Pashalimani, konflikti shqiptaro-sovjetik në një edicion të “Der Spiegelit” të vitit 1962

Fare rastësisht më ra në dorë një kopje nga tirazhi i “Der Spiegel” i vitit 1962. Ishte një kopje e vjetëruar nga koha, e dalë paksa boje dhe disi e zhubravitur. Fillova të shfletoj me një shpërkujdesje duke u hedhur një sy siç e kam zakon titujve të artikujve. Dhe midis të tjerash diçka parandjeva kur lexova titullin: “Flotë pa portë”, në origjinal “Flotte ohne Hafen”, se ky artikull kishte të bënte me Shqipërinë. Fillova ta lexoj me një interes të veçantë. Nuk e di përse, por m’u krijua një parandjenjë që ai artikull do të kishte të bënte me tërheqjen e flotës ushtarake sovjetike nga Baza e Pashalimanit në fillim të viteve ‘60. Pikërisht asaj drame që i kushtohet filmi i mirënjohur “Ballë për ballë” sipas romanit të Kadaresë “Dimri i fundit”.

Po e lexoja me një frymë dhe nga rreshti në rresht emocionet po më shtoheshin. Ishte një përshkrim i ftohtë, i saktë, por që tregonte shumë mbi konjukturat politike dhe ushtarake të asaj kohe.

Përballë Sazanit të sotëm të braktisur, të lënë në mëshirë të fatit më del gadishulli i Krimesë me bazën ushtarake në Sevastopol të cilët rusët nuk e lanë në asnjë çast të binte në duar “të huaja” sot. Ishte ajo udhëheqje e dikurshme, ata ushtarakë të papërkulur që do t’i sillnin aq “peripeci” asaj superfuqie, që atë kohë quhej Bashkimi Sovjetik, për ta detyruar të braktiste atë “copëz tokë”.

E kush mund të përballej me të në atë kohë? Por ja që u përball Shqipëria, ky vendth i vogël me më pak se 2 milionë banorë. Ishte çmenduri? Ishte paranojë? Në asnjë rast. Ishte atdhedashuri. E pra, ishin ata ushtarakë, pjesëtarë të asaj ushtrie që nuk do t’u trembej syri në përballjet me gjeneralë, mareshallë, admiralë dhe kundëradmiralë, me gjokse mbuluar me grada dhe dekorata, Heronj të Luftës dhe të Bashkimit Sovjetik. Atë moment m’u kujtua shprehja e madhe dalë nga goja e aktorit të madh, Sulejman Pitarkës, në rolin e Zheleznov-it në filmin “Ballë për ballë”: “Do ta kërkojmë Vlorën admiral, por nuk do ta gjejmë. Do të bredhim nëpër Mesdhe si çifutët nëpër shkretëtirë.”

Dhe me të vërtetë. Duke lexuar “Der Spiegel” të vitit të largët 1962 kjo shprehje e “përmbyll” në mënyrën më të madhërishme atë shkrim. Respektplotë këtë përkthim ja dedikoj atij brezi ushtarakësh të cilët kishin thjesht në zemër dhe shpirt: Trimëri, besnikëri dhe atdhedashuri.

****

Sovjetikët… nëpër shkretëtirë

Një mik i lartë kishte mbërritur në Kajro me një dëshirë tepër delikate. Ishte zv. ministri i parë i Mbrojtjes, Komandanti i Flotës Detare të Bashkimit Sovjetik, admirali Sergej Georgeviç Gorshkov. Ky ushtarak i lartë ishte kujdesur më parë që të ishte i mirëseardhur në Kajro. Disa ditë më parë, para mbërritjes së tij atje, flota egjiptiane ishte përforcuar edhe me tre nëndetëse moderne sovjetike, duke e çuar numrin e përgjithshëm të tyre në dymbëdhjetë. Ky veprim i sunduesit pranë lumit Nil kishte shkaktuar alarm në Izrael. Gamel Abd el-Naser ishte bërë tashmë me flotën detaro-luftarake pushtetari më i fuqishëm në rajonin pranë Lindjes së Mesme. Gorshkov u prit me falënderime të veçanta nga Presidenti egjiptian Naser, cili do të kishte me vete një listë dëshirash që sillte nga Moska. Qysh prej gjashtë vitesh, nga instalimi i bazave ushtarake në Detin Mesdhe, filloi ligjëratën e tij Gorshkov, rrjedha politike e kohëve të fundit e ka kthyer flotën tonë ushtarake në një flotë pa baza ankorimi. Pra dukej qartë që qëllimi i vizitës se admiralit Gorshkov ishte në marrje leje nga Presidenti egjiptian për hapjen e një baze nëndetësesh për flotën ushtarake sovjetike në brigjet egjiptiane.

Në vitin 1961 realisht Bashkimi Sovjetik kishte humbur dy baza ushtarake që zotëronte në Mesdhe: Njërën në Shqipëri, që për shkak të konflikteve të forta ideologjike midis Moskës dhe Tiranës, flota ushtarako-detare sovjetike ishte detyruar të braktiste bazën ushtarake që zotëronte në gjirin e Vlorës dhe ishulli i Sazanit. Baza tjetër e projektuar në Latakia të Sirisë nuk mundi të përfundonte, për arsye të shkëputjes së Sirisë nga Republika Arabe e Bashkuar, e cila përbënte një bashkim pak a shumë politik midis Sirisë dhe Egjiptit. Bashkim që kishte për qëllim dhe zgjerimin e saj me vende të tjera arabe. Por para së gjithash, prishja e marrëdhënieve me Shqipërinë si i vetmi shtet i bllokut komunist që kishte dalje direkte në Mesdhe dhe fillimi i bashkëpunimit të ngushtë me Kinën komuniste, për Bashkimi Sovjetik ishte një goditje me pasoja të pariparueshme. Nga ana ushtarako-strategjike BS kishte humbur bazën e vetme të saj në Mesdhe.

Në gjirin e Vlorës dhe ishullin e Sazanit sovjetikët kishin instaluar qysh në vitin 1955 një bazë ushtarako-detare për flotën e tyre me fortifikime për nëndetëse dhe pajisje moderne luftarake, për të cilën ekspertët ushtarakë perëndimorë bënin fjalë për një “Gjibraltar rus”. Një nga detyrat më të rëndësishme që kishte kjo bazë nga shtabi i marinës sovjetike, ishte vëzhgimi nga afër i Flotës së 6-të amerikane që lëvrinte nëpër Detin Mesdhe. Falë aftësisë manovruese dhe pajisjes me arsenalin më modern të kohës, Flota e 6-të amerikane ishte kthyer në një nga fuqitë më goditëse të flotës ushtarako-detare amerikane. Me 2 kryqëzorë, me 20 destrojerë, me 25 anije furnizimi dhe 2 aeroplanmbajtëse prej të cilave mund të ngriheshin brenda pak minutash mbi njëqind aeroplanë bombardues, rrezja e tyre mbulonte hapësira të gjera të bllokut komunist. Kjo flotë ishte kthyer në një kërcënim serioz bërthamor dhe për vete Bashkimin Sovjetik.

Kështu pra, që baza e Vlorës dhe ishulli i Sazanit nuk ishin vetëm porte ankorimi për nëndetëset sovjetike, por edhe një bazë nga ku dilnin në det të hapur anije zbulimi të maskuar nën petkun e anijeve të peshkimit. Me radarë, me pajisje fotografimi dhe përgjimi sovjetikët kishin nën kontroll gjithë hapësirën e Mesdheut. Kontrolli i lëvizjeve të flotës amerikane, fotografimi i bazave ushtarake perëndimore, perceptimi i sinjaleve të komunikimit, kishte bërë që zv. admirali amerikan McDonald të urdhëronte reduktimin deri në minimum të komunikimit me valë.

Por nga ana tjetër edhe fushëveprimi i flotës sovjetike nuk mund të ishte aq i pakufizuar. Ngushtica e Dardaneleve kontrollohej nga Turqia, shtet-anëtar i NATO-s, ngushtica e Gjibraltarit nga Britania e Madhe, po ashtu dhe kalimi i tërthortë i Kanalit të Suezit ishte i kufizuar, kur dihej, që në ngushticën e Aden-it pranë Detit të Kuq ishte prezent hija e kolonialistëve britanikë. Shërbimet inteligjente perëndimore kishin dijeni që deri në mesin e vitit 1961 në rajonin e Detit Mesdhe flota ushtarake sovjetike kishte stacionuar 8-12 nëndetëse, disa anije furnizimi dhe një numër të madh anijesh zbulimi.

Në fund të verës të vitit 1961, flota sovjetike organizoi manovrën e parë të shpallur publikisht në Detin Mesdhe. Nga Komanda e Flotës së Detit të Zi u komanduan për këtë manovër në drejtim të Detit Mesdhe oficerë dhe ekuipazhe të rreth 20 nëndetëseve, kryqëzorë dhe anije të tjera luftarake, ku ndër to binte në sy kryqëzori “Kuibishev” me një tonazh deri në 13 mijë ton. Fill pas kësaj manovre, të gjitha anijet luftarake që morën pjesë në atë manovër i lanë lamtumirën Detit Mesdhe. Konflikti me Shqipërinë bëri të pamundur që flota sovjetike të kthehej përsëri në bazën ushtarake të Vlorës dhe ishullin e Sazanit. E përditshmja zvicerane “Neue Zürcher Zeitung” do të shkruante para disa javësh në mënyrë lakonike duke mos fshehur dot një ndjenjë gëzimi se: “Tërheqja e nëndetëseve, avionëve luftarakë dhe anijeve zbuluese nga Deti Mesdhe do të sjellë midis të tjerash… një lehtësim në planet strategjike të NATO-s”.

Në këtë situatë aktuale, admirali i marinës sovjetike Gorshkov kishte ardhur me shpresë për të marrë një përgjigje pozitive nga Presidenti egjiptian Naser. Por pikërisht, direkt pas mbërritjes së admiralit Gorshkov, në Kajro intervenuan një mori diplomatësh perëndimorë për të evituar me çdo kusht planet për krijimin e një baze të re sovjetike në Mesdhe. Në të vërtetë Naser i përgënjeshtroi lajmet që vizita e Gorshkov-it kishte lidhje me dhënien e lejes për një bazë sovjetike në territorin egjiptian. Ky përgënjeshtrim, sipas gazetës greke “Akropolis” nuk ishte gjë tjetër por veç një pretekst për të fituar kohë. Përpos këtyre regjenti i Republikës Arabe të Bashkuar Naser nuk e la ushtarakun e lartë të kthehej me duar bosh në Moskë. Presidenti Naser që donte më tej të gëzonte simpatinë e Perëndimit, por të ruante nga ana tjetër dhe miqësinë me Lindjen i ofroi admiralit sovjetik dhënien në shfrytëzim të një rripi toke në brigjet e Detit të Kuq.

Me këtë sukses të pjesshëm admrali Gorshkov u kthye jo dhe aq i pakënaqur në Moskë, për vetë vlerat që mund të merrte kjo dhurate në të ardhmen. Ajo mund të bëhej në Detin e Kuq një bazë ushtarake për sovjetikët në Detin e Kuq dhe këtë ja ditën për nder Presidentit Naser.

Dhe për të vetmen arsye:

Konflikti i Suezit i vitit 1956 dëshmoi se sa i lehtë ishte bllokimi i Kanalit me të njëjtin emër.

“Der Spiegel”, Nr.4/1962

Titulli në origjinal: “Flotte ohne Hafen”