Nga Starja në Tiranë

Enver Kushi

(Në vend të parathënies)

Muharrem Fejzo, regjisori i mirënjohur dhe një nga miqtë e mi të vyer, siç kam shkruar edhe në shkrimin “In memoriam”, botuar në gazetën “Dita”, u nda nga kjo jetë vitin e shkuar. Kam patur fastin të jem scenarist i filmit artistik “Binarët”, ku regjisori Muharrem Fejzo i dha shumë jetë dhe atmosferë këtij filmi.
Parathënien që po publikojmë e kam shkruar 4 vjet më parë për librin me kujtime të tij. Ky libër Akoma nuk e ka parë dritën e botimit. Unë jam marrë me redaktimin dhe korrektimin e tij dhe mbaj mend, që i entusiasmuar i telefonova Muharremit, ku mes të tjerave i thashë se libri në fjalë duhej botuar dhe promovuar dhe se kishte shkruar me mjeshtëri. Duke botuar këtë parathënie, për një libër që ende s’e ka parë dritën e botimit, kam dëshirë që Nadi, bashkëshortja e tij e nderuar dhe dy djemtë, që jetojnë në Itali, të kenë mirësinë për t’i botuar këto kujtime.

Ishte mëngjes, kur po ngjiteshim në pllajën, që shtrihet në këmbët e malit Gramoz. Rruga ishte e pashtruar dhe makina, ku në timon ishte Spartak Papadhimitri, ecte ngadalë, duke u hepuar sa majtas- djathtas. Vija për herë të parë në këto vise dhe vështroja me vëmëmendje peisazhin, ndërsa Kreshnik Hashorva dhe Nuri Çuni flisnin për Teqenë e Starjes, Sali Njazi Dedejin, lindur në këtë fshat. Bëjmë një plan këtu, tha befas Tak Papadhimitri, duke ndalur makinën dhe me nxitim mori kamerën për të filmuar. Përballë nesh u shfaq Starja, me shtëpitë e fshehura mes pemëve e gjelbërimin e verës. Ishte data 9 qershor, e premte dhe ora po i afrohej tetës. Erërat, që vinin nga mali ishin të freskëta, ndërsa mbi Starje ngjiteshin si me përtim fillimdite, copa mjegulle, për t’u bashkuar me retë e bardha, që qëndronin mbi majën e malit hijerëndë Gramoz. Starja është vendlindja e Kryegjyshit Botëror të Bektashizmit, Sali Njazi Dedejit dhe poetit bektashi, Hasan Zyko Kamberit, tyrbja e të cilit ndodhet mes një gjelbërimi të pazakontë dhe qetësie, gati-gati qiellore, shoqëruar me gurgullimën e largët të ujrave të ndonjë përroi të fshehur.

E ndërsa largohemi nga qetësia e gjelbër e tyrbes dhe dalim në rrugën kryesore të Starjes, vështrimi më kap arra të shumta, që ndodhen në një nga lagjet e sipërme të fshatit. Atje me siguri është shtëpia e Muharrem Fejzos, u them Kreshnikut, Takut e Nuriut. Këtu, në Starjen e largët, ku mjegulla ngjitet me përtim drejt Gramozit, më erdhi ndërmend libri i Muharrem Fejzos. Isha marrë gjatë me redaktimin dhe korrektimin e këtij libri me kujtime, shkruar nga një prej “ustallarëve” të filmit shqiptar dhe një nga miqtë e mi të vyer, Muharrem Fejzo. Në këtë libër me një informacion marramendës dhe lëndë jetësore, ku ka shumë shpirt, Muharrem Fejzo përshfaq edhe një anë tjetër të talentit të tij: atë të shkrimtarit. Duket, se ai ka lënë përkohësisht penelin e piktorit e daltën e skulptorit, si dhe një nga dashuritë e tij më të mëdha, atë të regjisorit të filmit dhe ka marrë penën, duke hedhur në letër këto kujtime të mrekullueshme, që tashmë janë në duart e lexuesit.

Këtu në Starje, ndërsa vështroja pllajën, shtëpitë e fshehura mes pemëve e pak më lart lagjen me arra, më duket se shihja fëmijërinë e Muharrem Fejzos, pranverat e vonuara, dimrat që pllakosnin me nxitim këtyre anëve. Në këtë pllajë të bukur, rrëzë malit hijerëndë të Gramozit, ai ka ndjerë erërat e buta të fillimpranverës, dëborën që shkrinte, lulet e para të kumbullave, aromën e veçantë të barit në livadhet e Starjes, vjeshtërat, që këtu me siguri janë si në tablotë e piktorëve impresionistë. Dhe mbi të gjitha, këtu Muharrem Fejzo ka prekur, ndjerë dhe marrë bekimin e bektashizmit, rrugën mistike, falë edhe Aliut, babait të tij, që ishte në rrënjë një bektashi i devotshëm. Në këtë libër, jeta e Muharrem Fejzos dhe e familjes së tij, vjen përmes mjegullave të kohës dhe dritëhijet e saj, stinët e fëmijërisë, adoleshencës, rinisë së hershme. Ajo zhvendoset në kohë dhe hapësirë, duke kaluar në tri epoka: atë të mbretit Zog, Luftës Antifashiste Nacionaçlirimtare, ditëve entuziaste të fillimçlirimit të vendit, dritës dhe grisë së mëpastajme, ku veçmas Tirana, rrugicat e saj, bulevardi i madh, Rruga e Kavajës, Dajti, aeroporti i vjetër, shkolla e Dakos në Kamëz, Liceu etj. etj.,vijnë me një kolor befasues. Kujtesa e tij përcjell te lexuesi, krahas informacionit të bollshëm, edhe emocione, saqë ti bëhesh pjesë e kësaj jete dhe përjeton gëzimet apo stinëhidhërimet, jo vetëm të autorit, por të gjithë familjes Fejzo.

Dhe ndërsa udhëtojmë drejt Tiranës, duke lënë pas natën, që e ka mbuluar me misteret e saj Starjen, Gramozin hijerëndë, Kolonjën, pyjet e Gërmenjit, Leskovikun, ku ende ruhet i zbehtë shkëlqimi i dikurshëm aristokratik, luginën magjike të Vjosës, Përmetin lirik, Teqenë madhëshrore të Ali Postivanit, Frashërin me teqenë historike, ku rri vazhdimisht ndezur shpirti i vëllezërve Frashëri, më duket sikur më ndjekin disa hije të çuditshme, që shfaqen dhe rishfaqen përtej xhamave të makinës… Një plak flokëbardhë dhe i heshtur me emrin Ali dhe zonja e tij, si dhe ca zëra sikur vijnë nga thellësitë e viteve.

Tashmë në Tiranë, në rrugën “Siri Kodra”, nuk është më shtëpia e vjetër e Muharrem Fejzos. As babai i tij bektashi. As nëna e tij e hijshme dhe fisnike. As vëllai i madh. As edhe një nga motrat e tij. As Elifi, vëllai i vogël, më i heshtur se heshtja dhe që ka jetuar në oqeanin e paanë të mistikës bektashiane. E megjithatë, është ky libër me kujtime i Muharrem Fejzos, që i ringjall ata, jo me imazhet filmike, as me penelin e piktorit dhe as me daltën e skulptorit, por me fjalën e shkruar.

Lexojeni me vëmendje këtë libër dhe do të gjeni “emrat e të gjallëve dhe emrat e të vdekurve”, nëse do të perifrazoja shkrimtarin e madh nobelst, Saramango, si dhe një dritë dhe shpirt të veçantë, që vjen nga Starja e largët dhe mistika bektashiane.