri veten, por ndërkohë më la të kuptoja që rregullat nuk duhen shkelur, që miku, të cilin po e nderojmë ashtu si e meriton, të jetë i kujdesshëm në respektimin e zakoneve, të ca ligjeve të pashkruara. Nuk u bëmë pishman pse thyem orarin e mbërritjes në Levan. Nuk u bëmë pishman sepse aty, në mjediset e Pallatit të Kulturës në Tepelenë, u përballëm me një mjedis festiv të fuqishëm, aq sa për pak çaste “u tretëm”, u bëmë njësh me të. Sikur të kishim ardhur nga Tirana posaçërisht në nderim të “Gjeneralit” të këngës labe, Golik Jaupit.
Aty po “çaheshin” muret e sallës, ku jepej koncerti, të mbyste oshtima e këngës së bukur labe. Na la pa gojë zëri i këngëtarit, të cilin, për të qenë korrekt me pjesëmarrësit e atik koncerti të rrallë, e bënë t’i rikthehej me pa derman këngës që e bëri me emër “O Bënçë mbi Tepelenë”. Vërtet, me një zë që më dilte nga brenda, dëgjoja të thosha me vete: Golik, të bukur zë që paske!
Hidrocentrali i Kalivaçit, një fantazmë e frikshme mbi Vjosë
Sipas kontratës së parë të vitit 1997, hidrocentrali do të fillonte po këtë vit dhe do hynte në prodhim në vitin 2002! Në vitin 2000 është bërë një kontratë tjetër, sipas së cilës prodhimi i energjisë do të fillonte në 2005! Meqenëse s’u bë gjë, u bë një kontratë e tretë në vitin 2007, sipas së cilës prodhimi do të fillonte më 2011. Jemi në fund të vitit 2014, kanë kaluar 17 vjet dhe hidrocentral s’duket gjëkundi!
Dikush loz e tallet paq me shtetin, ose shteti vetë tallet paq me taksapaguesit e vetë. Pasi raportet zyrtare evidentojnë shkelje pa fund dhe dëshmojnë se skema e përdorur në këtë rast është një skemë e pastër mashtrimi nga firma dhe njerëz fantazmë, por që dihen me emër dhe mbiemër, dhe nuk u hyn asnjë gjemb në këmbë për shitjet, blerjet, ndërrimin e pronarëve, që me “veprimet ligjore” të shtetit mashtrojnë e gënjejnë si derrat.
Si është gjendja sot e hidrocentralit të Kalivaçit? Megjithëse atje janë derdhur miliona, gjendja është në pikën zero. Punimet e bëra deri tani kanë shkuar “dhjamë qeni”, pasi janë shkatërruar nga prurjet e lumit dhe nga mos mirëmbajtja e tyre, kantieri është braktisur…Dhe komedia vazhdon, përsëri e përsëri shfaqen fantazma të frikshme zallit të lumit të Vjosës, jo për punë për por pisllëqe të reja. Një ironi fati që i ka rënë për pjesë fshatit më me emër, më të njohur e më të mirë të zonës së Krahësit të Tepelenës, Kalivaçit, për t’i cënuar atij nderin dhe historinë, pa e kuptuar se atij në këtë rast i rritet më shumë nami dhe emri. Balta që gatuhet për të tjerët mbetet për vetë ata që e gatuajnë!…
Monument kulture që mbrohet nga…Medin Caushi
Por ç’ishin ato objekte në shtëpinë e Medin Caushit në Levan? Në një sënduk, si ta kishe nxjerrë nga “prehistoria”, ruheshin libra të shkruara me shkrim dore e të shtypura në trajtën e librave të shenjtë. Ishin vërtet të një rëndësie që mund ta përcaktojnë ata që marrin vesh nga besimi bektashi. Ne që i pamë dhe i soditëm si të ishin objekte të shenjta dhamë mendimin për t’i dorëzuar në vend të sigurt, aty ku, përveç se ruhen, edhe u rritet vlera si dokumente të veçantë dhe që flasin për historinë e bektashizmit në Shqipëri.
Unë, si bektashi dhe që e kam origjinën nga fshati Prishtë i Skraparit, u përballa me disa objekte të tjera, paksa të rralla, të ruajtura me aq kujdes nga baba Nekiu. “E rralla” qëndronte se ato ç’ka na treguan ishin objekte personale të baba Kamber Prishtës, organizatorit të Kongresit të parë bektashian. Baba Kamberi, kur e futën në burg, ia kish besuar objektet personale besnikut, atij që i qëndroi pranë, baba Nekiut. Unaza e çmuar me gur diamanti, luga dhe piruni të argjendtë dhe tespihet e përgatitura me baltë Qerbelaje ishin paksa befasuese. Këto të fundit, pra tespihet, ishin mbi treqind vjeçare. “Pronarit të ri”, Medinit, i cili e ruan sëndukun si të jetë “Thesari i shtetit” (jo ai i Fullanit) i kanë thënë “hap gojën” për sa vlejnë, por ai nuk i jep, sikur t’ia mbushin atë sepete edhe me flori.
70-vjetori i Çlirimit të Shqipërisë, përkujtohen ngjarje të Luftës në Krahës të Tepelenës
Dje në Krahës të Tepelenës në një ceremoni të veçantë të organizuar nga shoqata atdhetare kulturore e trevës së Krahësit dhe pushteti vendor i kësaj zone, u zhvillua një ceremoni përkujtimore për të gjitha ngjarjet e Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare në këtë trevë, trevë që ka qenë epiqendra e veprimeve partizane të Zonës së Parë Operative, me drejtuesit kryesorë Mehmet Shehu, Hysni Kapo, Zenel Shehu, Baba Fejzo etj. Merrnin pjesë banorë të zonës, kryetari i Këshillit të Qarkut të Gjirokastrës, Sulo Muçobegaj, kryetarët e këshillave të komunave, pjesëtarë dhe të afërm të familjeve të dëshmorëve, etj.
Treva e Krahësit, për vetë pozicionin, por edhe të angazhimit patriotik në të gjitha periudhat historike, ka kalendar të pasur ngjarjesh të Luftës, duke nisur që nga krijimi i njësitit partizan të dy Krahësve që më 3 prill të vitit 1942 dhe duke vazhduar me ngjarje të tjera si: krijimin më 26 shtator të vitit 1942 të Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar të fshatit; krijimin më 29 tetor 1942 të çetës së parë të Krahësit dhe dy muaj e ca më vonë, më 25 dhjetor të vitit 1942 të çetës me luftëtarë nga Krahësi dhe Buzi, e cila mori emrin “Naim Frashëri”; krijimin më 10 prill të viti 1943 të spitalit partizan; vendimin më 8 maj 1943 të Këshillit Krahinor të Krahësit për mosnjohjen e komunës fashiste dhe eliminimin e dokumenteve të saj; rënien më 22 qershor të vitit 1943 të dëshmorit të parë të trevës, Qazim Manxhar Shehu; masakrën e teqesë së Rabijes, ku vra Baba Abazi dhe 27 dëshmorë të tjerë; krijimin më 10 gusht 1943 të batalionit “Baba Abaz”, më 20 shkurt 1944 të Batalionit të Rinisë “Baba Fejzo” e të tjera ngjarje.
Në ceremoninë e organizuar iu dhanë tituj nderi dhe certifikata mirënjohjeje disa figurave dhe personaliteteve te njohura të zonës. Kështu iu dha titulli “Qytetar Nderi” të qarkut të Gjirokastrës, Baba Medin Muçogllavës dhe Kalo Brahimit; “Krenaria e Qarkut”, Xhelil Aliut, si dhe disa certifikata nderi të akorduara nga shoqata e Trevës së Krahësit.
Lavdi dëshmorëve të zonës së Krahësit!
Zona e Krahësit ka 55 dëshmorë, të cilët u përkujtuan në ceremoninë e djeshme dhe këta janë:
Zenel Shehu, Baba Fejzo Dervishi, Kalo Xhaferaj, Resht Ramaj.
Nga fshati Hallkomenaj dëshmorët: Bektash Hlim Xhemalaj, Haxhi Jashar Xhemalaj, Ismail Feta Malaj, Luto Lame Jaupaj, Mehmet Ismail Xhemalaj, Muharrem Rushit Kapllani, Qani Myftar Kapllani, Qazim Kamber Kapllani, Riza Hysen Malaj, Selfo Haxhi Kapllani, Sulo Xhelo Kapllani, Sheme Muhamet Xhemalaj, Bajram Shefit Xhemalaj
Nga fshati Kalivaç: Bilal Qazim Malaj, Hamit Hazbi Bakaj, Hamdi Tahir Llakaj, Muharrem Hasan Nelaj, Qerim Muharrem Dosti, Ramiz Shaho Çaushaj, Sami Musa Nelaj, Xhemal Azbi Bakaj, Muhrrem Mehmet Rama
Nga fshati Kamçisht: Mahmut Islam Muçobegaj, Selam Dut Caushaj, Kaso Myslim Caushaj
Nga fshati Krahës Nr. 1: Islam Ismail Dervishaj, Sami Qazim Çelaj, Xhemal Yzir Hadaj
Nga fshati Krahës Nr. 2: Fejzo Muço Xhezairaj, Reiz Zano Hysaj, Muhamet Muharrem Zitaj, Gani Xhaferr Hysaj, Bektash Shaban Shytaj
Nga fshati Iliras: Ormën Selam Lumani
Nga fshati Levan: Musa Veis rrapaj, Latif Adem Shehu, Shahin Sulo Memushaj, Bajram Velo Ramaj, Bajram Lame Lamaj, Teki feim Ramaj, Hazis Çuman Llakaj
Nga fshati Toç: Abas Sulo Çelaj, Maliq Ismail Pashaj, Medin Kahreman Çelaj, Qazim Manxhar Shehaj, Selim Hadër Mersinaj
Nga fshati Xhaxhaj: Xhafer Et’hem Llanaj; Dino Beqir Beqiraj, Sulo Dajlan Llanaj
Nga fshati Zhulaj: Adem Medin Alushaj, Qani Pasho Ramaj, Shamet Shano Aliaj, Teme Axhem Çaushaj, Hekuran Sali Aliaj
Nga fshati Koshtan: Musa Teme Shehaj