Prof.as. dr. Genc Luarasi
Në grykën e Parkut Kombëtar të Dibrës, fshati Nistrovë është i fshehur nga drurët shekullorë ku dëgjohet gurgullima e Përroit të Bukovarit, degë e Radikes, buzë të cilit në Rekën e Epërme fshati në fjalë njihet i regjistruar 400 vjet më parë në regjistrat kadastrale të Perandorisë Osmane, i banuar me të krishterë shqiptarë, të cilët edhe nën pushtimin osman nuk e ndryshuan fenë për arsye të vendndodhjes së tyre dhe të karakterit malësor.
Fshati me pamjen nga perëndimi sheh Radikën, që kohët e fundit është bërë e njohur për një polemikë lidhur me devijimin e lumit me të njëjtin emër. Mbrapa ngrihet Mali i Kabashit, në perëndim mali i madhërishëm i Korabit, në jug Guri i Zi, ndërsa në lindje mali i Verdunit. Jetën në atë zonë e jep lumi i njohur i Radikes gjatë rrjedhjes të të cilit banorët zbresin në qytetin e Dibrës.
Nuk ka shqiptar, qoftë edhe me një arsim tetëvjeçar, jo më të tjerët me nivel më të lartë kulturor, të mos kenë dëgjuar dhe lexuar emrin e Josif Bagerit të renditur përkrahë rilindësve të tjerë të shquar. Figura simpatike e luftëtarit Josif Bageri, këtij luftëtari me shpirt kryengritës, është përjetësuar në historinë zyrtare të Shqipërisë, në kujtesën e popullit të krahinës së Dibrës dhe të Rekës, në një monografi të studiuesit Ruzhdi Mata, por edhe në simbolet përkujtimorë, siç është sot busti i tij që gjendet në lulishten në qendër të qytetit të Dibrës në Maqedoni krahas heronjve të tjerë të bashkuar për çështjen shqiptare, shtatores së Skënderbeut, të Said Najdenit në Dibër të Madhe. Busti i tij është vendosur në një pozicion me vështruar nga treva e të parëve dhe pasardhësve të tij.
Megjithëse një kohë e ngarkuar me halle dhe probleme që ka krijuar politika e mbrapshtë shqiptare, me përplasje dhe hallakatje të përditshme, me padrejtësi në gjyqe për prona, për punë, me luftë për jetesë dhe mbijetesë, përsëri gjen shpirtra të ndjeshëm, për të vënë një lule, për të ndezur një qiri, për të thënë dy fjalë në varret dhe simbolet e të parëve tanë, që dhanë jetën për këtë vend, për këtë të ardhme, që sido e kritikueshme, është e bukur. Pa të shkuar nuk ka të ardhme. Është dritëshkurtër ai që mendon të kundërtën. Është njëlloj sikur të kesh hipur në pemë dhe të injorosh shkallët nga ke hipur. Ç’bëhet, po të t’i heqin ato?…
Se e mendoi kështu, ndaj dhe Elida Jorgoni, kryetare e shoqatës “Foleja kombëtare shqiptare”, krahas shumë veprimtarive të tjera, organizoi edhe “ekspeditën” për të rizbuluar edhe një herë gjurmët e patriotit rilindës Josif Bageri në trevat ku ai kishte lindur dhe kishte vepruar, në Dibër të Madhe, por edhe për ta përkujtuar atë dhe veprën e tij atdhetare.
Dhe për këtë ajo zgjodhi pranverën, si një stinë e bukur, por edhe produktive, ku të jepet mundësia të realizosh objektivat dhe qëllimet e një “projekti”, po ta quajmë kështu. Me besën dhe përkrahjen e patriotëve dibranë të përtej kufirit, aktivistja Jorgoni, në atdhetare e thekur e ditëve tona kishte studiuar dhe planifikuar çdo gjë deri në detaje. Ekspedita përbëhej nga intelektualë të shkollave universitare. Nisja u bë nga Tirana, në Elbasan, me një ndalesë kafe mëngjesi tek “Peshkatari”, buzë Shkumbinit në Librazhd. Aty grupi u njoh me itinerarin e lëvizjeve në shtetin fqinj.
Pasi u kalua Qafë-Thana, nën diellin një agimi të bukur maji udhëtimi disi aventuresk vazhdoi drejt Dibrës së Madhe, siç jemi mësuar ta thërrasim. Rruga nga Struga në Dibër të madhe është një rrugë e bukur panoramike nga ku shihet pasqyra e madhe e lumit që del nga liqeni i Ohrit dhe që ushqen dy hidrocentrale të harmonizuar bukur me natyrën, pa shkaktuar sforcime në rrjedhën e fuqishme të ujërave të tij. Pas një ore udhëtimi ku gjatë gjithë rrugës sheh “ndërtime miqësore” të harmonizuara me natyrën të vilave të dibranëve të përtej kufirit, të cilët një pjesë të familjeve të tyre të mëdha i kanë në shtete të mëdhenj si në SHBA, Kanada, Angli e gjetkë, por që me kulturën e tyre dhe kursimet i japin një ton ndihmës pjesës autoktone që banon në atë hapësirë shqiptare të Maqedonisë.
Sistemi i lëvizjes së grupit në këtë zonë është i marketuar me informacione njohëse të vendbanimeve, aktiviteteve të tyre përgjatë rrugës drejt veriut, kryeqendrës së Dibrës. Sigurisht me riorganizimet administrative dhe bashkëjetesës me popullatën sllave tanimë niveli administrativ është zvogëluar dhe Komuna e Dibrës, siç emërtohet nuk ka me atë nivel e forcë ekonomiko-sociale të mëparshme, megjithatë kudo vihet re dora e një populli qe e do vendbanimin e hershëm të tij, rregull në ndërtime social-kulturore dhe industriale.
Pas gati një ore udhëtim grupi hyn në qendrën e Komunës. Pritja nga ana e stafit të komunës dhe kryetarit të saj ishte vëllazërore dhe informuese nga të dy anët. I njoftuar qysh disa ditë me parë për këtë veprimtari, kryetari i Komunës në zyrën e tij, sipas traditës bëri një prezantim njohës me qytetin, mësoi më shumë për planet, dëshirat dhe lëvizjet e grupit, por edhe mundësitë për realizimin e tyre.
Në sy na ra organizimi skrupuloz i pushtetit lokal që gjithë vizita të vijonte harmonikisht. Për këtë ishte organizuar pjesë të stafit të komunës për të na qëndruar afër e dhe për t’u ndjerë si në shtëpinë tonë. Kjo u vu re me shpërndarjen e punonjësve për të organizuar këtë vizitë njohëse historikë në qendër dhe ditën e dytë në djepin e Rekës së Epërme në vendbanimin e personazhit tonë që grupi shkencor kishte ndërmarr këtë udhëtim. Pasi u rehatuam dhe kryem një pushim freskues, pasdite u drejtuam në pjesën historike të qytetit, atje ku lartësohen kujtimoret e heronjve shqiptarë: të Skënderbeut, Said Najdenit dhe Bagerit “rebel”.
E kudogjendura znj. Elida Jorgoni, mëkuese e figurave të rilindjes sonë kombëtare të dy shekujve të kaluara dhe disa nga grupi, të shoqëruar edhe nga banorë të interesuar dibranë, bënë nderimet e rastit me flamur kombëtar dhe tufa lulesh pranë busteve dhe përmendoreve. Në fakt qyteti ishte në një ditë festive, pasi arritja e jonë përkoi edhe me ditën e 1 Majit, ditë e shtunë dhe të nesërmen binte e diel.
Ne darkë pas një freskimi dhe ushqimi karakteristik grupi tërhoq në dhomat e hotelit për t’u përgatitur për të nesërmen turistiko-historike udhëtimin në Parkun Kombëtar të Mavrovos.
Të nesërmen grupi, i shoqëruar nga mikpritësit e Komunës së Dibrës, u nis në Nistrovë, deri tek varret e të parëve të Josif Bagerit. Një pjesë e asaj rruge të përpjetë, të lodhshme grupi i vogël prej 13 intelektualësh të organizuar nga e papërtuara, e bënë më këmbë për të vënë lule në varret e familjarëve të Josifit.
Udhëtimi malor ishte mbresëlënës me freskinë e ujit të Radikës gurgulluese, ku jo një herë kujtonim ato tubime që u organizuan në Tiranë për mbrojtjen e saj nga përdorimi pavend i ujërave për qëllime energjetike.
Arritja e jonë në afërsi të fshatit dhe kishës kishte simboliken e vet. Meqenëse nuk shkuam dot në kishë, Elida bëri surprizën, të cilën me sa duket e kishte menduar më parë: aty në varreza organizoi një meshë sipas zakoneve te shqiptareve te besimeve fetare te krishtere dhe myslimane me hallvë dhe grurë. Pas kësaj u vendosen shenjat tona kombëtare flamurët, u bënë fotografi të pjesëmarrësve duke kujtuar jo vetëm heronjtë tanë rilindës, por të të terë trevë së Dibrës së Madhe.
Duke kryer ritet përkatëse, siç e kërkon kujtesa patriotike e fetare e trevave tona dhe me një lehtësim në shpirt grupi u rikthye në Shqipëri, me shpresën se ndonjë ekspeditë shkencore do të kërkojë të gjejë në Kosovë eshtrat e këtij rilindësi “rebel”, shembull i shpresës të kohës së re me heronj të rinj aq të domosdoshëm për një Shqipëri demokratike me rrënje ilire dhe pellazge.
Kthimi ishte përsëri një kënaqësi, pasi detyrën e kishim kryer pothuaj plotësisht, dhe pasi lamë pas bukuritë e rralla të Parkut Kombëtar i shtrirë në pjesën perëndimore së bashku me miq shkencëtarë nga Gostivari të Maqedonisë fqinje, u nisem drejt Shqipërisë, të ngarkuar me mbresa dhe emocione, por edhe me shpresën që një ekspeditë më rezultative do të ndërmarrë grupi për zbulimin e varrit Josif Bagerit në Kosovë.
Është një domosdoshmëri të evokohen të gjitha vlerat shekullore të një populli të lashtë, ndryshe nuk mund të arrihet një zhvillim dhe ekzistencë kombëtare e një kombi. Është detyrë parësore e secilës qeveri, siç është puna e individëve të shoqërizuar që krijojnë të mira materiale për sot dhe nesër, ndryshe një komb nuk meriton të ekzistojë.
Ekspedita shkencore e organizuar nga shoqata “Foleja kombëtare shqiptare” ishte një veprimtari mbresëlënëse, një mësim për të njohur dhe evidentuar vlerat atdhetare, për të cilat sikur po e ndjejmë përherë e më shumë nevojën. Për arritjen e objektivit, nuk duhet lënë pa përmendur dhe pa përgëzuar këtu mikpritjen dibrane dhe ndihmën e emigranteve dibranë në SHBA.
Josif Bageri, rilindësi “rebel”
Shume patriotë janë përpjekur me të dhëna të tërthorta të përcaktojnë vitin e lindjes, të vdekjes si dhe vendin ku ka vdekur Atdhetari shquar Josif Bageri. Sipas disave, rezulton se ai ka lindur në vitin 1868, ndërsa për vdekjen, e veja e tij, Vasilika, ka dhënë datën 15 prill të vitit 1916, të cilën ia ka transmetuar djalit të saj të fundit, Aleksandër Josif Jovan Bageri.
Jetën Josifi e filloi në fshat, duke ruajtur bagëtitë dhe herë-herë zbriste në Dibër, ku gjyshi i tij punonte nallban. Në këto lëvizje poshtë e lartë, duke u rritur djaloshi i ri me zgjuarsi mendon për të ardhmen. Kështu një ditë zbriti për të kërkuar punë në Dibër. E nisi si shegert këpucar, më pas shkoi në Tetovë dhe Gostivar në profesionin e këpucarit që e shoqëroi tërë jetën. Në këtë kohë në përpjekje për një jetë normale, ai njihet në moshën 16-17 vjeç me shoqen e ardhshme të jetës Vasilikën nga Prilepi, e cila iu bë krah i fortë në të mirë dhe vështirësi, duke i falur radhazi 9 fëmijë, shumë prej të cilëve nuk e jetuan jetën e tyre me ato kushte të vështira ekonomike, por këto nuk e përkulën çiftin për t’u bërë ballë vështirësive. Ata morën rrugën e kurbetit, me stacion të parë Bullgarinë dhe pikërisht në Sofje, e cila po mblidhte forca krahu, pasi në atë periudhë ishte shpallur autonome. Në Sofje ishte edhe një mase e madhe shqiptarësh nga viset e jugut të Shqipërisë, Korça, Kolonja, Përmeti, Gjirokastra, Elbasani, por ndër ta kishte edhe shumë dibrane dhe krutanë.
E solli fati që të vendosej me këta shqiptare në kafenenë “Albania” dhe dyqanin ushqimor të patriotit boboshtar, Dhimitër Nikolla Mole. Atje çdo natë mblidheshin dhe shkëmbenin hallet e jetës së tyre zanatçinj, punëtore ndërtimi etj. Në vitin 1895, vijnë në Sofje Koste Jani Trebicka dhe Kristo Papastefan Luarasi, të cilët bashkë me Dhimitër Molen filluan t’u mësojnë të rinjve shqip dhe t’u japin atyre libra.
Shpejt, shqiptarët organizohen në shoqërinë arsimore dhe kulturore me emrin simbolik “Dëshira”, ku Josifi i ri filloi të spikaste jo vetëm si aktivist e veprimtar, por edhe si krijues me vjershat e tij. Në këtë kohë ai filloi t’u afrohet socialistëve bullgarë, duke mbrojtur dhe përfaqësuar shtresën e zanatçinjve, si këpucar, gurgdhendës, muratorë, të cilët, duke qenë se ruanin zanatin dhe veglat e tyre për mbijetese, kishin krijuar një organizate të quajtur Mason, e cila kishte adoptuar edhe statutin e saj dhe karakterizohej nga një hije sekreti dhe fshehtësie profesionale. Kalimi me masonët solli një qëndrim largues nga shoqëria “Dëshira” të Josifit, ai tentoi të krijonte një shoqëri të re, “Bashkimi”.
Në fund të vitit 1899, Josifi shkon për një vizitë në Stamboll që të njihet me vjershëtorin tonë të madh, Naim Frashëri, ku biseda me të i dha shtysë veprimtarisë së tij të mëtejshme, por vdekja e mikut të ri në vitin 1900 e vrau shumë. Vetë ai e përshkruan takimin me të madhin Naim Frashëri ne Stamboll: “Në vitin 1898 më 12 të vjeshtës parë, patmë fatin e mirë të ndeshemi me shpirtndriturin e pa harruar kurrë, Naim Bej Frashërin, cili n’at kohë ishte shumë i sëmun, po na priti si fëmin’ e vet dhe u muerrëm vesh fort shum’ mirë tuj u marr vetëm për çështjen kombëtare d.m.th. kuvendi ynë ishte vetëm për çështje kombëtare. Kuvendimi me këtë korife ishte i gjatë pavarësisht gjendjes së tij të renduar shëndetësore”.
Pas vdekjes së Naim Frashërit, largohet nga shoqëria dhe udhëton në Sërbi dhe Kosovë. Duke udhëtuar në Peje, shpreh idenë e bashkimit të dy trevave shqiptare, si dhe hapjen e shkollave shqipe si shprehje më e lartë e shqiptarizmit kundër Turqisë. Gjate vizitës ne Kosove ai shpërndan gazetën “Drita” të Shahin Kolonjës dhe Kristo Luarasit. Atje takohet me Bajram Currin.
Një shtytje për bashkim luftarak ishte njohja në Sofje me Çerçiz dhe Bajo Topullin, Mihal Gramenon, të cilët pasi bënin ndonjë aksion kundër turqve, kurdoherë e gjenin të hapur derën e shtëpisë se Kristo Luarasit me mirëpritjen e Poliksenit, së shoqes së tij.
Në vitin 1907 lidhet me Hil Mosin dhe kërkon të organizojë një shoqëri të quajtur “Afron dita”. Qëndrimi ndaj Turqve të Rinj me fytyra te reja, por ideologji të vjetëër në vitin 1908 bën që ai të rikthehet në Rekën e tij, ku nisi të organizonte arsimin.
Gjatë dy vjetëve 1909 – 1911 ai nxori gazetën “Shqypeja e Shqypnisë” që ishte një organ politik, i cili mbahej me ndihmat bujare të shqiptareve dhe shpërndahej falas ndër shqiptarët e vobektë. Pavarësisht se e kanë luftuar, duke e quajtur pro-bullgare, ajo ishte një nga gazetat me progresive të kohës. Kjo gazetë përbën së bashku me përmbledhjen “Kopshti Malësor” veprën e plotë të krijimtarisë së tij.
Figura e tij me një fizik të mprehtë, të hollë, mbahet mend nga anëtarët e shoqërisë “Dëshira”. Ai karakterizohej nga ata si një patriot i flaktë që merrej me politike, që udhëtonte dendur në mes të Stambollit, e Bukureshtit duke shpërndare libra duke hyre fshehurazi edhe në Shqipëri për punë patriotike. Jetonte me familjen e tij, gruan dhe dy fëmijët, djalë dhe vajze, në një lagje periferike të Sofjes, të quajtur Banishora, në rrugën Bratja Milladinovi (Vellezerit Milladinov) plot me kopshte dhe shtëpi të rralla. Shumë shqiptarë porosisnin tek ai këpucët. Edhe personalitete bullgare të kohës, si poeti proletar Dimitër Poljanovi, e vlerësonte si një shqiptar të madh, burrë shumë të zgjuar.
Ne 1912 pas Shpalljes se Pavarësisë ai vjen në Shqipëri pikërisht në kohën e Ismail Qemalit dhe të Princ Viedit. Një kritikë të fuqishme ai i bën Esat Pashës, intrigave të tij. Në vitin 1916, ndërmerr një udhëtim heroik në kundërshtim me lutjet e familjes së tij, duke rrugëtuar më këmbë, pasi nuk kishte mjete financiare. Ky ishte rrugëtimi i tij i fundit. Mbylli sytë i sfilitur dhe i vetmuar në prill të vitit 1916 në spitalin e Prishtinës, ndërkohë që një mirëdashës i mbylli sytë dhe i grumbulloi librat që kishte me vete. U varros në Kishën Ortodokse të Prishtinës, ku thuhet se gjendet edhe vendvarrimi i tij(?!…)
Josif Bageri eshte per Reken nje permendore identiteti.Edhe po te shuhet Reka krejt,Josif Bageri do tu tregoje se jane shqiptare.Prej Rekes kane dale Kostandin Kristoforidhi,Migjeni dhe Josif Bageri.
Trashwgimia; detyrw imediate pwr brezat pasardhws.
I nderuar Prof.As.Dr. Genc Luarasi.Me lejoni t’iu falendeoj,pas leximit tw shkrimit tw mwsipwrm, pwr figurwn e ndierw tw Josif Bagerit.’ njw pasardhws, do ta quaja.nga tw fundit, tw rilindasve tanw tw mbwdhenj.
E lexova me vwmwndie sa mw clodhwt,nga streset pwrjetuar larg atdheut. ani se 80 vjecar. po si i thonw: ” “c’tw bwn fwmija nuk ta bwn perwndia”.tw detyruar dhe ata. nga cka po pwrjeton atdheu ynw pas ..90-tws.
Mw kwnaqwt Prof. i nderuar me hyrien si parathwnie para vazhdimit tw shkrimit,pwr kwtw figurw tw madhe. sa pwrshkrimin e udhetimit me njw grup studiuesish nw Dibwr,nisur nga Parku kombwtar nw Dibwr. Njw pwrshkrim i goditur sa letrarisht dhe shkencor. Shume ju faleminderit, nxitie kjo pwr brezin e ri,pwr tiu pasuar.
Po dhe pwr mua ani se 80 vjecar, mw nxitwt pwr tw treguar dicka, pwr vwndlindien timw; Zavalani e
“Dangwllisw Naimjane”, atje buzw Golikut e Kokojkws, “zwmwr” e asaj malsie, me nw krah pyllin e famshwm sa “park Kombwtar “Bredhi Otovws”.
…Do tw mundohem tw hedh nw letwr kwto kujtime pwr vwndlindien, Zavalanin e “Dangwllisw Naimjane”, treva jonw qw lindi e rriti brez pas brezi,tw parwt e saj, me ballorw, Rilindasit e Zavalanit,mes tyre, (pakw njohur fatkeqwsisht),ata tw fisit Xhoga,mw autoktonwt nw tw…
Bashkwfshatarw qw patwn fatin e madh tw jetonin krah Frashwllinjve tw mbwdhenj”Vwllezwrve Frashwri” dhe tw punonin e jetonin nw vitet e rilindies sonw Kombwtare e pas shpallies sw Pavarwsisw,sa pas clirimit tw vwndit.
Pwrvec pwrshkrimit tw trevws, qw i lindi dhe i rriti; dishepujt; bijt’ e Zavalanit tw Dangwllisw, fashtit tim tw dashur lindur,ku kam kaluar fwmijninw,pwr tw cilwn dua tw shkruaj,( i 80 viteve jam),pwr bwmat e bijve e bijave,sa bukurive natyrore, falur zoti;
Shkruaj pwr nwnat, baballarwt dhe pasardhwsit e tyre, me kryefjalw:
“Bwmat e BIJVE dhe BIJAVE tw Zavalanit:Mendu,Izet, Fehmi e Tajar Zavalani e tj, bashkw me trimin, gjyshin Jano P. Xhoga,kapedanin me puskw nw krah e jataganin nw brez, ushqyer nw shpirt me mwsimet e Rilindasve tanw tw Mwdhenj. qw do tw bwnin histori, deri flijim jete, pwr mbrojtien e mbrodhwsinw e Atdheut,Pavarwsinw e sapo shpallur mw 1012-tw.
Ai,gjyshi Jano Xhoga, me shokw, miq e tw afwrtit e tij, pwr atdheun qw e donte mbi veten, kryetrimave tw cetws qw komandonte,dha jetwn me armw nw dorw Tetor- Nwndor 1913-t nw mbrojtie tw pavarwsisw,sa shpallur i madhi Ismail Qemali me shokw.
Jano P. Xhoga ra si bien trimat me armw nw dorw nw fushw beteje, tek “Ura e Dashit”nw Bwnjw tw Shqerisw Pwrmetit, nw luftw kundwr sulmeve tw ushtwrisw se shtetit shovinist jugor qw synonte, coptimin e shtetit sapoformuar shqiptar.
Ndwr tw parwt luftwtarw,si Hero,ra me armw nw dorw krye cetws sw Dangwllisw qw komandonte,rrjeshtuar krah Papa Stath Melanit kunder sunimeve tw armiqve shovenw Grekw.Jano Xhoga,miqtw i kishte tw shumtw: Mihal Gramenon,Cerciz Topullin, Riza Vwlcishtin Spiro Micollin e Mit Koblarwn,( zwvwndwsi tij ky) me bashkwkrahinorwt,mes tyre, mw tw riun Vaso V. Dama ( bwrw “Luftwtar i shekullit”, ngadhnjuar nw Luftwn N. Clirimtare, njw shekull jetuar me pushke e kazwm nw dorw.
Ja c’trgonte ai,para ndaries nga jeta:
-“E dha jetwn Jano Kaedani,,si e japin trimat,duke luftuar dhwnw urdhwr shokwve:-Twrhiquni ju mbroj unw!” ,kur pa se forcat e tij para forcave armike, ishin shumwfishe mw pakw. Fjala e tij ishte ligj pwr ne…”
Kwshtu tregonte me dhimbie bashkwluftwtwri Vaso Dama, nw takimin e tij tw fundit tw viti 1992, njw shekull jetar me ato kujtime e mbresa,nw shtwpin e tij, mes Micanit bri faqes malit me atw emwr..
Nuk i kam vwnw vetes detyrw pwr nonjw arritie letrare,por vetwm tw realizoj atw amanet tw “Luftetarit tw shekullit”, Vaso V. Dama nga Micani i Dangwllisw( njw herwsh daja im), ish pjestar i asaj cete me armw nw krah,pwrjetuar atw herroizwm tw “Kapedan Janos dhe dhimbien pwr humbien e tij, dhimbie me tw cilwn jetoi njw shekull. Ai e zbatoi amanetin e Kapedanit, njw jetw krye gjithw veprimtarive dhe luftwrave pwr atdhe,qw nga koha e Ismail Qemalit, F.S. Nolit, Riza Cerovws,besnik i tyre si vwlla binjak,me kryeluftwn e tij N.Clirimtare nga nisia nw clirim, ku do tw ishte deri pwrfaqwsues i Zonws Dangwllisw sa Pwmetit,nw !946(11 janar) nw shpallien e Republkws.Nw kwtw lufte N.Clirimtare, do tw jepte jetwn Zavalanasi Peci Xhoga (1941), sa pushtuar vwndi nga forcat Italo-greke,atje tek “Guri i Bletws”,ballwpwrballw me Teqene bektashiane tw Frashwrit. Pas tij, Partizanw nga fshati Zavalan dolwn: Ismail e Haki Hasani, Stavri e Xhoxhi Xhoga, Apostol Thanasi me Lazi Kote e Rushah Teka, pas gjithw fshati nw aksione tw vecanta, deri nw clirimin e zonws Dangwllisw 12 Tetor !944 e deri nw clirimin e plotw tw vwndit.
Marw nga libri:
“Kuvwndim me wngjejt dhe tirimat e Zavalanit.”(dorwshkrim 2016).
Toronto 22-07-2016 Guri Naimit D. (Dh . Xhoga)
Zavalani i “Dangëllisë Naimjanë”( Vëndlindia)
“Të falem fshat i dshaur, kënd i fshehtë.
Azili qeësisë punës ispirimit,
ku tinës, lumi ditëve të mia rrjedh”
A.S.Pushkin
Zavalani një ndër fshatrat më të njohur të zonës së Dangëllisë e cila ka nxjerrë nga gjiri i saj, bij luftëtarë e mëndimtarë në shkekuj, me kreatyrën e tyre “Vëllezërit Frashëri”, sa pasuesit e panumërt të pushkës e të penës, krah “Teqenë Bektashiane”të Baba Alushit, me besimtarë atdhetarëe dashamirës, së pari vënë në krah të lëvizies për Pamvarësi e mbrodhësitë Atdheut. Me krenari si i atij fashati,përmënd kroh tyre; bijtë e Zavalanit: Mendu e Izet Zavalani,rjeshtuar që në fillim me “Komitetin për lirinë e Shqipërisë” si shkruan Mihal Grameno, Fehim Zavalani, ndër të parët nismëtarë të ” kongresit manastirit, shtëpinë e tij vënë në dispozicion,Jano P.Xhoga, rënë 1913- krye cetës së Dangëllisë,krah Papa Stath Melanit,për shpalien e mbrojtien e Pavarësisë,1 vit shpalur,Krenari për pasardhësit në vite.
Zavalani, ky ballkon i “Dangëllisë”, ndodhet në një tarracë rrëzë shpatit jugor te M. Golikut e vargut shkëmbor”Guri Bletës”-Sanjovë, në luginën e Lëngaricës, degë e Vjosës, me dy degë kryesorë ujëmbledhëse;Glik-M Piskalit pelgu Shqëri- Dangëllis.
Krahas “Teqese Bektashiane, shtëpia e “Vëllezërve Frashëri”, sot Muzeu me bustet e tyre në sheshin para saj,sa shkollë e hapur që më 1908 para saj.
Jo rastësisht cdo 25 Maj festohet madhërishën Dita e Naimit” kushtuar poetit të madh Rilindas.
Zavalani, mes Frashërit, Micanit, Ogrenit, Shjanit, Gorroshiani e Krtes Orgockë që e kufizojnë, fatkeqësisht pa këto monumente fizikisht,po ka monument,veprën e bijve të tij.Brezat le ta plotësojnë këtë mangësi..
Faleminderit penës së zonjës Meri Lalajt,e cila në kuadrin e 100 vjetorit të Pavarësisë, na dhuroi librin: “Atdhetari Fehim bej Zavalani”, para prië me shkrime i ndieri Prof.Stilian Adhami sa historiani Apostol Kotani e publicisti mësues Dhimitër Xhoga.
Faleminderi të ndierit Tajar Zavalani, biri i Fehim Zavalanit, për veprimtarinë e tij atdhetare në fushën e Historisë së Shqipërisë, vepër që na nderon të gjithëve.
Mirënjohie, studjuesve që janë impenjuar për pasqyrimin e vlerave atdhetare dhe historike,të zavalanlinjve të Dangëllisë ne sshekuj e vite.
Të kemi të sinqertë, pakë është folur( për të mos thënë aspak), për luftëtarët martirë para e pas shpallies se PV së vëndit,ku zavalanllinjtë, kanë qënë përherë e në breza, kryeradhë me veprimtarë të spikatur. Si ishte i pari irnënë në 1913-tën, Jano P >Xhoga Zavalani, kryecetës që komandonte apo Mendu Zavalani po shtu.
Vecanërisht nu është folur për kontibutin në L. N. Cl mar pjesë tërë fshati thuajse me Parizanët aktivë: Qazim e Mestan Hamiti,Stavei e Xhoxhi Xhga, Apostol Thanasi e Rushan tahiri me llazi Kote e Mina Kosta që luftoj deri tej kufijve në clirimin Kosovë -Metohi. ahtu si nuk fkitet për Peci Xhogë, rënë më 1940 nga lufta ilao-greke.Nu përmënden as veprimtarët si: Bato Keko kryeplakui parë , Mami Paskali Lolo Xhoga apo familiet e Sakollajve, Myftaraj,me Hamitët me Rapollarët,sa dhe 2-3 familet e lidhura me Ballin pjestarët e tyre.
Gjithshtu janë lënë në harresëdjemtë dh vajzat e suksesëshme, deri në sakrifica për atdhe në vite, më të rintë: Gylber Hasani, Qamil A.Rapo, apo më i riu, mësuesi Atjan Sabri Hasani, aksidentuar këta në punë e sipër.
Si të mos flitet pë heroin e punës sa dy herë deputet ne Kuvëndin Popullor i ndieri Fadil K.Hamiti, apo drejtues të shkëlqyer në fushat e tyre si Stavri M. Xhoga drejtues në nd, e ndertimit e Hekuran Hamiti në fushën e mbrojties, me Mihail Kote në atë të arrsimit, sa Ziso C. Xhoga traktoristi i aprë i fshatit etj.
Duhet folur e përmëndur vajzat dhe djemtë e Zavalanit aksioniste sa puntore pararojë pas clirimit: Frosina,Marianthi e Varvara Xhoga,Pandora e Evgjeni Kosta e Fotini Nakuci si të parat aksioniste ne Kombinatin e Tekstoleve ap fabrika e qelqit Korcë.
Nuk është folur as për ata as për ata pasues të tjerë të pas rilindies kombëtare, si gjatë Revolucionit të 1924-s në Rev. Dem.Borgjez,apo qëndresës ndaj rregjimit mbretëror,sa në kryeluftën N. Clirmtare, Zavalanasit dhënë kontribut aktiv.
për mbrodhësinë e atdheut u nisën nga Shehajt e Cecanët apo Lamajt, rjeshtuar me ballin( myslimi e Isufi ish oficërë aktivë që para luftës, gabuan , sidomos pas pushtimit gjerman, mbetur me Ballin. keq na vjenpo ata sa familiet e tyre nuk kanë bër akte anti bashkëfshatrëve të tyre, bashkë jetesa ka qënë shëmbëllore, sidomos ps lufte, deri me shkëmbim martesash.
….Vijon..
Toronto 23-07-2016
Guri Naimit D.( Dh. Xhoga) Zavalani i “Dangëllisë Naimjanë”( Vëndlindia)
“Të falem fshat i dshaur, kënd i fshehtë.
Azili qeësisë punës ispirimit,
ku tinës, lumi ditëve të mia rrjedh”
A.S.Pushkin
Zavalani një ndër fshatrat më të njohur të zonës së Dangëllisë e cila ka nxjerrë nga gjiri i saj, bij luftëtarë e mëndimtarë në shkekuj, me kreatyrën e tyre “Vëllezërit Frashëri”, sa pasuesit e panumërt të pushkës e të penës, krah “Teqenë Bektashiane”të Baba Alushit, me besimtarë atdhetarëe dashamirës, së pari vënë në krah të lëvizies për Pamvarësi e mbrodhësitë Atdheut. Me krenari si i atij fashati,përmënd kroh tyre; bijtë e Zavalanit: Mendu e Izet Zavalani,rjeshtuar që në fillim me “Komitetin për lirinë e Shqipërisë” si shkruan Mihal Grameno, Fehim Zavalani, ndër të parët nismëtarë të ” kongresit manastirit, shtëpinë e tij vënë në dispozicion,Jano P.Xhoga, rënë 1913- krye cetës së Dangëllisë,krah Papa Stath Melanit,për shpalien e mbrojtien e Pavarësisë,1 vit shpalur,Krenari për pasardhësit në vite.
Zavalani, ky ballkon i “Dangëllisë”, ndodhet në një tarracë rrëzë shpatit jugor te M. Golikut e vargut shkëmbor”Guri Bletës”-Sanjovë, në luginën e Lëngaricës, degë e Vjosës, me dy degë kryesorë ujëmbledhëse;Glik-M Piskalit pelgu Shqëri- Dangëllis.
Krahas “Teqese Bektashiane, shtëpia e “Vëllezërve Frashëri”, sot Muzeu me bustet e tyre në sheshin para saj,sa shkollë e hapur që më 1908 para saj.
Jo rastësisht cdo 25 Maj festohet madhërishën Dita e Naimit” kushtuar poetit të madh Rilindas.
Zavalani, mes Frashërit, Micanit, Ogrenit, Shjanit, Gorroshiani e Krtes Orgockë që e kufizojnë, fatkeqësisht pa këto monumente fizikisht,po ka monument,veprën e bijve të tij.Brezat le ta plotësojnë këtë mangësi..
Faleminderit penës së zonjës Meri Lalajt,e cila në kuadrin e 100 vjetorit të Pavarësisë, na dhuroi librin: “Atdhetari Fehim bej Zavalani”, para prië me shkrime i ndieri Prof.Stilian Adhami sa historiani Apostol Kotani e publicisti mësues Dhimitër Xhoga.
Faleminderi të ndierit Tajar Zavalani, biri i Fehim Zavalanit, për veprimtarinë e tij atdhetare në fushën e Historisë së Shqipërisë, vepër që na nderon të gjithëve.
Mirënjohie, studjuesve që janë impenjuar për pasqyrimin e vlerave atdhetare dhe historike,të zavalanlinjve të Dangëllisë ne sshekuj e vite.
Të kemi të sinqertë, pakë është folur( për të mos thënë aspak), për luftëtarët martirë para e pas shpallies se PV së vëndit,ku zavalanllinjtë, kanë qënë përherë e në breza, kryeradhë me veprimtarë të spikatur. Si ishte i pari irnënë në 1913-tën, Jano P >Xhoga Zavalani, kryecetës që komandonte apo Mendu Zavalani po shtu.
Vecanërisht nu është folur për kontibutin në L. N. Cl mar pjesë tërë fshati thuajse me Parizanët aktivë: Qazim e Mestan Hamiti,Stavei e Xhoxhi Xhga, Apostol Thanasi e Rushan tahiri me llazi
Zavalani i “Dangëllisë Naimjanë”( Vëndlindia)
“Të falem fshat i dashur, kënd i fshehtë.
Azili qetësisë punës ispirimit,
ku tinës, lumi ditëve të mia rrjedh”
A.S.Pushkin
Zavalani një ndër fshatrat më të njohur të zonës së Dangëllisë e cila ka nxjerrë nga gjiri i saj, bij luftëtarë e mëndimtarë në shekuj, me kreatyrën e tyre “Vëllezërit Frashëri”, sa pasuesit e panumërt të pushkës e të penës, krah “Teqenë Bektashiane”të Baba Alushit, me besimtarë atdhetarëe dashamirës, së pari vënë në krah të lëvizies për Pamvarësi e mbrodhësitë Atdheut. Me krenari si i atij fashati, përmënd krah tyre; bijtë e Zavalanit: Mendu e Izet Zavalani,rjeshtuar që në fillim me “Komitetin për lirinë e Shqipërisë” si shkruan Mihal Grameno, Fehim Zavalani, ndër të parët nismëtarë të ” Kongresit Manastirit 1908,shtëpinë e tij vënë në dispozicion,Jano P.Xhoga, rënë1913- krye cetës së Dangëllisë,krah Papa Stath Melanit,për shpalien e mbrojtien e Pavarësisë,1 vit shpalur,
Krenari për pasardhësit ata në vite.
Zavalani, ky ballkon i “Dangëllisë”, ndodhet në një tarracë rrëzë shpatit jugor te M. Golikut e vargut shkëmbor”Guri Bletës”-Sanjovë, në luginën e Lëngaricës, degë e Vjosës, me dy degë kryesorë ujëmbledhëse;Golik-M Piskalit pelgu Shqëri- Dangëllis.
Krahas “Teqese Bektashiane, shtëpia e “Vëllezërve Frashëri”, sot Muzeu me bustet e tyre në sheshin para saj,sa shkollë e hapur që më 1908.
Jo rastësisht cdo 25 Maj festohet madhërishëm”Dita e Naimit” kushtuar poetit të madh Rilindas.
Zavalani,mes Frashërit, Micanit, Ogrenit, Shijanit, Gorroshiani e Kurtes- Orgockë, që e kufizojnë, Fatkeqësisht pa këto monumente fizikisht,po ka monument,veprën e bijve të tij.Brezat le ta plotësojnë këtë mangësi..
Faleminderit penës së zonjës Meri Lalajt,e cila në kuadrin e 100 vjetorit të Pavarësisë, na dhuroi librin: “Atdhetari Fehim bej Zavalani”, para prirë me shkrime i ndieri Prof.Stilian Adhami,sa historiani Apostol Kotani e publicisti mësues Dhimitër Xhoga.
Faleminderi të ndierit Tajar Zavalani, biri i Fehim Zavalanit, për veprimtarinë e tij atdhetare në fushën e Historisë së Shqipërisë, vepër që na nderon të gjithëve.
Mirënjohie, studjuesve që janë impenjuar për pasqyrimin e vlerave atdhetare dhe historike,të zavalanlinjve të Dangëllisë ne shekuj e vite.
Të kemi të sinqertë, pakë është folur (për të mos thënë aspak),për luftëtarët martirë para e pas shpallies se PV së vëndit,ku zavalanllinjtë,kanë qënë përherë e në breza, kryeradhë me veprimtarë të spikatur. Si ishte i pari i rënë në 1913-tën,Jano P.Xhoga Zavalani,krye cetës që komandonte,sa Mendu Zavalani po ashtu.
Vecanërisht nuk është folur për kontibutin në L. N. Cl marw pjesë tërë fshati thuajse,me Parizanët aktivë: Qazim e Mestan Hamiti,Stavri e Xhoxhi Xhoga, Apostol Thanasi e Rushan Tahiri me Llazi Kote e Mina Kosta që luftoj deri tej kufijve në clirimin Kosovë -Metohi. ashtu si, nuk flitet për Peci Xhogën,rënë më 1940 nw lufta ilao-greke.Nuk përmënden as veprimtarët si: Bato Keko kryeplakui parë , Mami Paskali, Lilo Xhoga apo familiet e Sakollajve, Myftaraj,me Hamitët me Rapollarët,sa dhe 2-3 famile; pjestarwt e tyre tw lidhura me Ballin.
Gjithshtu janë lënë në harresë djemtë dhe vajzat e suksesëshme, deri në sakrifica për atdhe në vite, më të rintë:Gylber Hasani, Qamil A.Rapo, apo më i riu, mësuesi Atjan Sabri Hasani, aksidentuar këta në punë e sipër.
Si të mos flitet pë heroin e punës sa dy herë deputet ne Kuvëndin Popullor i ndieri Fadil K.Hamiti, apo drejtues të shkëlqyer në fushat e tyre si Stavri M. Xhoga drejtues në nd, e ndertimit e Hekuran Hamiti në fushën e mbrojties, me Mihail Kote në atë të arrsimit, sa Ziso C.Xhoga, traktoristi i parë i fshatit etj.
Duhet folur e përmëndur vajzat dhe djemtë e Zavalanit aksioniste sa puntore pararojë pas clirimit: Frosina,Marianthi e Varvara Xhoga,Pandora e Evgjeni Kosta e Fotini Nakuci si të parat aksioniste ne Kombinatin e Tekstoleve, apo fabrikwn e qelqit Korcë.
Nuk është folur as për ata, pasues të tjerë të pas rilindies kombëtare e gjatë Revolucionit të 1924-s në Rev. Dem.Borgjez,apo qëndresës ndaj rregjimit mbretëror,sa në kryeluftën N. Clirmtare, Zavalanasit dhënë kontribut aktiv.
Për mbrodhësinë e atdheut u nisën nga Shehajt e Cecanët apo Lamajt, rjeshtuar me ballin( Myslimi e Isufi, ish oficërë aktivë që para luftës,gabuan,sidomos pas pushtimit gjerman,mbetur me Ballin).Keq na vjen, Familiet e tyre,nuk kanë bërw akte anti bashkëfshatrëve të tyre, Bashkë jetesa ka qënë shëmbëllore,sidomos ps lufte, deri me shkëmbim martesash.
….Vijon..
Toronto 23-07-2016
Guri Naimit D.( Dh. Xhoga)
.
Pwr Zavalanin dhe Zavalanllintw,duhen shkruar romane.
Sw pari faleminderit Gazetws “DITA” qw na honeps, pranon e boton komentet tona,pa tjetwr twrrw “neps” e dashuri atddhetare.
Faleminderit dhe njw herw Prof.ast.Dr. Genc Luarasi qw;hap rrugwt e dijes dhe informacionit, brezave pasardhws.
Mw lejoni ju tw gazetws, dhe po mundwt nxireni si shkrim tw vecantw,sa ju shkrua.(si gjysh nuk e pwrdor mirw kompjuterin,i kam lodhur nip e mbesw pwr kwtw)
Sot dua tiu shkruaj njw fragment nga libri titulluar; “Kuvwndim e wngjejt dhe trimat e Zavalanit”(i pa botuar, paraja komandon) titulluar:
” FALEMINDERIT dhe NIRWNJOHIE”
Faleminderit Baba Bektashit, si dhe pasuesve tw tij,qw i rikthyen jetwn normale kwtij vwndi tw shwnjtw “Teqesw Begtashiane),mes tw cilit wshtw edhe busti i Naimit, poetit tw shwnjtw!
Mes Zavalanit,mi seviri lidhiet me pasardhwsit e kwti fshati, sa families saj, znj.Ferdane (nwna e Xhanfize Kekos, regjizore e parw e Kinostudios “Shqipwria e Re”,lidhur, nwna ime Athina ardhur nw Tiranw pas vitit 1948,,sa unw deri sot,me nipwrit e saj,konkretisht mwsuesin e nderuar tw fizikws nw Tiranw, Agim, tashmw pesionist, shmallem mes takimeve dhe si komshi, aty nw Rugwn ” Naim Frshwri”.mes Tiranws. E dimw ecurinw e atij fisisa asaj shtwpie relike,(shtwpi gjysh stwrgjusherve tw tij),deri pwrdorur si “rezidence” fshati,”kryesi koperative”, sa depo e saj, nw vitet,kur fshati, ishte kooperativw bujqwsore.
Pyes,-Si wshtw sot fshati im, me atw braktisie totale pas 1990-tws?!
Oh c’dhimbie ndiej!
Vizita e parw atje do tw bwhej,nw Zavalan,kwtw vjeshtw, qw presim 70vjetorin e Clirimit,ku tw pwrkujtoj e nderoj tw rwnwt me gjyshin tim Jano,rwne mw 1913 -kryecetws qw komandonte dhe pragu i 102 vjetorit rwnies,si bien trimat pos, tw parin dwshmor tw Luftws N.Cl tw fshatit Peci Xhoga(1940 rwnw). Mw ruajtw shwndetin zoti,si gjysh,me fwmijwt rrugwve tw emigracionit…
Shtwpia e Hasanhoxhwve,(e Zylfos e thirnim),ishte ajo e Batos( nw mos gabohem Keko mbiemrin)nw qwndwr tw fshatit, mes arave tw mbiella sa livadhe , me atw; kackwn bri saj,kurora e sw cilws,sa tw hijeshonte njw stadium tw twrw lojrash.
Xha Bato e thirnintw gjithw,edhe ne fwmijwt(7 vjec unw ato vite)kaluar luftwn ato vite, kryeplaku i fshatit ishte vwrtet i urtw.Kjo shtwpi,mw kujton shumw gjwra, po, dy kujtime do t’i shkruaj pwr ju, lexues tw kwtij ditari.
…Shtwpia kthyer nw shkollw, pas dy tw parave kaluar nw lagjen e “kaurreve”( Lonit e Lipes)sa hapur shkolla pa mbaruar mirw lufta,(pwr herw tw parw nw Zavalan) me mwsues autodidakt po atdhetar, Llukan L. Xhoga, mbaruar shkollwn e Frashwrit,kjo hapur qw mw 1908) Shtwpi njw katshe,nw lagjen”Ballkon e Dangwllisw”
Vitin e dytw e niswm tek shtwpia e Batos,si e thirnim,mwsimi.Shtwpi dyatshe kjo,disi e mirwmbajtur .Ishim 25 nxwnws me mwsues Muharem Skwnderi, frashwlli, Llukani shkuar ushtar. Nw klasw tw katwrt na erdhi mwsues Reshat Shehu nga Gjirokastra.( mbaj mend dhe nwnwn Hanko,me vete,qw do tw bwhej “mwsuese”e nwnave dhe motrave tona,me kujturwn dhe edukatwn qytetare qw mbarte.
I perjetoj ato vite, pas shumw vitesh me pwrmalie, larguar qw fwmijw, nw Tiranw(1948)sa dhe vizitwn e parw pas 1960tws ajo kthyer nw “Dyqan shtwpi….
Kujtoj, u pwrmallova deri nw pwrlotie. Aty pos bashkwfshatrwve, takova njw zonjw grua, nw moshw si unw, mbi 60tat,larguar dhe ajo pas lufte,me nw krah vajzwn “nuse” qw para meje hyri nw atw “dyqan shtwoi”.Ishte nga familia Shehu.
Takim ky i pa zakontw.sa i pa pritur pwr tw dy palwt.
Teksa vrojtoja dyqanin me kwrshwri e kulturw paraqiste,ani se nw fshat,shitwsia, zonjw grua, nga familia Myftarwve (si mw tha), mw befasoi. Familiet tona ishin miq tw njwri tjetrit qw para dhe gjatw luftws, pasuar vwllai ynw,sidomos kunata,bashkwmoshatare
me kwtw shitwse, ato vitet para 60tes.
U pwrmallova sa vrojtoja dhe sheshin e Xhamiw( pa xhami.. zv mekamet) ku mw shfaqej ndertesa e re e shkollws, ndwrtuar mw 1947,njw vit mes saj, ruajtur kujtime..
Pos prities saj si motwr Frasa,shoqe fwmijnije ato, qw nw 1854 nw Korcw martuar,do tw mw ftonte pwr nw shtwpi,ku i shoqi,si vwllezwr me vwllain tim Stavri,sa shkuar Partizan, I shoqi, ishte kthyer nw nikoqir. priste dhe pwrcillte miq e shokw si gjithnjw shtwpia e tyre.
Sa kaqw, gruaja “qytetare”veshur si tw ishte nw Korcw,me sqimw(nw fakt nga Korca ardhur,, mw shwmbwlleu me dikw, nxjerrw malin e fwmijnisw.
Mw pwrshwndeti ajo e para,me njw kulturw .tw pazakontw pwr fshatin, si tw njiheshim prej vitesh. Ruante kujteswn nw vite,sidomos pwr fisin tim .Xhoga.
– Nga Xhogwt je? mw thotw, duke mw pwrmwndur ditekt baba Mihalw, vwllezwrit e mbi tw gjithw motwr Froswn,bashkwmoshatre me tw e njw jetw pas martesws saj nw Korcw bashkw, nga 1954, martuar me Zake Mihalin dhe ky Dangwlliot nga Shiani, korcar nw vite.Jemi si motra dhe sot do mw thoshte sa prezantuar tw bijwn”nuse”,( mw falni, emri haruar) njw vajzw gjimnaziste nw korcw. Nuk harroi pa mw pwrmwndur ato vite lufte,kaluar nga njw shtwpi nw tjetrwn pwr tu mbrojtur.Me konsiderata tw ndwrsjellta u ndamw me amanet njwri tjetrit pwr tw afwrtit.
Mes pwrshwndetieve,kujtoj thwniet e motres Frasa, nw vizitwn e viteve-60, – Kjo wshtw shtwpia e Batos, bwrw shkollw nw vitet tona -44-48 e mban mwnd?!
Po atw shtwpinw rrethuar me avlli e derw “monument” sa vetw shtwpia e mban mmwnd..Wshtw e “Shehajve”, Myslimi oficer qw nw kohwn e mbretwrisw,po rrjeshtuar me “Ballin”, me ne miq, ani se rrjeshtuar me farcat partizane,si shumw fshatrw tanw.”..
Teksa unw fluturoja tek biseda me motwn vite shkuar, zonja”Ferdane”nw thonjza,mos gaboj emrin,mw thotw:
-T’u kujtua eshtw goca Sefedinit, mbesa e Myslimit?
Po i them dhe faleminderit… Mw kujtuar tw gjitha shtwpitw e Zavalanit, unw arguar fwmijw,me to jetuar.
Cdo njwra prej tyre ka histori mw vete.Keq mw vjen qw i larguar fwmijw, mw mungon informacioni,ndaj marr rugwn nga Tirana kwtu,dhe Frashwrin “Vwllezwrve Frashwri” embleme bwrw.
Mw tuaj tw lutem, ca intimitete pwr familien e Alushwvw: Sakollit, Dalipit e tjerw pasardhws?
Dwgjo Dhimo,( mw flet si motra vwllait),Dalip ka qwnw stwrgjyshi qw e ka ringjalur Dalipi qw ti njeh,(1), (Bashkwmoshatar me twt vwlla Kristo,apo Llukanin, ,
Xhoxhin nga tuajt, deri,Hekuranin, Fadilin, Novruzin,sa mbaj mwnd).Ja rjedha e atij fisi:
-Dalipi i parw..(Alushi) marw emrin fisi..
-Ibrahim Myftari,pasardhws :
Myftar Myftari..nipi Hysen Alushit( thotw se ka mbajtur mbiemrin Zavalani,ndoshta nga kwta janw dhe ata Zavananasit lwnw emwr nw Histori…
Pas tyre sot: Sakoll Muftar Alushi,
.Ibrahimi me tw shoqenFerdane…
Dalip Alushi(i ri)aktualisht nw Tiranw
pas demokracisw.Demir Alushi me tw shoqen Nazmie.
Sakolli,mw i riu ato vite(1935-40),ish nxwnws nw shkollwn e Frashwrit.krah djemve qw paraprinin nw atw shkollw:Stavri, Kristo, llukani, Paskali, Llukani, llazi Koles,Sakolli,Demire,Dalipi me shokw.(1930-42),
Ja c’tw tw them akoma, Pasardhwsit janw shumw.
…Teksa zbardh kwto kujtime kujtoj: Myneveri e shoqia e Sakollit, bwrw “motwr” gjaku me Ritwn e Kristos,(im vwlla),pikwrisht nw vitet pas lufte maruar ate mw !950-t
Kujto ato shtwpitw vendosur njwra pas tjetrws tw Alushwve apo sakollajve,qw fjithw fshati i kishtw si “shtwpi kuvwndi” sa ato tw Xhogallarwve nw lagjw tek Kisha..Kwto shtwpi dukatshe,me avlli rethuar vendosur njwra pas tjetrws bri Mekameve(i madhi dhe i Vogli,me lisat monument krah tyre,bletwr roitnin bwrw”zot” i tyre.
Aty nw ato shtwp am parw sw pari tw suvatuara e tavanet me dwrrasa bojw argjwndi e skalisur bukur, twrw figuar me pwrmbajtie,deri historike.
Portretet e “Vwllezwrve Frashwr dhe Skwnderbeu me Ismail Qemalw,krye tyre.
Me kwto mbresa larguar nga Zavalani,Qw peng e kam , nuk munda tw shkoj kwtw verw,sa tw shpija dhe atw sihariq pqe ata bashkwfshatrw,mbetur nw atW fshat; nderimin e birit tw kwrij Fashati rwnw mw 1913-14 si bien trimat kryecetws qw komantonte:Jano P.Xhoga( kapedani emwrtuar historiani Apostol Kotani, sa Autoritetet e Gjirokastrws nw 102 vjetorin e rwnie stij dhwnw vlerwsimin:”MIRENJOHIE” me motivacionin:
“Patriot,luftwtar dhe komandant me cilwsi tw larta, nw mbrojtie tw trojeve shqiptare nw vitet e para tw Pavarwsisw Kombwtare 1912-1913”
Sekretari ( Kristaq Lwngo) Kryetari( Sulo Mucobega)
vendimi nr.25 dat 10-04 2015.
Torono zbardhur 25-07-2016 Guri Naimit D(Dh Xh)
Lukan Lili Xhoga, mwsuesi parw i Zavalanit(1944-45)
bashkeshorti im.
(Flet Polikseni,cupw nga Bodari, “lagje Pwrmetit”,pwr historinw e marteses saj.)
Si u njoha me Llukanin;
Ka qwnw viti 1946.Aktivitete rinie nw luginwn e Pwrmetit,pac clirimit s’kishin tw pushuar.. Nw fshatin tonw Bodar, sa cliruar, vinte njw ish partizan nga Zavalani, Stavri e quanin, djalw i pashwm, flokw kacurela tw zwza, me njw fytyrw gjithnjw tw qeshur. Ishte caktuar me punwn me rininw pwr nw zonwn Gjirokastwr -Pwrmet, (sa kthyer nga lufta (tetor 1944) i plagosur, mjekuar nga mjekwt partizanw, si thoshte, atje nw Kuvellesh. Njerin mjek se harronte, ishte Dr. Klosi, sa di njw jetw me tw komshi nw Tiranw,qw deri von ka qwnw njw nga mjekwt mw tw mirw nw Tiranw, Pas atij mjekimi, dwrguar nw Pwrmet e aty,(njwherwsh kurohej), caktuar si drejtues me rininw e rrethit, erdhi dhe nw Bodar.Fshati ynw, si lagje e Pwrmetit, bwrw streha e tij, fal njohies sw herwshme familiare me ne …
Babai im “terezi”robaqepws tw prodhimeve tw leshta (shajakta),shkonte nw ato zona,plus im vella, Partizan si Stavri, i orwve tw para.(Oficer dalw deri komandant anije bwrw..)
Njohia me tw,unw vajzw 16 vjece, ai martuar sa nisur partizan,mw bwri si motren e tij tw vogwl,(Frasina e quanin) mw tha:
– Do tw tw bwj motwr,pos asaj, do mw lejosh tw tw njoh me djalin e Xhaxha Lilit, Lukan e quajnw, mwsuesi i parw i fshatit sa mbaroi lufta, tani vullnetar aksioneve. Do bwhesh nuse e Zavalanit,fshati” ; “Ballkon i Dangwllisw”.
Unw qeshia si 16 vjecare ato vite, po kurajon e kisha i them: -pwr kwtw drejtoju prindwrve.
Po -mw thotw Stavri,-po mw parw dua tw tw njoh me tw. Ai ka ardhur nw Pwrmet, pwrgatit nisien e vullnetarwve pwr nw aksionin e Rrugws Kukws Peshkopi..-e njwherwsh mw thotw
:- Do tw vish dhe ti nw aksion?!
Unw ia preva kategorikisht, s’mw lwnw prindwt!…
Kaqw mbeti biseda, Njohia pa hyrw nw hollwsi me djalin Lluka, u bw nw drekw pas mbledhies me rininw e fshatit.
Llukani iku nw aksion. Pas bisedws me Stavrin( ndwrmjetws i dashurisw sonw tw parw),ai mw dwrgonte letra njwra pas tjetrws.(Maj-Tetor nga Kukwsi nw aksion
Nga shtwpia ime, nuk donin tw fejohesha me tw, vetwm se ishte larg shumw larg,- nw malet e Dangwllisw- mw thoshte babai,-pos vwllai madh,(ish partizan i brig. VI S.,pas lufte kapiten anije…(historine e tij e dini, u dwnua…) -nuk tw dwrgojmw.
Po megjithw kwto, fejesa u bw.
Si vajzw fshati sa nisur emancipimi, me Pwrmetin pranw, u lidhem pwrjetwsisht.
U martova nw Nendor 1947-tw,dwborw mbushur mali Radomit me Kokojkwn,nga do kaloja pwr nw Zavalan, Si mw thoshin se unw nuk e njihia atw zonw.
U niswm me dasmorwt krushq nga Bodari, drejt majws sw Taborit, kaluar atw varg kodrash mal,mes kodrave nga Bodari,ngjitur; Tremisht e Lupckw, dalw nw Tabor qw edhe pse me duvak, nuk e harroj atw pamjen madheshtor tw Dangwllisw, deri kufi me Kolonjwn nw Lindie, Leskovikun ne jugw e, Skraparin nw Veri.
U mahnita sa shikoja, ani se sytw me lot…
Kalimin maje Taborrit e shpatit JL tw Kokojkws, nuk i harroj as sot plakur.(2013 biseda dy vjet para ndarjes saj nga jeta. Ndiesw Pastw).
Krushqit tw twrw me kuaj e mushka,(njw ishte me gomar e me tw qwshnin tw gjithw, gastori fshatit, (Dhoska) ,
Edhe pse debore e cikwm, kwndonin gjithw rrugws, sidomos kur hymw nw fshatin Selenicw. I pari fshat i Dangwllisw qw njoha.Kishte dhe shtwpi dy katshe afwr njwra tjetrws. kjo mw gwzoi.Si Bodari im.
Pas kwtij fshati,(Selenicw),me kurorw pishat e Kokojkws, sa rreth kodrat rrethuar me lajthi,ramw nw njw luginw me kodra rwnore, rrethuar me toka livadhe pwr reth njw pwrroi tw vogel. Broshniku,(mw thotw, djali shoqwrues krushk, qw sa u niswm nga bodari), sa kaluar pwrroin me ujw si nwndor, 3-4 fwmijw e dy tw rinj,na prisnin, me Lule shpata nw dorw.(Mendoni unw nuse tre orw majw kalit nw ato maja malesh..)
U cudita,njw syresh,mw i vogli( njw jetw mw shoqwron ishte Dhimo,( unw zbardh kwtokujtime tw djalit saj Pandi), djali xha Mihalit e vwlla i Stavrit,kumbaro i kwsaj lidhie martesore),- i dhanw kapistrwn e kalit “kuqo”,si traditw kjo,(djalw e shoqwron nuse para hyries nw shtwpi tw burrit) para tij, deri tek shtwpia, kaluar Shkwndimin, “bregun e morrve”, sa bregun e Mwhallws,ku na cfaqej Zavalani,me lagjen “Ballkon i Dangwllise”,me shtwpitw tre radheshe mes tyre
shtwpia shtwpia e Lili Xhogws,Llukani djalw,( si pashw mw von plakwn skalitur; “Mw 1933 ndwrtuar nga usta Mihal e Lili Xhoga; (xhaxhai dhe vjeri im),tashmw Llukani, bashkwshorti im, shtwpinw dykatshe qw ndrinte gwlqeria, mes gurwve tw skalitur, ndertuar.
-Kwto, mi tregon djali udherrwfyes,unw, fytyrwn nwn vellon e bardhe, mw zor ia shikoja, ai,9 vitet sa mbushur..(1936 lindur).ishte Dhimua, djali xhaxhait Llukws, njw jetw mw tw kaluar, mwsues nw Tiranw.
Me pritwn,tw pawt vjeri Lili dhe vjerra Coke, nw hyrie tw shtwpisw dykatshe mes lagjes,pashtw Vwrtollit e Kishws “Shwnmwri e Zavalanit”, si e ka quajtur Dhimitri ynw, “ballkon e Dangwllisw”, rrugwt si nw tunel nga dwbora hapur rrugwt,mes malesh tw kalldrwmta.
Vjerri mw pwlqeu qw nw shikimin e parw, po vjerra Coke,shumw namusqare, fillimisht s’mw pwlqeu mua si nuse djali….po njw jetw do jetonim bashkw, fatmirwsisht ajo deri mbi 90 vite jetw. Vjerri Lili, na u nda para kohe nga jeta. peng e kam.
U bw dasmw e madhe nw fisin e njohur Xhoga,sa miqtw e dashamirwsit e shumtw. Shumw myslimanw mes tyre. Tw ardhur nga Kosova, Micani, Surropulli, sa nga Tirana djemtw e xhaxhait; Stavri, Kici, Dhimua, sa Frosua motwr nga Korca. me ta kushwrrinjtw:( fwmijtw e Xhaxhallarwvw Comi e Peci, dhe ata nw Korcw: Dafa e Pecit nw krye, sa kushwrinjtw nga Miti, Dhoska , Cimua, tw gjithw Xhogallarw. Ishte dhe Mami Paskali me fwmijet e tij, Nga lagjie komshi,(evgjitwve quhej,po ishin mw tw bardhw se ne)erdhwn tw gjithw, mw nw krye Nwnw Nekon, maminw sa “mjeken”e fshatit.Mw kujtohen erat, vite jetuar me ta pas lufte, si Dania, tahiri, Hamiti, Novruzi, Rushani, Taria me wngjej fwmijw.
Nga lagjia e pashtwme(myslimane)si gjithnjw miq tw Xhogwve, nga gjysh Jano, 10 vjet para nisur, krye sofrws: Hamiti, Elmazi, Hakiu, Ismaili, Fadili dhe shumw tw tjerw.
… Pas njw viti martese, (do tw vazhdonte rrefimin e saj nwna ime e mire Poli,(dy vjet para kwsoj bisede ndarw nga jeta),
-Llukani shkoi ushtar e pasi mbaroi atw detyrw,(fal arsimimit tw tij me shkollwn e Frashwrit,sa nisur mwsuesine a mbaruar mirw lufta,hapur shkolwn pwr herw tw parw nw vwndlindien e tij Zavalan),shkon nw shkollwn e bashkuar tw oficerwve, mbaruar atw me gradwn “Aspirant”.
Emwrmin e parw do ta merte nw Librazhd,ku shwrbeu dy vjet.Nw kulmin e sukseseve, njw aksident do tia priste atw rrugw, nisur me sakrifica sa dwshirw.
Mbetur invalid,( nje krah tw gjymtuar nga ai plumb aksidental,me dwshirwn e tij largohet nga ushtwria e, si invalid i grupit II-tw, vendoset nw qwndwr tw Daangwllisw, nw Frashwrin historik,pranw vwndlindies.
Fillimisht si istrutor nw komitetin e Partisw Pwrmet, pwr ngritien e kooperativave bujqwsore, si ishte koha, nw fshatrat: Frashwr,Zavalan, Shian- Gorroshian, Qinam- Radovickw, Ogren- Gostivisht, deri Mican Koblarw e Vwrcisht me Surropullin,Kreshaovwn, Kakosin e deri Qeshibes.Fshatra kwto ato vite administruar si Dangwlli.
Nw kwto vite ka qwnw antar i pleniumit tw rrethit Pwrmet.
Sa mabroi ai “aksion” pwr krijimin e koperativave bujqwsore, nisi punwn si sekretar i Lokalitetit nw Dangwlli e pas saj sekretar- llogaritar nw shkollwn e mesme hapur ne Frashwr, sa kryetar i postws lokalitetit.Aty do tw mbaronte dhe jeta e tij(pa pritur, histori kjo), ndarw nga jeta nw shkallwt e Komitetit Ekz. tw rrethit Pwrmet, nw kwrkim tw te drejtw studimi pwr djalin e tij Fredi….Donte ta bwnte mjek, pwr fatin e tij u bw farmacist e sot mes Tiranws ka simpati nga tw gjithe; “VJOSA” e ka emertuar farmacine wtij atje tej rruga me emrin “Naim Frashwri”,Poeti;krenari e vwndit tonw .
Prehet i qetw atje nw kishen e Frashwrit,fatkeqwsisht shkatwruar pas viteve tw prapta”demokraci”, i nderuar nga tw gjithw.Ai karakterizohej nga cilwsi tw larta moralo-shoqwrore sa pwr rritien dhe edukimin e fwmijwve tw tij,Gjergji,Fredi,Pandi e cupa Vali,ani se nw Vodicw tw Ersekws, tashmw mw familiet e tyre, tw sukswshwm,edhe pse larguar nga vwndlindia e tyre, mes Tiranws, mwndien e zwmrwn atje e kanw.Atje ku prehen e shtrat e Gjyshit Jano,(rwnw si bien trimat qw mw 1913- dhwne titulli “MIRENJOHIE”, qarku Gjirokastwr nw 102 vjetorin e renies tij 25 mqj 2015) tw Gjysh Lilit, njw nga kwshilltarwt e parw tw pas clirimit nw fshat, sa Nenw Coke, mjeshtwre e gjithanshme me kwngwn e saj sa trefgimet si njw cicerone e vwtetw, pwr fwmijwt, njw jetw.
Prehet nw vorrezat e Frashwrit,( fatkeqwsisht kisha shkatwrruar) i qetw Gjysh Llukani, mwsuesi sa nder oficerwt e parw tw fshatit pas luftw, njw jetw krye punwve besuar.
Ishte i gjithanshwm Ai, nga bacevan, marangos arist nw kwngw,deri guetar i pasionuar sa rritwsh; lepujsh e sorkadhesh e thellenxa, sa dimrit tw dielave, me gjuajtien e derrave dhe sorkadheve i kalonte orwt edhe nw qamete…
Ai urrente njeriun dembel sa mashtues. Cilwsi kwto dallluese pwr tw.
Mire qw mban ato medalie e dekorata punw, lehtesuar ne pasuesve sidoms fwmijwve me nipa e mbesa, pwrballuar vwsshtirwsitw e jetws qw kalojnw.
Do tw doja unw, hedhur nw komjuter kwtw rrefim sa nisur nw shtyp, qw emri i kwti kuadri tw parw mwsues, ti vihet emri shkollws sw atij fshati; Zavalanit hapur mes flakwve tw luftws clirimtare 20 Shtator 1944.
…Kwtu mbaron pjesa e parw e kwtij rrefimi tw dhimbshwm, shkruar me njw kaligrafi, prefekte nga djali i saj Pandi Ll Xhoga,njw jetw me prindwrit e pwr prinderit.
Pwrgatitur pwr gazetwn Guri Naimit D (Dh. M.Xhoga)
Toronto 30-07-2016 Vijon…
Lukan Lili Xhoga, mwsuesi parw i Zavalanit(1944-45)
bashkeshorti im.
(Flet Polikseni,cupw nga Bodari, “lagje Pwrmetit”,pwr historinw e marteses saj.)
Si u njoha me Llukanin;
Ka qwnw viti 1946.Aktivitete rinie nw luginwn e Pwrmetit,pac clirimit s’kishin tw pushuar.. Nw fshatin tonw Bodar, sa cliruar, vinte njw ish partizan nga Zavalani, Stavri e quanin, djalw i pashwm, flokw kacurela tw zwza, me njw fytyrw gjithnjw tw qeshur. Ishte caktuar me punwn me rininw pwr nw zonwn Gjirokastwr -Pwrmet, (sa kthyer nga lufta (tetor 1944) i plagosur, mjekuar nga mjekwt partizanw, si thoshte, atje nw Kuvellesh. Njerin mjek se harronte, ishte Dr. Sherif Klosi sa di njw jetw me tw komshi nw Tiranw,qw deri von, ka qwnw njw nga mjekwt mw tw mirw nw Tiranw, Pas atij mjekimi,dwrguar nw Pwrmet e aty, (njwherwsh kurohej), caktuar si drejtues me rininw e rrethit, erdhi dhe nw Bodar. Fshati ynw,si lagje e Pwrmetit, bwrw streha e tij, fal njohies sw herwshme familiare me ne …
Babai im “terezi”robaqepws i prodhimeve tw leshta (shajakta),shkonte nw ato zona,plus im vella,Stavri, Partizan i orwve tw para.(Oficer dalw deri komandant anije bwrw..)
Njohia me tw,unw vajzw 16 vjece, ai martuar sa nisur partizan,mw bwri si motren e tij tw vogwl,(Frasina e quanin) mw tha:
– Do tw tw bwj motwr,pos asaj, do mw lejosh tw tw njoh me djalin e Xhaxha Lilit, Lukan e quajnw, mwsuesi i parw i fshatit sa mbaroi lufta, tani vullnetar aksioneve. Do bwhesh nuse Zavalani,fshati”Ballkon i Dangwllisw “.
Unw qeshia si 16 vjecare ato vite,po kurajon e kisha i them: -pwr kwtw drejtoju prindwrve!.
Po -mw thotw Stavri,-po mw parw dua tw tw njoh me tw. Ai ka ardhur nw Pwrmet,pwrgatit nisien e vullnetarwve,pwr nw aksionin e Rrugws Kukws Peshkopi ..-e njwherwsh mw thotw:
:- Do tw vish dhe ti nw aksion?!
Unw ia preva kategorikisht, s’mw lwnw prindwt!…
Kaqw mbeti biseda, Njohia pa hyrw nw hollwsi me djalin Lluka, u bw nw drekw pas mbledhies me rininw e fshatit.
Llukani iku nw aksion.Pas bisedws me Stavrin( ndwrmjetws i dashurisw sonw tw parw),ai mw dwrgonte letra njwra pas tjetrws.(Maj-Tetor nga Kukwsi nw aksion
Nga shtwpia ime, nuk donin tw fejohesha me tw, vetwm se ishte larg shumw larg,- nw malet e Dangwllisw- mw thoshte babai,-pos vwllai madh,(ish partizan i brig. VI S.,pas lufte kapiten anije…(historine e tij e dini,,,u dwnua.) -nuk tw dwrgojmw.
Po megjithw kwto, fejesa u bw.
Si vajzw fshati sa nisur emancipimi,me Pwrmetin pranw, u lidhem pwrjetwsisht.
U martova nw Nendor 1947-tw,dwborw mbushur mali Taborriit me Kokojkwn,nga do kaloja pwr nw Zavalan, Si mw thoshin, se unw nuk e njihia atw zonw.
U niswm me dasmorwt krushq nga Bodari, drejt majws sw Taborit,kaluar atw varg kodrash-mal,nisur kodrave nga Bodari,ngjitur; Tremisht e Lupckw, dalw nw Tabor qw edhe pse me duvak, nuk e harroj atw pamjen madheshtor tw Dangwllisw, deri kufi me Kolonjwn nw Lindie, Leskovikun ne jugw e, Skraparin nw Veri.
U mahnita sa shikoja, ani se sytw me lot…
Kalimin maje Taborrit e shpatit JL tw Kokojkws, nuk i harroj as sot plakur.(2013 biseda dy vjet para ndarjes saj nga jeta. Ndiesw Pastw).
Krushqit tw twrw me kuaj e mushka,(njw ishte me gomar e me tw qwshnin tw gjithw, gastori fshatit ,
Edhe pse debore e cikwm, kwndonin gjithw rrugws, sidomos kur hymw nw fshatin Selenicw. I pari fshat i Dangwllisw qw njoha.Kishte dhe shtwpi dy katshe afwr njwra tjetrws. kjo mw gwzoi.Si Bodari im.
Pas kwtij fshati,(Selenicw),me kurorw pishat e Kokojkws, sa rreth kodrat rrethuar me lajthi,ramw nw njw luginw me kodra rwnore, rrethuar me toka livadhe pwr reth, njw pwrroi tw vogel. -Broshniku,(mw thotw, djali shoqwrues krushk, qw sa u niswm nga bodari), sa kaluar pwrroin me ujw si nwndor, 3-4 fwmijw e dy tw rinj,na prisnin, me lule shpata nw dorw.(Mendoni unw nuse tre orw majw kalit nw ato maja malesh..)
U cudita,njw syresh,mw i vogli( njw jetw mw shoqwron) ishte Dhimo,( unw zbardhur kwto kujtime tw djalit saj Pandi), djali xha Mihalit e vwlla i Stavrit,kumbaro i kwsaj lidhie martesore),- i dhanw kapistrwn e kalit “kuqo”,si traditw kjo,(djalw e shoqwron nuse para hyries nw shtwpi tw burrit) para tij, deri tek shtwpia, kaluar Shkwndimin, “bregun e morrve”, sa bregun e Mwhallws,ku na cfaqej Zavalani,me lagjen “Ballkon i Dangwllise”,me shtwpitw tre radheshe mes tyre
shtwpia shtwpia e Lili Xhogws,Llukani djalw,( si pashw mw von plakwn skalitur; “Mw 1933 ndwrtuar nga usta Mihal e Lili Xhoga; (xhaxhai dhe vjeri im),tashmw Llukani, bashkwshorti im, shtwpinw dykatshe qw ndrinte gwlqeria, mes gurwve tw skalitur, ndertuar.
-Kwto, mi tregon djali udherrwfyes,unw, fytyrwn nwn vellon e bardhe, mw zor ia shikoja,ai,9 vite sa mbushur ..(1936 lindur).ishte Dhimua, djali xhaxhait Llukws, njw jetw mw tw kaluar, mwsues nw Tiranw.
Me pritwn,tw pawt vjeri Lili dhe vjerra Coke, nw hyrie tw shtwpisw dykatshe mes lagjes,pashtw Vwrtollit e Kishws “Shwnmwri e Zavalanit”, (si e ka quajtur Dhimitri ynw, “ballkon e Dangwllisw”,),rrugwt si nw tunel nga dwbora hapur rrugwt,mes malesh tw kalldrwmta.
Vjerri Lili, mw pwlqeu qw nw shikimin e parw, po vjerra Coke,shumw namusqare, fillimisht s’mw pwlqeu mua si nuse djali….po njw jetw do jetonim bashkw,si nwnw ajo, fatmirwsisht, deri mbi 90 vite jetw. Vjerri Lili,u nda para kohe nga jeta. peng e kam.
U bw dasmw e madhe nw fisin e njohur Xhoga,sa miqtw e dashamirwsit e shumtw.(Shumw myslimanw mes tyre).Tw ardhur nga Kosova, Micani, Surropulli, sa nga Tirana, djemtw e xhaxhait; Stavri, Kici, Dhimua, sa Frosua motwr nga Korca. me ta, kushwrrinjtw:( fwmijtw e Xhaxhallarwvw Comi e Peci, dhe ata nw Korcw: Dafa e Pecit nw krye, sa kushwrinjtw nga Miti, Dhoska , Cimua, tw gjithw Xhogallarw. Ishte dhe Mami Paskali me fwmijet e tij, Nga lagjie komshi,(evgjitwve quhej,po ishin mw tw bardhw se ne)erdhwn tw gjithw, mw nw krye Nwnw Nekon, maminw sa “mjeken”e fshatit.Mw kujtohen, vite jetuar me ta pas lufte,si: Dania, Tahiri, Hamiti, Novruzi, Rushani, Taria me wngjej fwmijw.
Nga lagjia e pashtwme(myslimane),si gjithnjw miq tw Xhogwve, nga gjysh Jano,100 vjet para nisur, krye sofrws: Hamiti, Elmazi, Hakiu, Ismaili, Fadili dhe shumw tw tjerw.
… Pas njw viti martese, (do tw vazhdonte rrefimin e saj nwna ime e mire Poli,(dy vjet para kwsoj bisede ndarw nga jeta),
-Llukani shkoi ushtar e pasi mbaroi atw detyrw,(fal arsimimit tw tij me shkollwn e Frashwrit,sa nisur mwsuesine a mbaruar mirw lufta,hapur shkolwn pwr herw tw parw nw vwndlindien e tij Zavalan),shkon nw shkollwn e bashkuar tw oficerwve, mbaruar atw me gradwn “Aspirant”.
Emwrmin e parw do ta merte nw Librazhd,ku shwrbeu dy vjet.Nw kulmin e sukseseve, njw aksident do tia priste atw rrugw, nisur me sakrifica sa dwshirw.
Mbetur invalid,( nje krah tw gjymtuar nga ai plumb aksidental,me dwshirwn e tij largohet nga ushtwria e, si invalid i grupit II-tw, vendoset nw qwndwr tw Daangwllisw, nw Frashwrin historik,pranw vwndlindies.
Fillimisht si istrutor nw komitetin e Partisw Pwrmet, pwr ngritien e kooperativave bujqwsore, si ishte koha, nw fshatrat: Frashwr,Zavalan, Shian- Gorroshian, Qinam- Radovickw, Ogren- Gostivisht, deri Mican Koblarw e Vwrcisht me Surropullin,Kreshaovwn, Kakosin e deri Qeshibes.Fshatra kwto ato vite administruar si Dangwlli.
Nw kwto vite ka qwnw antar i pleniumit tw rrethit Pwrmet.
Sa mabroi ai “aksion” pwr krijimin e koperativave bujqwsore, nisi punwn si sekretar i Lokalitetit nw Dangwlli e pas saj sekretar-llogaritar nw shkollwn e mesme hapur ne Frashwr, sa kryetar i postws lokalitetit.Aty do tw mbaronte dhe jeta e tij pa pritur, (histori kjo), ndarw nga jeta nw shkallwt e Komitetit Ekz. tw rrethit Pwrmet, nw kwrkim tw te drejtw studimi pwr djalin e tij Fredi….Donte ta bwnte mjek, pwr fatin e tij u bw farmacist e sot mes Tiranws ka simpati nga tw gjithe; “VJOSA” e ka emertuar farmacine wtij atje tej rruga me emrin “Naim Frashwri”,Poeti;krenari e vwndit tonw sa jona si gjaku ynw..
Prehet i qetw atje nw kishen e Frashwrit,fatkeqwsisht shkatwruar pas viteve tw prapta”demokraci”, i nderuar nga tw gjithw.Ai karakterizohej nga cilwsi tw larta moralo-shoqwrore sa pwr rritien dhe edukimin e fwmijwve tw tij,Gjergji,Fredi,Pandi e cupa Vali,ani se nw Vodicw tw Ersekws, tashmw mw familiet e tyre, tw sukswshwm,edhe pse larguar nga vwndlindia e tyre, mes Tiranws, mwndien e zwmrwn atje e kanw.Atje ku prehen e shtrat e Gjyshit Jano,(rwnw si bien trimat qw mw 1913- dhwne titulli “MIRENJOHIE”, qarku Gjirokastwr nw 102 vjetorin e renies tij 25 maj 2015) tw Gjysh Lilit, njw nga kwshilltarwt e parw tw pas clirimit nw fshat, sa Nenw Coke, mjeshtwre e gjithanshme me kwngwn e saj sa trefgimet si njw cicerone e vwtetw, pwr fwmijwt, njw jetw.
Prehet nw vorrezat e Frashwrit,( fatkeqwsisht kisha shkatwrruar) i qetw Gjysh Llukani, mwsuesi sa nder oficerwt e parw tw fshatit pas luftw, njw jetw krye punwve besuar.
Ishte i gjithanshwm Ai,nga bacevan,marangos, arist nw kwngw,deri guetar i pasionuar, sa rritje lepujsh sorkadhe e thellenxa. Dimrit tw dielave, me gjuajtien e derrave dhe sorkadheve,kalonte orwt edhe nw qamete…
Ai urrente njeriun dembel sa mashtues. Cilwsi kwto dallluese pwr tw.
Mire qw mban ato medalie e dekorata punw, lehtesuar ne pasuesve, sidoms fwmijwve me nipa e mbesa, pwrballuar vwsshtirwsitw e jetws qw kalojnw.
Do tw doja unw, hedhur nw komjuter kwtw rrefim sa nisur nw shtyp,qw emri i kwti kuadri tw parw mwsues, ti vihet shkollws sw atij fshati; Zavalanit hapur mes flakwve tw luftws clirimtare 20 Shtator 1944.
…Kwtu mbaron pjesa e parw e kwtij rrefimi tw dhimbshwm,shkruar me njw kaligrafi, prefekte nga djali i saj Pandi Ll Xhoga,njw jetw me prindwrit e pwr prinderit.
Pwrgatitur pwr gazetwn Guri Naimit D (Dh. M.Xhoga)
Toronto 30-07-2016 Vijon…
Pasardhwsit e Kapedan Jano Xhoga -Zavalani.
(marw titullin”MIRENJOHIE”nga qarku Gjirokastwr)
Fisi Xhoga,emwrruar nga Xhoga i parw,(shekuj nw Zavalan), lwnw tre djem e njw vajzw:Petro,Xhoxhi e Spiro, nw Zavalanin e “Dangwllisw Naimjane”.
Jano, djali Petros,lindur mes shekulli (1860 flitet, se nuk ka dokument),do tw linte tre djem e njw vajzw: Mihalin, Lilin, Andrean dhe Linwn, tw vetme motwr. Janua ka pasur bashkeshorte Zurikwn, qw sia dimw egzaktesist nga eshtw;Izgar apo Bodar.Ndarw nga jeta fillpas vresies se Kono Kapedanit.
Janua, bashkekohws me “Rilindasit e mwdhenj “Vwllezwrit Frashwllin” sa trima tw Zavalani;Mendu, Izet,Fehmi Zavalani,mw 1913-tw, Janua,do tw linte hisori,krye cetws patriotike nw Dangwlli, Ai, krah Papa Stath Melanin nw Shqeri, deri shokw luftwtarw nw; Skrapar,Leskovik e Kolonjarw, me Mihal Gramenon krye tyre.( Djali parw lindur(1988, emrin Mihal do ia vinte).Ata shokw armwsh deri nw castin e fundit , Nwndor 1913–tw, Rwnw si bien trimat kryecetws qw komandonte, nw pwrpjekie mw Andartet Grekw, qw synonin pushtimin e Shqipwrisw,sa shpall Pavarwsinw, i Madhi Ismail Qemali me shokw. 1912-tw.
“Luftwtari i Shekullit” Vaso Dama,(1992 ndarw nga jeta me nderime tw vecanta), njw nga mw tw rinjtw nw cetwn e tij, dwshmimtar i asaj beteje,kapedan Janua rwnw.
Mirwnjohes atij sa,Pilo Kosta,bashkwkohws e
bashkwfashatar i tij, sjellw ato kujtime gati shekullore.
Pwr aktin herroik tw tij sa jetoi, njw libwr tw vecantw pwrgatitur,nw prag tw 100 vjetorit rwnies,jemi munduar ta paraqisim si e meriton ajo figure me shokwt e tij..
Po cila wshtw trashwgimia lwnw Jano Xhoga?!
Njw wshtw pwrgjigjia dhe telegrafike:Hiroizmin atdhetar tw tij derijetwn dhwnw dhe:…
Tre djem wngjwj dhe njw vajze- gjeraqinw sa heroinw…
**
– Mihali, djali i parw,qw si theksuam mw lart Kapedan Janua,ia zgjodhi emrin,nw rrespekt tw Mihal Gramenos ,”Pene artw sa pushkw zjar “. Mihali, do linte dhe ky histori si i ati, nw Luftwn N.Clirimtare,ani se,mw “njw kwmbw nw varr”,torturuar nga forcat balliste, deri diegien e shtwpisw,(djalin e madh(Stavri),dwrguar partizan.sa 6 bashkwfshatarw,shkak sipas ballistave, pwr diegien e shtwpisw, pas sw cilws,do jepte jetw dhe Mihali,qw jo mw kot e thwrrisnin “GRAMENO”.
Dhe Ai si i jati Jano, la 3 djem tashwgimtarw:-Stavrin nga Partizan drejtues nw rindertimin dhe ndwrtimin e vwndi njw jetw,- Kriston nga njw fashtar i kohws pas lufte, bwrw mw 1960-twn njw nga puntorwt pararojw nw fabrikwn e Tullave Vore,sa ndarw nga jeta, dhe-Dhimitri mbetur jetim 7 vjecar,do tw nistw tw plotesonte me sakrifica, amanetin e tw jatit: -“Ma bwni djalin “doktor” se nga mungesa e tij po vdes (1945).
-U bw “doktor i mwndies”, mwsues njw jetw, Sot e 25 vjet pesionist,bwrw “lavierws”pas fwmijwve emigrantw.
Njw vajzw la Mihali, zgjedhur emrin Frasina,bwrw vajzw pwr kokw tw vajzws, nderuar njw fis tw twrw. Ani se rritur jetime, fal vwlla Stavrit,pas luftw nw Tiranw, ajo nxwnwsw e parw e shkollws sw Zavalanit 1944(tetor) 1948.martuar buzwqumeshte, e bwrw nw “Korcen Plakw”, (clirimi nisur pwr”nuse”) njw nga puntoret pararojw tw fabrikws se Qelqit, krah bashkwshortit tw saj,binjak nw zanat Zahari,( pjekws qelqi ajo formatore, njw jetw.)
– Lili apo Ilia, djali i dytw, rritur vwllai madh Mihali, do tw bwhej krahu i djathte i tij.me Coken basjkwshorte, qw do linte pasardhws tre fwmijw; dy djem dhe njw vajzw. I madhi djalw Paskali, do bwhej qw fwmijw naftetar” nw Kucovw, sa nisur ajo industri nafte, atje swmurur e ndwruar jetw buzwqumwsht 1941. Llukani djali i dytw, do tw bwhej jo vetwm,mwsuesi i parw i fshatit 1944,po pas ushtwrie mbaruar shkollwn e bashkuar dhe dale oficer. I pafat i miri, plagoset aksidentalisht e mbetet invalid. Njw jetw kthyer nw vwndlindie me dwshirwn e tij, bwrw kuadwr nw pushtetin lokal, apo spitalin ndertuar nw Frashwr,Lluka, lwnw si pas traditws Xhogallare, tre djem e nje vajzw.
-Ollga e vetmia cupw e Lilit,rritur nw Zavalan ato vite lufte,me Palin,ish Partizan nga Kolonja (Ersekw), do martohej e gwzuar me fwmijw.
– Andrea, i treti djalw i Jano Kapedanit, lwnw Janua vetwm 7 vjec, do tw linte njw histori tw vecantw, provuar emigracionin nw Francw (miniera e Lionit) qw nw fillim viteve 30-t..Atje do mertw dhe bashkwshorten mw 1936 twn e, pasi lindi 5 fwmijw: Marien, Martwn, Poleten Zhanin e Lonin njw vjecar,sa mori lajmin e clirimit tw vwndit, si atdhetar, u kthye me 12 familie,kryesisht Pwrmetarw,nw atdhe. nw minierw do e jepte jetwn e pikwrisht nw Selenicwn e Vlorww. Ata 5 fwmijwt, dy djem e tre vajza, kanw lwnw emwr e lwnw nw Vlorw, bwrw vwndlindia e tyre e dytw.sot me pasardhws gwzojnw, mw njw hidhwrimmarw , motra e vogwl e tyre, Poleta, njw nga mwsueset e dalluara tw Vlores,ndarw nga jeta gjatw lindies parw,pa e gwzuar atw.(pa kujdesi e pafalwshme e mjekwve nga Vlora nw Tiranw…
Dhe ja e vetmia CUPW e Janos NINA qw si ju shkruaj mw sipwr, do tw shoqwronte jetwn e saj,me histori tw vecanta. Pos rritur jetime,vwlla Mihali deri martuar me Josif Locen,nw Stamboll,kurbetlli nga Kosova e Pwrmetit, gwzuar pwr kwtw,se dhe kushwrira Lenw, atje,martuar me Ninin po nga kosova.( Te dyja do mbetnin me fwmijw jetim, Nini vdekur e lwnw tre fwmijw wngjwj,me Vangjelin 12 vjecar,(me vwlla Lilin 8 vjec dhe motra Rita 4 vjce),qw pas vdekies baba Ninit91938), vendoset nw Tiranw, krijion familie qw gjatw luftws, lidhur me forcat clirimtare, do tw bwhej guzhinieri patrwsor pallatin e Brigatave),,Lena martuar e shkuar deri nw Stamboll.
Pwr Ninwn tonw s’qe e thwnw, martuar e qwndruar me Josifin,vetwm 5 muaj martuar, fatmirwsisht,ngjiriz njw pasardhes, largohet e pas lufte,nuk u bw i gjallw njw jetw. E lindi dhe e rriti ajo Polikronin mw 1936, (basjkwmoshatar me mua, lindur vetwm dy javw para), qw do tw bwhej Yll djalw,sa baba,me tradita nga Xhogat,dy djem e nje vajzw, mes Tiranws,ai mjeshtwr mekanik, sa basjkwshorte tekstilisten nga tw parat, 1951, Evgjenine e Xha Pilos patriot) njw jetw. Vitet e emigracionit,ajo vajza e vetme,do tw mwrte ato rugw me bashkwshortin e saj,sa fwmijwt bebe,Polua i mirw, sadalw nw pension,shkonte pwrditw,shikonte shtwpinw e Vajzws, (Moza me dy fwmijw shkuar nw Emigracion nw Greqi, Selanik),aty ballw pwrballw spitalit,njw ditw si molla shkuar,do tw ndwronte jetw.Pushim zwmre
Lwnw ato pasardhws,mbusur shtwpinw me djem e cupa, po Polua i mirw,s’u,gwzua,sa dalw nw pension. Ndjesw pastw ai dhe gjithsa tw kwtij fisi,qw si kemi mw midis nesh.
Nga Pasardhwsit tw brezit tw parw,nipa e mbesa tw Janos,wshtw e mira Frasina,nw jetw nw Korcw, me djalw e vajzw mbushur shtwpinw, me nipa e mbesa,e vetwm kwto vite,(pas ndaries nga jeta tw Zakws njw baba sa shok i mirw,) emigracionit fwmijwt nw Athinw..
I ka jeta kwto,tw gjithw kwshtu i kemi famijwt, mirw qw kanw shwmdenw e plot pasardhws. Ajo 84 vjecare, mes Korcws,mirw qw ka atw shoqwri brilante. Fwmijwt bwrw “lavierws”, Athinw-Korce,
Ju mbushtw mwndia u kthefshin nw Kocwn e paraardhwsve tw tyre,vecanwrisht tek ajo”NENE Heroine.” njw Korcw e twrw e mban nw gojw.
( Teksa po shkruaj kwto radhe kwtu mes Torontos, mw telefonojnw Nipat nga Tirana, po shkojnw familiarisht drejt Korcws, twk teta Frosa kryesisht. Pacin URATEM>
Mirwsi tw gjithwve o Xhogallarw tw kudo ndodhur, unw gjyshi “mysafir i paftuar” gjithnje pwr Ju, nga do jeni, unw ju gjej. pani se “i paftuari,sofrwn pa shtruar”, (Unw s’vw mwnd). pwr urim kjo frazw:
Gjithw tw mirat kushdo qw do lexoje kwto radhe nw gazetwn “DITA”qw i jam mirwnjohws.
Toronto 31-07-2016 Guri Naimit D. (Dh. Xhoga)
Pasardhësit e Kapedan Jano Xhoga, në gjurmet e tij.
( Sipas “Lutëtari shëkullit” Vaso Dama.
… Ndarja në një moshë të re me Kapedan Janon, kur sa kisha hedhur në sup manxerrin,në vitet e para të Pavarësisë, me atë trim, më brengosi.
Isha 15-16 vjecar. Ditë a javë, ndënja në shëpi, si i shastisur. Përfytyroja kollosin Jano që e adhuroja sa, luftimin e fundit tij, parë atë të vrarë, që nuk më besohej.
Një jetë jetoj me atë pamje ; trimi me tallaganen e bardhë dhe fustanellë, që ia dyfishonte pamjen, jeleku i qëndisur , sa gjerdani me fishekë e nagankën në brez, që s’e hiqte kurrë.As brezin e tij të meshintë, portofolin me ngjyrë mjalti( ku mbante dhe dhe në betëja,sendet e tij me vlerë) nuk i harroj.
Nuk mund të harroj as varimin e tij, me qafën gjysëm të prerë(s’aritën qafirët, se shokët ia mbritën nga ishin e s’ishin) sa fytyrën e Tijsi të një ëngjëlli me sytë gështenjëqë flisnin shumë.
Më bënë të vë duart në kokë, vazhdon të tregoje Xha Vaso, sot 92, vjecar, si atëherë parë mbi pozicionin majë shkëmbit, si të ishte i gjallë. Qetësohesha, kur e përfytyroja kapedanin në luftësa mes luftëtarëve , bisedë si trimi me trimat.
Baba Vangjeli u brengos shumë për gjëndien time, ndaj i dërgoi lajm mikut të janos sa z/vëndësit të tij Mit Koblara, që aktualisht ishte vendosur me cetën në malin e Golikut, në kullotat e Zhejeve tërë pisha.
_ Teksa unë shkruj, cka po flet daja e mbesa,10 vjece
sia ndante sutë, si tia regjistronte fjalët atij babaxhani.
..Mit Koblara tashmë krye cetës Janos, erdhi drejt tek dhoma e katit të dytë të asaj shtëpie që shikon nga lind dielli si atehere, vec sot shtuar ballkoni.
Mua, që e dëgjoja si i ngujuar, hapia e derës nuk ma tehoqi vëmëndien. mëndia më fluturonte tek “Ura Katiut”në Banjë, ku ra Heroi ynë, tashmë përfshirë nga luftimet e cetave, kundër synimeve të fqinjëve grabitqarë, që donin ta coptonin Shqipërinë tonë , sapo shpallur më vehte,Sa kaqë e mbasa , vajza e Zisos të vetmit djalë të xha Vasos,tashmë kryetar kooperative,sjell kaenë.
Dajo Vaso, vazhdon e flet:
-Mit Koblara luftëtar,me atë dorën e tij të fuqishme, më ledhatoi,duke më fërkuar zverkun tim të bardhe si qumësht, skuqur nga mendimi ëndërrimtar, si të më zgjante nga gjumi, ai gjumë “ëndërrash”më thotë – ,
– Ngrehu bir, se Trimi na thërret! Të presin shokët. ,kështu s’e kanë trimat luftëtarë!! e më puthi në ballë.Kuptova pas kësaj se kush ishte, shoku dhe miku i armëve të kapedan janos , sa i baba Vangjelit.
S’këmbeva fjalë, vec ashtu si i turpëuar, dola metë në ballkon., në atë ballkon, nga nisi rrga ime me pusjkë në dorë e krah. Aty plotësova “ëndërrimet” e mia, duke parë malet e dangëllisë tej osumit, sa mellesinitkrye vjosës, që na tthërrisnin:”Shqipëria don sot, djemtë për qëndresë.” ,
…Darka kaloi si një darkë dimri, aty tek shtëpia “kala” e Damallarëve, mbushur plot me luftëtarë. Gjithë bisedat vërtiteshin vetëm tek dhimbia e madhe që kërcënonte Pavarësinë e vëndit, shpalur nga plaku Ismail Qemali , jo vetëm nga fqinjët, po dhe bukëshkelësit vëndas në mjaft raste. Ajo natë thotë xha Vaso,midis atyr burrave të mëncur e trima, më zgjoi përsëri dhe më bëri, Vaso Micani,apo si shkruan Apostol kotani, që ilmtë pena, mua thirur “Luftëtar i Shekullit”, vërtet nje shekull kaluar…
pas saj, dredh mustaqet si gjithnjë e pyet:
– A më dëgjonimore djema?!(nga që nga sytë nuk sheh, pa fytyrën drejtuar mes ballorit të dhomës, tek ajo fotografi historike e tij;Fotografi dalë mes Tiranës, Sheshi “Skenderbe”,mes udhëheqësve dhe patriotëve deri nga Kosova e tj,,në cerremoninë e sjelljes së eshtërave të Rilindasit të madh Abdyll Frashër në atdhe.(1978) Ai Vaso dama, përfaqësonte zonën e Dangëllise sa përmetit. krah tij pos udheheqësve të shtetit, Xha barjami nga tro[oja e bac barjamit me shokë. të dy me ato kostumet karakteristike te krahinave të tyre,Ajo fotografi djali Ziso zmadhuar sa gjysma e faqes murit, ka qëndruar ato vite muaj, në faqet e pallatit të kulturës mes Tiranës sa gazetae e kohës, arshivuar bibliotekave.Na bëjnë krenar dhe sot ne brezave pasardhes.
.. Flet xha Vasua sinë rininë e tij e jerëpas herre pyet:
– A më dëgjoni mor djema?! ju lodha. dh i thotë se mbesës Lljana- Sillmë një gotë ujë! pa e nderprerë tregimin. Unë e fotografoj, marrë aparati fotografik posacërisht, mikut tim fotograf profesionist Vasil C.
– Përpjekien e parë pa trimin Jano,vazhdon Ai si ciceron profesionist,e bëmë në Vlush, ku vramë 12 veta nga armiqtë fqinjë. një nga ne na u vra . ishte Toilia i Koles nga micani dhe llukan beci nga frashëri. I varrosëm pas përpjekies me dhimbie….
Vijon…
Guri Naimit D (dh Xhoga)
Llukan Lili Xhoga- mesuesi parw i Zavalanit91944-45) vijim nga numwri kaluar.
Nene Polia tregon:
…Ani se pakw vite jetova me gjyshin Lili,po Lukani djalw, i ngjantw tw jatit nw karakter sa gjyshit Jono.
Lili, i ati,ishte i palodhur,fjalw pakw, sa atdhetar, gjithnjw nw ballw tw rezistencws ndaj pushtuesve sa rregjimit antipopullor kur cfaqej i tillw. Njw rast e bwn atw “burrw ” me RR tw madhe krah tw vwllait Mihal, nw pwrballie mw xhandarwve tw kohws,qw kontrollonin pwr armw partizane, nw ruajtie ato, si familie..Mes fashtit torturuar e nuk tregoi,po ashtu dhe kur njw xhanar,kjo vite para luftws,i mer kalin tw dy vwllezwrve,Mihal e Lili, teksa ata punonin si muatorw pwr ndertimin e farmacise nw Frashwr..tw fyer, marrw atw pa leje si hajdut, nga ai milic, zbritwn nga catia dhe aty mes sheshit Frashwrit, teksa xhandari nisej pwr nw mulli, kapardisur me kalin e tyre, i dalin para, ai pwrgjigjur fizikisht,deri ofenduar:-hikw o kaur i keq”, i presin litarwt, hedhur bereqeti nw tokw. I arrestoj xhandwrmaria,po nuk pwrballoj dot argumentat e Mihalit sa Lilit, pwr kwtw marie tw pronws tyre pa leje.
Krye milici, i liroi ata,duke dhe kerkuar falie sa, pirw deri kafenw, si miq. Xhandarin e nisi pwr nw Pwrmet me masw…E sa e sa raste tw tjera Lili, demostruar pjekurinw e tij, sa atdhetarizmin dhe respektimin e vwllazwrisw.fshatatit.
Pwr Llukanin,rol edukimi ka luajtur dhe e wma Coke, si cicerone e vwrtetw sa amvise dhe bujkeshe e pashoqe.90 vjet jetoi,me merakun e djalit tw parrw Paskalin, humbur jetwn nw kulmin e tij, sa pwrgatitur pwr martesw,( peng e ka Orania nga micani, humbien e asj fejese) si mjeshtwr nafte nw Kucovw, sapo bwrw ajo qwndwr industriale, nw ato vitet mes 30tws.Ai do ishte i pari qw solli nw fshat atw frymwn e klasws puntore, njw nga pjestarwt nw ato greva dhe demostrata tw tyre.(mw 1939 ai ndarw nga jeta.
Llukani,pas asaj martese me mua,-thotw polia sot gjyshe dhe vite pa tw,- do mbushte shtwpinw e teta cokes me pasardhws qw e kishte merak ajo.- Katwr fwmijw njwri pas tjetrit, na linden, tregon Polia nwnw sot afer tw 80tave, katwr fwmijw e sipas traditws Xhogwve; tre djem e nje vajzw.
Po Llukani, merak kishte shkollimin e tyre. Tw madhin Gjergji e dwrgoi pwr Mwsues, pasues direkt i wndrws tij rinore,sot prag pensioni mes Tiranws me nipa e mbesa e kam.
Dhimitrin twrw shwndet e brun si gjyshi,Kapedan Jano,do ta bwntw Zoteknik,po pas 90tws marrw rrugwt e mwrgimit, kthyer nw fshat nga Athina, marrw malli pwr vwndlindien, Zavalanin e Frashwrin, ku banonin para emigrimit, Teksa pi ujw, pas asj rruge tw gjatw nga Athina nw pwrmet e direk pwr frashwr, tek “Burimi i Naimit” atje mbi Frashwr, teksa pi ujin e ati burimi, i pushon zwmra. ndahet nga jeta, pwrciellw mw nostalgji e ndwrim bashkwfshatrwt.Keq me vjen- thotw nwna Plole,mbeti nusia me fwmijw atje mes Athinws ka vite
Pandi,i treti djalw do pwrfundonte gjimnazin si shkollw e pas ushtwrisw,aty nw Frashwr drejtues i PTT-se.sot nw Tiranw,krijuar familie e gwzon njw djale, kaluar njw tronditie pas vdekies sa tw vwllait nw ato kushte sa baba Llukanit.
A more djalw- mw thotw nwna Polia, Ai babai yt( po i ngjani dhe ju), pwr shokwt dhe punwt shoqwrore sa shtetwrore, bwhej copw. Shtwpia jonw si dikur me xha Lilin e teta Coken, “shtwpi pritie”, Zavalan e Frashwr.
S’ka mbetur njeri nga do tw vinin,Pwrmeti a Gjirokastra sa Tirana,pa ardhur e bujtur nw shtwpinw tonw.Mbaj mwnd(viteve tw mia pas lufte) nga Ethem Kapinova, Apostol Kotani, Lamce Sheme,Spiro Jani, Xhemal Dauti,apo Dashnor Mamaqi me Gjiro Pecin e tj.po folur pwr shkrimtarw artistw, mesues tw nderua si ka qwnw Gazetari Poet Xhevahir Spahiu, Aleksandwr Milo nga Micani,sa Spiro Dama oficer dikur nw Korcw e Qako e Nicka ( lapidarin e tw vwllait dwshmor vwnw mes Frashwrit),me Ladi. Damwn, sa ju Xhogat e Kostat (Thimi me Leken sidomos), ardhur nw kwtw zonw me tradita. Cokia me bagazhin e saj folklorik, i kwnaqte. S’mw harroet Pr, Stilian Adhami, qw sa vinte nw Frashwr, kur ishim nw Zavalan,
-do shkoj nw Zavalan -thoshtw -tek ajo mjeshtwriae kwngws dhe tregimit popullor”COKE ,ia mbaj mwnd emrin*
Merak e kam – thoshte nwnw Polia, se pas ngjaries pwr humbien e Dialit Dhimitwr,qw ato mustaqet e tij e bwnin dy herw shwnjtor,ndarw aqw pa pritur nga jeta, nuk gjej forca tw shkoj,sa atje, ka gjysmwn e zwmrws,Llukanin babain tuaj.
Me kwtw bisedw kaqw mbreswlwnwse e mbyll ditarin e tij i miri Pandi, marrw tw gjitha plagwt e kwsaj familie deri mw sot,Gwzohet ne Tiranw pas 90tws, me djlain e suksesshwm, gjimnazist me bashkwshorten kolonate…
Toronto 31-07-2016
Pwr batim; Guri Naimit D (Dh.Xhoga)
Pas ardhësit e Kapadan Janos …
(Vijon nga nr kaluar)
Këtë luftë,o djem e ndihmonte,Rusi,rusi bardhë,si i quanin atëhere. Aty u vra në Vlush,dhe oficeri grek BIaxhori,që e dogji Micanin,kur Spiro Micani,i mallkoi ata grekët,sa kundërshtoi me armë,që të mos digjej fshati, ndërsa barbarët katilë,hodhën 14 veta të gjallë në pusin e fshatit.
Nuk më harroet dhe oficeri tjetër grek,Micoli,që,pasi humbi 11 ushtarë,në përpjekie me cetat teritoriale shqiptare,mori një kope me bagëti e drejt Gramozit,tej kufirit i shpuri.Në terheqie sipër, ushtëria greke,merrte me zor,si shoqërues,shqiptarë,deri me kafshët e fshatit,tej;drejt kufirit grek,apo Beratit e Përmetit, nga bënin tërheqien.
Mbaj mënd,jo nga Korca se ajo u shpall “Republikë”.
Mbaj mënd gjithashtu dhe Priftin;si e thërrisnin Fan NOLIN, e shoqëruan burrat e fshatit deri në Corovodë e Berat.me ta,dhe Kita V.Dama, vëllai ynë i tretë.
Priftin (F NOLI) e mbaj mënd,si në ëngjëll e kishte fytyrën dhe mjekrra,i jepte një pamje të vecantë-Krishti . Flokët i kishte si Cercizi,të zëza e të gjata. Na fliste si bilbil, sa na cuditi, me c’na tha:
– Shkollat do ta bëjnë Shqipërinë,Shqipëri, sic e duam ne!”
Vetëm në Frashër, kishim atëhere shkollë,hapur që më 1908.Përpjekiet,për të hapur shkolla në gjuhën e tyre,greke,nuk arritën ti realizojnë.
Gjithë fshati iu kundërvu.
– U lodhe Dajo!, -i them unë,teksa e shoh se fjalët i ndërpriste e fërkonte vetullat,si të largonte dremitien e moshës.
–Ja mbarova, më thotë, -do ju them kaluar, ca nga më të rejat, deri në luftën e madhe Clirimtare,që ju e keni jetuar.
-Më 1920-tën,na u desh të shkonim në Vlorë,në mbrojtie të vëndit nga coptimi mëtejshëm,që donin këtë herë, Italianët. I hodhëm në det,si e dini.
Më 1924 mbështetëm F.S.Nolin,megjithse përcaria bënte punën e saj.
Në vitet e Zagut,më 1935,me atë kryengritien e Fierit ishim ne si Dangëlli,krah Skraparit,me në krye atë trimin Riza Cerova.
Në kohën e Zogut,zia e bukës bëri kërdinë si kudo dhe në anët tona. Ajo kohë e mbretit,nuk na bëri asgjë vec,na vuri taksa si me turkun,sa na merte dhe djemtë ushtarë.
Pas zisë së bukës,më 1936 sidomos ,filloi nderhyria e Italisë,deri me pushtimin më 1939 dhe këtë e dini. Ju kujtoj,-me pushtuesit u bashkuan shumë na paria, kolaboratoristë,i quanin atehere, ballistët me shokë”.
-Një cast ndalon e fshin balin,nisur djersët sa shton: -Vetëm Nacional clirimtaria na dha shpresë.me të u lidh i gjithë fshati,sa krahina,si gjithë vëndi e,mirë bëmë,se ne e fituam luftën”
Flet xha Vasua e,si për ta clodhur,nipat e mbesat e tij,ia morën këngës,sa nisën e tregonin, ato c’ka përjetuan në festën e “15 Gushtit”,(Shënmërisë)në fshat,si rallë në vitet e tyre.Ishte viti 1992.
Unë, për t’ia ndërruar bisedën xha Vasos se u lodh -e pyes:
-Xha Vaso,kaluar të 90 vite jetë,c’gjë ke për merak?!
-Pushkën e kam pasur dhe e kam merak mor bir…
Me të në krah e në sy,kam kaluar, që kur mbaj mënd veten,si ju thashë, në këtë ditë,që;-mos e harrofshi kurrë.
Po,-dhe e ngre dorën-c’të tregova sot,a do i qëndisës në shkrime si di? Se ai djali Vasil Milos,gazetari Aleko,(i ndierë se s,ka pak vite ndarë nga jeta para kohe)!.ma ka bërë një shkrim,po vetëm aty e la.”
Për ta clodhur sa falënderuar i them?
-Po dajo Vaso,ta jap fjalën se do t’i shkuaj e shkruaj gjatë përJu;”Kapedanët e Dangëllisë”
. Po ai s;pushon së foluri.
-“Merak më ka mbetur dhe ajo vizita e fundit në Tiranë, kur u suallën eshtërat e Rilindasit tonë të Madh, Abdyl Frashëri, “Birit të Dangëllisë”,në ATDHE.. Mua më nderuan,marrë si përfaqësues të brezit të tij, të Dangëllisë e Përmetit tërë. Ashtu edhe me sy, gjysëm të verbër,,isha krye Bulevardit “Deshmorët e Kombit”,(quajtur pas lufte),në Tiranë,në atë festë FUNERAL të paharruar,sjellë eshtrat e krenarisë sonë Kombëtare; Abdyl Frashëri,në atdhe.
Kisha në krah udhëheqien e kohës sa vëllezër nga gjithë trevat mbarë shqiptare.kosovarët kryefjalë..
Faleminderit gjithësa bërë,jo për mua,po Dangëllisë me Frashërin,kryeqëndër të Rilindies;”Vëllezërit Frashëri” në krye.” po,do të shtonte
-ca fjalë të vecanta ua thashë nw atw takim:
-Mos harroni Frashërin, se po fole e bëre për Frashërin dhe Frashëllinjtë Rilinda, ke folur e bërë për tërë Shqipërinë.”
Sa kaqë si me porosi,pas kësaj bisede të gjatë,Radio Tirana TVSH.nisi emisionin e lajmeve.kjo bëri që të clodhe dhe xha Vasua, pushuar bisedën sa dëgjoi sinjalin përkatë më fjalët e spikerit Alfons Gurashi: po japim lajmet.
Atë mesditë, majë pllajës së Micanit,karshi Kokojës e Tomorit,valët e Rt,dëgjoheshin si në studio.
E lashë xha Vason të dëgjonte me qefin e tij, lajmet si përditë,si e vetmin informacionmarrë aty laj,dëgjuar ato përditë,pa varësisht se e kishte merak se nuk shifte figurën. Për këtë mbante parë nip e mbesë, që i pyeste,kush po flet?! e tj.Pashë;Sytë i lëngështohen. Lotë gëzimi sa urimi, në këtë pleqëri për ta patur zili memorien e tij, sa atë të folmen, si një spiker Tv.
…ishte viti 1992. fëmijët e nipërve dhe mbesave të tij si suflerë,krye tyre Cimi( që do ndahej nga jeta aksidentalisht, buzëqumësht),,ata,pranë “Luftëtarit të Shekullit”si ndahen.
Unë fiksuar Ata dhe sytë me lot të dajo Vasos,që pas asaj dite, nuk munda ti shoh dot më, Ai ndarë nga jeta(1992), më shoqërojnë, vitet tashmë dhe unë futur pleqërisë.Fotot ruajtur i kam “rinitrina.Keq mw vken qw kaseta e inxizimit dwmtuar,si e qysh se kuptova.
….Vijon me pasuesin djalë
-Zizo Dama, vërtet bir i atij Kapedani.
Toronto 01-08-2016 Guri Naimit D.(Dh. Xhoga)