Pas 38 vjetësh / Enigma e vdekjes së Hysni Kapos

Xhevdet Shehu

Vitin e kaluar në gazetën DITA u botua një cikël i gjatë shkrimesh lidhur me vdekjen e Hysni Kapos, ku si rrallë herë më përpara argumentohej mundësia e eliminimit të tij nëpërmjet një sëmundjeje të stisur dhe një operacioni të pasuksesshëm në një klinikat më të mira të Parisit. Për këtë u përdorën dëshmi të ish-shoqëruesve të Hysniut, të Dr. Sabit Brokajt, por edhe të bashkëshortes së Hysniut, Vito Kapos me të cilën unë kam bërë një bisedë të gjatë në gusht të vitit të kaluar, ku trajtuam edhe këtë dyshim për vdekjen e burrit të saj. Sot po sjellim dëshmitë e Vito Kapos, të Dr. Sabit Brokajt, si pjesëmarrës në ekipin e mjekëve që kanë shoqëruar Hysniun në Paris, si dhe të Qani Durajt, ish-shef i sektorit ushtarak në KQ të Partisë..

Vito Kapo: Pse dyshoj në vdekjen e Hysniut

Për Hysniun Vito Kapo mund të flasë pambarimisht, pasi e ka pasur jo vetëm një bashkëshort të shkëlqyer që e ka adhuruar dhe vazhdon ta adhurojë edhe pas afro dyzet vjetësh pasi ai është ndarë nga jeta, por e ka pasur edhe shok e bashkëluftëtar të respektuar.

Nuk jam përzier asnjëherë në punët e Hysniut, thotë ajo. Dhe ai nuk më ka treguar e nuk më fliste kurrë për mbledhjet e Byrosë, apo për çështje të rëndësishme që diskutoheshin e mirreshin vendime atje. Punonte shumë dhe nuk ankohej asnjëherë. E kisha model të jetës sime…

Aq më shumë që dyshimet për mënyrën e largimit të tij nga jeta, asaj dhe shumëkujt që e njeh historinë e atyre viteve, ende i mbeten të pashuara.

Vito Kapo jep përgjigje për dyshimet mbi vdekjen e Hysniut, çfarë i tha Enver Hoxha, si dhe heshtjen misterioze të dr.Petrit Gaçes kur ajo e pyeste mbi këtë çështje. E pyes zonjën Kapo për dyshimet që janë hedhur mbi vdekjen e Hysniut dhe ajo me qetësi më përgjigjet se dyshimet ekzistojnë dhe janë të justifikuara, pra e kanë një bazë.

Vitoja tregon:

– Vetë Enveri më ka thënë më pas se herën e parë kur shkoi në Paris (më 1978) Hysniun kanë dashur ta helmojnë… Po, po, ma ka thënë Enveri vetë me gojën e tij. Po se kush ka dashur ta helmojë këtë nuk e mora vesh kurrë. Në vijim Enveri më tha se herën e dytë Hysniu doli se kishte kancer dhe kancerit nuk kishim çfarë t’i bënim… Kështu më ka thënë dhe besoj në këto fjalë të Enverit.

 Dr. Sabit Brokaj: Ju tregoj sëmundjen e Hysniut

– Kini të drejtë kur më drejtoheni mua të shprehem për këtë çështje. Unë kam lexuar intervista dhe prononcime që ngrenë dyshime për vdekjen e Hysni Kapos. E kam ndjekur me interes këtë debat që bëhet sidomos tani së fundi, por nuk mund të them se pajtohem tërësisht me ato që thonë dy shoqëruesit e Hysni Kapos, Eqeremi dhe Nexhipi. Në qëndrimin tim unë afrohem dhe pajtohem më shumë me qëndrimin e Dine Abazit. Por një gjë duhet të jetë e qartë për të gjithë: Gjithnjë kur bëhet fjalë për personalitete të kalibrit të Hysni Kapos me peshë të madhe në fatet e vendit, sidomos kur pas vdekjes së tyre ndodhin ndryshime të rëndësishme sikurse ndodhën në të vërtetë në Shqipërinë tonë, si kur udhëhiqte Partia e Punës, ashtu dhe pas vitit 1990, është normale dhe të lindin dyshime.

Unë kam qenë pjesë e ekipit të mjekëve që trajtonin Hysni Kapon. Ka qenë Ylli Popa që ishte mjeku i familjes prej kohësh, ishte Dine Abazi, kam qenë unë, Sali Berisha dhe Ferit Saraçi. Si mjek i Hysni Kapos në atë kohë edhe unë kam versionin tim për atë ngjarje, e cila mbështetet jo vetëm në përjetimet e mia personale dhe të drejtpërdrejta nga qëndrimi pranë Hysniut, por mbi të gjitha nga faktet shkencore dhe mjekësore mbi gjendjen shëndetësore të tij, si u shfaq sëmundja dhe si u trajtua ajo në Tiranë dhe Paris…

Në korrik të vitit 1978 Hysni Kapos i ra infarkti i parë. Është pikërisht ajo kohë kur unë u bëra pjesë e ekipit të mjekëve që kujdeseshin për shëndetin e tij dhe nuk u ndava për asnjë moment deri sa ai vdiq në shtator 1979.  Kur i ra infarkti i parë, dhoma e gjumit e Hysniut u shndërrua në klinikë për rreth një muaj. Pas kësaj Hysniu shkoi për konvaleshencë në Vlorë, për të rimarrë veten si themi ne mjekët, apo për riaftësim pas një traume të tillë. Me të shkuan në Vlorë Dr. Dinia, Saliu, më duket dhe doktor Ylli.

Pas kësaj ecuria e shëndetit të Hysniut ishte e mirë, por pas disa muajsh ndodhi një acarim tjetër i sëmundjes koronare dhe u shtrua në klinikën speciale. U thërrit sërish ekipi, ku përsëri bëja pjesë dhe unë. Nuk diskutohej diagnoza. Sidomos pas përsëritjes së infarktit, i sëmuri ndihet seriozisht i rrezikuar. Në këto kushte u vendos që Hysniu të shkonte për një trajtim më të specializuar në Francë…

Njoftimin drejtpërdrejt Hysni Kapos ia dha Mehmet Shehu. Unë kam qenë aty i pranishëm kur ai me shumë emocion, madje edhe lotoi, i komunikoi vendimin e udhëheqjes që të shkonte të trajtohej atje. Të dy, si Mehmeti, si Hysniu patën emocione të fuqishme. Bile emocionet e Mehmetit me sy të përlotur vazhduan edhe pasi u nda nga Hysniu. Kjo ka ndodhur në muajt e fundit të ‘78-s, disa muaj para infarktit të parë të Hysni Kapos. Në këtë kohë ai u dërgua në Paris ku iu bë koronografia dhe një ekzaminim i hollësishëm i gjithë gjendjes shëndetësore. Me këtë rast ai ka qëndruar për një kohë të gjatë në Paris që edhe të riaftësohej para se të kthehej në Tiranë. Nga mjekët kanë qenë në atë kohë në Paris Dinia, Saliu, Dr. Ylli, më duket edhe Prof.Hoxha, po për këtë nuk jam i sigurt. Nga kjo vizitë Hysniu u kthye në gjendje të përmirësuar.

Pas kësaj vizite, vjen vizita e dytë e detyruar në Paris e Hysniut, nga ku ai nuk u kthye i gjallë. Kjo ka ndodhur nga fundi i gushtit të 1979-s. E kam shumë të gjallë në kujtesë këtë moment pasi u ndodha në Paris në atë kohë, ndodhesha për specializim, nuk është se shkova me të. Dr. Lutfi Balili, që ishte nip i Hysniut, edhe ai ishte për specializim në Paris, një ditë më thotë shumë i shqetësuar: Po vjen dajua në Paris pasi është shumë i sëmurë. Nga se është sëmurë? e pyeta. Nuk e di, më tha. I kërkova të shkonim në aeroport për ta pritur, por ai më tha se nuk është nevoja. Janë marrë masat… Prandaj shkuam në spitalin Bruse, ku ishin marrë të gjitha masat. Ishin aty gjithë mjekët e duhur francezë, dhe doktor Aleksandri të cilët filluan menjëherë nga ekzaminimi i zemrës dhe organeve të barkut. Aty doli menjëherë cisti në pankreas. Pasi mjeku francez shqyrtoi përhapjen e metastazave në organet e barkut, tha: Ky është i malinjizuar, pra është kanceroz…

Ishte Doktor Gaçja që e pyeti Prof. Aleksandrin: Si shkon përputhja e diagnozës ekografike me diagnozën në sallën e operacionit? Ai u përgjigj: Pothuajse 100 për qind. Kështu ne na u hoq edhe shpresa e fundit që kishim për shpëtimin e Hysni Kapos. Dhe ashtu ndodhi. Gjatë operacionit u vërtetuan metastazat në pankreas, në mëlçi dhe në organet e tjera. Prandaj dhe u bë një operacion radikal, nga ata që rrallë bëheshin në atë kohë, por ai profesor kishte shumë përvojë në këtë drejtim. Hoqi komplet pankreasin, hoqi një pjesë të stomakut, hoqi një pjesë të mëlçisë si dhe pjesë të zorrëve… Ditët e para pas operacionit shkoi mirë, por pastaj gjendja e Hysniut filloi të rëndohej. Por ka një moment që e vlen ta them. Ngaqë i sëmuri vuante nga zemra dhe ishte një  i sëmurë kardiak i njohur, nga ana jonë iu kërkua mjekut francez që aty të ishte i pranishëm edhe një nga kardiologët shqiptarë. Por profesor Aleksandri nuk pranoi. Ne kemi specialistët tanë, tha dhe e mbylli aty. Mirëpo në ditët e para pas operacionit, ata për ta ringritur gjendjen e të sëmurit, në mënyrë që ai të vinte në Shqipëri me këmbët e tij, e mbingarkuan me substanca ushqyese, gjak, serum, proteina e të tjera. Por në këtë moment u prish ai ekuilibri i nevojshëm midis asaj që merrte nëpërmjet sistemit venoz dhe kapacitetit të zemrës. Kështu filloi përkeqësimi i situatës së të sëmurit dhe ata i trembi e i vuri në pozitë të vështirë sepse ishte një problem teknik. Ata e trajtuan, por kjo i detyroi që të futej në ekip një mjek shqiptar. Nga kardiologët e mundshëm në Paris, ishim unë dhe Saliu. Ekipi vendosi për mua dhe aty ndanim shërbimin me Profesor Gaçen dhe Dinen.

Në media janë hedhur dyshime se Sali Berisha ka luajtur një rol në përshpejtimin e vdekjes së Hysni Kapos. Fakt është se ne kishim vetëm monitorin dhe çdo gjë regjistrohej në kartelë. Në ato kushte ishte e pamundur të bëhej ndonjë gjë e dyshimtë, se nuk ishim vetëm unë e Saliu, ishin dhe infermierët, ishte dhe personel tjetër. Mjeku nuk mund të bënte asnjë lëvizje të pakontrolluar. Mirëpo, ka diçka që nuk mund të shmanget: Me gjithë ato që bëri Saliu pas vitit 1990, si u soll me të kaluarën dhe me personalitet e kohës, lë shteg për dyshim.

Qani Duraj: Si e kam njohur Hysni Kapon

Ish-shefi i sektorit ushtarak në KQ të Partisë, Qani Duraj, që ka punuar pranë Hysni Kapos tregon se si e ka njohur dhe pse këmbëngul që ai është eliminuar…

…Mbi katёr vjet punova me tё, dhe arrita të dalloj vlerat e njё udhёheqësi tё atij niveli, nga i cili kishe çfarë mёsoje, pёr tё kuptuar qё puna e partisё ishte art dhe pёrgjegjёsi e madhe. Nё qendёr tё asaj pune, objekti dhe subjekti i saj ishte njeriu i thjeshtë, komunisti dhe kuadri, punëtori, fshatari e intelektuali, tё parё nё raport me interesat e mёdha tё atdheut e shoqёrisё.

Pranë Enver Hoxhёs dhe nё krahun e tij, bёhej edhe mё i besueshёm dhe mё i vlerёsuar. Ai kishte simpatinё e gjithё aparatit tё KQ. Vdekja e papritur e Hysni Kapos, pas familjes u ndje tek ne, shokёt e tij tё punёs dhe tek gjithё populli shqiptar. Bashkё me dhimbjen ai la pas edhe enigmёn e “sёmundjes akute”, qё i mori jetёn. Ishte shёndoshë e mirё, kur u nda me ne.

“Do pushoj ca ditё nё Vlorё” (nga e cila nuk i ndahej shpirti), tha.

Mё ka mbetur nё kujtesё kjo shprehje, pёr ta kёrkuar e gjetur Hysni Kapon, ashtu siç ishte, lab tёrbaçi e burrë shteti i pёrmasave tё mёdha.

Vito Kapo, nё kujtimet pёr vdekjen e Hysniut, pёrcjell njё variant, qё doemos ngjall kёrshёri e dyshime. Edhe pse enigma e vdekjes sё Hysni Kapos, do mund tё mos zbardhet kurrë, si do ta shpreh edhe mё poshtё, e shoh tё lidhur me dёshtimin e vetë sistemit. E them kёtё si dёshmitar i asaj qё ndodhi pas vdekjes sё tij, kur nisi tё shkёrrmoqej partia dhe tё shthurej sistemi. Kjo dukuri u shfaq mё sё pari aty ku kishte drejtuar Hysniu, nё KQ, si tё na thoshte:

“Pёr kёtё mё vranë”.

Ndёrsa Ramiz Alia, nё takimin e parё qё bёri me aparatin e partisё, pas vdekjes sё tij, do tё deklaronte:

“Do na duhet tё mblidhemi tё gjithё sa jemi kёtu, qё tё bёjmё atё punё qё bёnte Hysni Kapo vetëm”.

Qё do tё thoshte, se ai kishte qёnё njё nga shtyllat kryesore tё atij sistemi, i dёnuar tё vdiste. Mё shumё se kushdo tjetёr, mungesёn e tij do ta ndjenim ne tё grupit tё tij. Nga ajo ditё do na mungonte vёmendja, inkurajimi, orientimi, kёshillimi dhe gjithçka tjetёr, qё e bёnte punёn e partisё tё prekshme dhe efektive. Vdekja e tij prishi ekuilibret e vjetra, pёr tё krijuar ekuilibre tё reja, me qёllime tё tjerё.

Nё popull ka qarkulluar dhe ende qarkullon mendimi:

Nёse do tё ishte gjallё Hysni Kapo, a do tё akuzohej dhe dёnohej Mehmet Shehu, si armik?!

Ata qё ideuan dhe realizuan vetëvrasjen e Mehmet Shehut, e kanё patur tё vёshtirë ta bindin Hysniun, pёr “tradhtinë” e Mehmetit. Kёtё e them me bindje, se edhe pse mund tё kishte ndonjё rezervё pёr metodёn e punёs dhe tё sjelljes sё tij ekspresive, dhe pse mbante nё kasafort “tradhtinё” e tij, kurrë nuk mund ta identifikonte Mehmet Shehun me armikun e partisё dhe tё vendit tё tij.

Hysniun e donte edhe Enver Hoxha. Kur ai u kthye nga Franca ku u kurua nga zemra, Enveri bёnte kujdes qё ai tё mos e kalonte katёr orёshin nё punё, dhe kishte ndodhur t’i shkonte nё zyrё, pёr ta bindur tё mos sforcohej, duke e detyruar tё shkonte nё shtёpi. Por, pas vetvrasjes sё Mehmetit, Enveri nuk e fshehu pakёnaqёsinё edhe ndaj Hysniut, qё sipas tij, nuk ja paskej kujtuar materialet qё mbante nё kasafortё pёr Mehmetin, kur ai tё gjithё alibinё pёr tradhtinё e Mehmetit, e kishte ngritur mbi ato materiale.

Hysni Kapo, gjithashtu, e donte dhe e respektonte maksimalisht Enver Hoxhёn. Çfarë i tha Enveri dhe s’e bёri Hysniu! Gjithnjё i bindur se po bёnte mё tё mirёn. Me kёtё bindje, sё bashku me Mehmetin, nisёn punёn tё “zhbironin veprimtarinё armiqёsore nё ushtri”, duke i paragjykuar e dёnuar shokёt e tyre nё emёr tё partisё, si armiq dhe puçistë, para se kёto t’i vёrtetonte akuza me prova. Me kёtё metodё, qenё goditur tё gjitha grupet armiqёsore, deri atёhere.

Kёshtu u veprua edhe me gjeneralёt e ushtrisё, ku Hysniu, Ramizi e Mehmeti do tё ishin nё ballё tё punёs pёr “shpartallimin e veprimtarisё sё tyre armiqёsore”. Nuk e di sa tё bindur qenё Mehmeti e Hysniu pёr kёtё veprimtari dhe pёr masat drastike qё morёn ndaj gjeneralёve, por nё njё intervistё R.Alia, do tё pohonte pa tё keq, se gjeneralёt paskeshin bёrë me faje njeri-tjetrin, pёr gjithçka qё kishte ndodhur nё ushtri.

Kjo mjafton pёr tё kuptuar se nga dolёn e si u grumbulluanё “faktet e argumentet” pёr dёnimin politik tё gjeneralёve tanё tё nderuar. Sipas Ramizit, ata paskeshin shkuar vetë si cjapi te kasapi me kёmbёt e tyre, ndaj mirё t’u bёhej.

Cila prokurori e gjykatё, do merrte guximin t’u hiqte akuzёn qё u kishte ngritur partia dhe Enveri me gojёn e Hysniut, Ramizit dhe tё Mehmetit, pёr Beqirin e tё tjerёve pas tij?!

Ky dёnim politik ndaj komandёs sё Ushtrisё dhe gjeneralёve tё saj, shumica e tё cilёve ishin nga Vlora dhe tё Brigadёs së Pestё Partizane, duhet ta ketë prekur shumё Hysni Kapon dhe jo mё pak Mehmet Shehun. Ata nuk u shprehёn dhe ndoshta pёr hir tё unitetit tё mendimit, e gjetёn tё udhёs tё ishin unikë nё mendime e gjykime me gjithçka qё u sugjeronte urdhёronte Enveri.

Por, gjatë punёs sё pёrbashkёt me ta, nuk mё kujtohet tё kenё pёrgojuar emrat e gjeneralёve tё pёrfshirё nё atё veprimtari. Ndёrsa meraku i tyre i vazhdueshёm ishte: Si punojnё shokёt e dёnuar me masa partie e administrative, tё pёrfshirё nё atё veprimtari. T’i ndimojmё tё kuptojnё gabimet e tё rehabilitohen plotёsisht, pёr t’u ringritur nё detyrat qё kanё patur. Ky mbeti merak i pёrhershёm i tyre. Shumicёn e tyre, (nomenklaturё e Byrosë Politike, apo tё Sekretariatit tё KQ), ata i njhnin me emra dhe herё pas here, kёrkonin informacion pёr gjithçka tё tyre.