Fenomeni shqiptar i kolaboracionizmit dhe ideja e “pajtimit kombëtar”

Nga Paskal Milo

Vijon nga numri i kaluar- Kliko KETU

Një nga studiuesit më të referuar të atij që quhet “Antifashizmi popullor”, italiani Xhanpaskuale Santomasimo, e zhvillon gjithë tezën e tij në kushtet e diktaturës fashiste të Musolinit në Itali. Ky vend, deri në 1943 nuk ishte pushtuar nga fuqi të huaja, e sidomos nga aleati i tij, Gjermania naziste. Santomasimo trajton tiparet e një antifashizmi “të brendshëm”, të drejtuar kundër diktaturës fashiste italiane. Ai flet për antifashizëm popullor toskan dhe fiorentin me veçoritë dhe format e tij të shfaqjes që zhvillohet në kushtet e terrorit të brendshëm fashist, të kontrollit absolut të jetës qytetare dhe jo kundër pushtuesit të huaj.

Këto segmente të shoqërisë shqiptare të Luftës së Dytë Botërore që u bashkuan me pushtuesit fashistë të huaj, që u vunë në shërbim të tij ose që qëndruan mënjanë, ishin minoranca e popullit shqiptar. Prapa 70 mijë partizanëve qëndronin qindra mijëra shqiptarë të tjerë, familje, të afërt, miq e simpatizantë që përbënin shumicën e popullit shqiptar që nuk ishte në atë kohë as një milion. Pikërisht kjo shumicë ia dha Luftës karakterin çlirimtar, përpos programit të Frontit NacionalÇlirimtar që e kishte shpallur gjithnjë atë. Është e tepërt të citohen dokumentet programatike të kohës së Luftës që janë kaq shumë dhe që e citojnë kaq shpesh misionin themelor të saj, çlirimin kombëtar.

Kundër karakterit çlirimtar të kësaj lufte si atëherë edhe tani kundërshtarë janë po të njëjtat forca, veç në kushte e rrethana të ndryshme, Balli Kombëtar, Legaliteti, opozita e vjetër e partizanëve çlirimtarë dhe opozita e re, ajo e trashëgimtarëve politikë, ideologjikë e biologjikë të organizatave tradicionale të së djathtës shqiptare. Këtyre të fundit për qëllime politike aktuale është përpjekur t’ia marrë lidershipin Partia Demokratike që në mos e gjitha, segmente të rëndësishme të saj janë apologjetë të kolaboracionizmit. Ofensiva e destruktivizmit historik u zhvillua me po kaq histeri, në mos më shumë edhe këtë vit jubilar të 75 vjetorit të çlirimit. Ajo kulmoi me kryqëzatën kundër vendosjes së fotografive të heronjve e të dëshmorëve të Luftës në bulevardin “Dëshmorët e Kombit” në Tiranë.

Antifashizmi është pjesë e kulturës politike evropiane. Kjo është e gjithë pranuar. Ata që ngrihen kundër çlirimtarëve antifashistë, që shpikin teori dhe pseudo argumente për të rrëzuar monumentet e lirisë dhe që e radhitën Shqipërinë përkrah Aleatëve të Mëdhenj perëndimorë e kanë humbur betejën jo vetëm me historinë por edhe me të ardhmen.

Qëndrimi i shqiptarëve në Luftën e Dytë Botërore nuk është sui generis në raport me qëndrimin e tyre në ngjarje paraardhëse të rëndësishme të historisë kombëtare apo në raport me vendet e tjera evropiane të pushtuara nga nazi-fashizmi. Hiperbola e narrativës së unitetit mbarëshqiptar në përballimin e sfidave historike e veçanërisht të pushtimeve të huaja nuk i qëndron kohës dhe as objektivitetit historik e historiografisë shkencore. Shqiptarët në mesjetë nuk kanë qenë të gjithë aleatë të Skënderbeut në rezistencën antiosmane, ka patur edhe kundërshtarë por edhe tradhtarë. Platforma e autonomisë kombëtare e Abdyl Frashërit në vitet e Lidhjes së Prizrenit nuk u mbështet dhe u sabotua nga krahu konservator pro osman i saj. Themeluesi i shtetit kombëtar, Ismail Qemali në përpjekjet për të qeverisur e skicuar të ardhmen e vendit, u pengua e u luftua nga të afërmit e bashkëpunëtorët e tij e mbi të gjithë nga  Esat Pashë Toptani.

Shqiptarët në Luftën e Dytë Botërore nuk do të bënin përjashtim nga ky rregull i pashkruar i historisë kombëtare. Shumica e tyre, veçanërisht të rinjtë nuk bashkëjetuan me pushtuesit por i luftuan ata me armë në emër të antifashizmit e të lirisë. Një pjesë tjetër u vendosën hapur në shërbim të pushtuesve, ndërsa të tjerë ndenjën mënjanë në pritje të zhvillimeve e të ngjarjeve.

Ky fragmentarizim i shoqërive kombëtare në Luftën e Dytë Botërore, ishte një fenomen ndërkombëtar, që nga Kina, Filipinet, Tailanda, etj, në Azi e deri në Evropë. Kuislingu në Norvegji, Peteni dhe Lavali në Francë, Degrell dhe Klerko në Belgjikë, Tonningen në Hollandë, Tiso në Sllovaki, Milan Nediç në Serbi, Ante Paveliçi në Kroaci, Leon Rupnik në Slloveni dhe Colakoglu e Ralis në Greqi, përfaqësonin jo individë por establishmente të gjëra qeverisëse kolaboracioniste.

Fenomeni shqiptar i kolaboracionizmit nuk ndryshon në thelb nga ai evropian. As edhe nga shkalla e dënimit që iu bë atij pas Luftës. Por nëse bëhet një vështrim krahasues mbi fatin e individëve apo edhe të grupimeve më të gjëra ish kolaboracioniste në vendet perëndimore me atë në vendet që erdhën komunistët në pushtet, diferencat dhe zhvillimet janë cilësisht të ndryshme. Në përgjithësi ish kolaboracionistët në vendet perëndimore nuk u larguan nga vendi i tyre dhe pasi vuajtën dënimin u integruan në shoqëritë e tyre kombëtare, ndërkohë që familjet e tyre nuk u privuan nga liritë e të drejtat qytetare. Në vendet e Evropës Qendrore e Lindore ku u imponua regjimi sovjetik, ndonëse pati dënime të ashpra për ish kolaboracionistët që qëndruan në vend, reprezaljet nuk u shtrinë në forma ekstreme ndaj familjeve e të afërmve të tyre.

Në dallim prej këtyre vendeve, në Shqipëri jo vetëm ndaj ish kolaboracionistëve që u penalizuan me dënime kapitale e burgime të rënda shumëvjeçare, por edhe familjarët e tyre u përndoqën dhe u privuan nga të drejtat e liritë themelore dhe mbetën të margjinalizuar gjatë gjithë periudhës së regjimit komunist. Pikërisht ky qëndrim ekstrem dhe dallim thelbësor në trajtimin e kësaj shtrese bëri që pas përmbysjes së komunizmit në Shqipëri, në dallim nga ish vendet e tjera ish komuniste, trashëgimtarët biologjikë dhe ideologjikë të kolaboracionizmit të Luftës të ishin më të angazhuar dhe më agresivë në mbrojtjen dhe justifikimin e veprave të baballarëve të tyre. Ata u shfaqën më të përkushtuar për të goditur Luftën Antifashiste NacionalÇlirimtare, për të përmbysur historinë e saj të cilën e kanë parë dhe e shohin si instrument e si pronë të atyre që erdhën në pushtet pas Lufte.

Kjo frymë konfliktuale e ngjizur që në kohën e Luftës dhe e ushqyer mizorisht me ideologjinë e luftës së klasave më vonë, ka bërë që kjo shtresë dhe veçanërisht grupime ekstreme të saj të mohojnë edhe thelbin e luftës, karakterin e saj dhe të reagojnë ndaj çdo artikulimi apo ceremonie që është bërë e bëhet në kujtim e respekt të saj. Për më tepër edhe t’i ngarkojnë asaj përgjegjësinë e madhe të vendosjes së komunizmit në Shqipëri. Kjo qasje që hera-herës provokohet edhe nga deklarata e veprime me ose padashje të fitimtarëve të djeshëm, ka krijuar në Shqipëri një situatë të pakrahasueshme llogoresh që është larg nga ekuilibrat që i nevojiten shoqërisë shqiptare për të dëshmuar kulturë qytetare e politike evropiane.

Shoqëria shqiptare sot ndodhet para domosdoshmërisë urgjente për ta kapërcyer këtë klimë traumatizuese që e mban peng të së shkuarës dhe që e frenon të arrij standardet dhe nivelin demokratik të një shoqërie evropiane. Pyetja që shtrohet me këtë rast është: A ka forcë kjo shoqëri të kapërcejë ndasitë që i kanë origjinat që në kohën e Luftës dhe që u thelluan më tej pas saj? A ka elita nga të dy krahët të çliruara nga vargonjtë politikë dhe ideorë të së shkuarës dhe që vështrojnë larg, përtej interesave të çastit?

T’u japësh përgjigje këtyre pyetjeve sigurisht që nuk është e lehtë. Për mendimin tim ka individë por jo elita që mund të ndërmarrin një mision të tillë sa të domosdoshëm, aq edhe të dobishëm. Por edhe ata ndodhen nën trysninë e postulateve të së shkuarës, të mjediseve njerëzore konservatore që rezistojnë si dhe të establishmenteve politike apo të segmenteve të tyre që konfliktin e vjetër e mbajnë gjallë për llogari të interesave e përfitimeve politike të ditës.

E thënë me fjalë të tjera shoqëria shqiptare ka nevojë të dekonfliktualizohet. Natyrshëm këtu shtrohet një pyetje tjetër: Si? Në çfarë mënyre? Është hedhur idea e një pajtimi kombëtar e cila në vetvete ngre mjaft pikëpyetje të tjera. E para: a ka qenë përçarja shqiptare kaq e gjerë e kaq e thellë sa të flitet për një akt pajtimi kombëtar? Nëse po, a do të prekte kompromisi çështjen e thelbit të qëndrimit të palëve mbi karakterin e luftës dhe rrjedhojat e saj?

Le të qëndrojmë pak e të reflektojmë për përgjigjen e kësaj pyetjeje. Idea e “pajtimit kombëtar” është e mirë në pamjen e jashtme të saj. Pajtimi i palëve që kanë qenë në luftë, në konflikt apo në grindje është sa një normë zakonore aq edhe e së drejtës. E rëndësishme është se para se të bëhet negocimi i pajtimit duhen përcaktuar se cilat janë grupet e interesit për pajtim dhe cilat janë bazat mbi të cilat do të zhvillohen negociatat për pajtim.

Nëse flitet për grupet e interesit ose për palët që duhet të pajtohen sot për shkak të konfliktit të të shkuarës ato duhen të identifikohen nëse janë ose jo trashëgimtarë politikë ose ideorë të tyre. Këtu ka probleme për të sqaruar. Balli Kombëtar dhe Legaliteti sot e kanë deklaruar zyrtarisht se janë trashëgimtarë ideorë të organizatave politiko-ushtarake me të njëjtin emër të Luftës së Dytë Botërore. Ato janë plotësisht në të drejtën e tyre që t’i përfaqësojnë paraardhësit e tyre në negociatat e pajtimit.

Sfida dhe vështirësia qëndron në anën tjetër. Kush do të përfaqësojë Partinë Komuniste të Shqipërisë të vitit 1944 sot? Cila forcë politike sot është trashëgimtare e saj? Këtu problemi ndërlikohet. Trashëgimtarë të drejtpërdrejtë ideorë të PKSH së Enver Hoxhës janë dy-tre parti politike që e kanë të nënvizuar hapur në programet e statutet e tyre dhe e kanë deklaruar publikisht. Këto parti zyrtarisht janë në të drejtën e tyre të ulen në negociata me Ballin Kombëtar e Legalitetin për të arritur pajtimin mes tyre.

Situata nuk është kaq e thjeshtë. Ajo rezulton më e komplikuar. E djathta aktuale dhe e bashkuar shqiptare trashëgimtare të padiskutueshme të PKSH (PPSH) quan Partinë Socialiste me argumentin se në qershor 1991 kjo parti vërtetë ndërroi emrin, statutin e programin e saj por trashëgoi shumicën e aseteve e të anëtarësisë komuniste. Pa u qartësuar palët për të përcaktuar përgjegjësitë e të shkuarës nuk mund të flitet për pajtim.

Çështja e dytë edhe më e rëndësishme është se cili do të ishte thelbi i “pajtimit”, objekti i tij. Shqiptarët në Luftën e Dytë Botërore armikun kryesor të tyre patën pushtuesit e huaj fashistë italianë e gjermanë. Partia Komuniste e Shqipërisë, Fronti NacionalÇlirimtar dhe shumica e shqiptarëve që shkuan pas tyre u njohën nga aleatët e mëdhenj të Luftës dhe nga Konferenca e Paqes e Parisit e vitit 1946 si kontributorë në luftën kundër fashizmit dhe si fitimtarë, fakt ky që u vulos në aktet ndërkombëtare të kohës. Balli Kombëtar më shumë dhe Legaliteti më pak bashkëpunuan me pushtuesit hapur dhe të maskuar dhe jo vetëm shqiptarët por edhe aleatët e mëdhenj e panë qartë dhe e dënuan këtë veprim.

Thelbi i pajtimit nuk mund të jetë që ajo forcë që luftoi fashizmin, që u bashkua me aleatët dhe sakrifikoi me mijëra luftëtarë të saj, që kontribuoi në çlirimin e vendit, t’u kërkoj falje atyre që nuk luftuan, që bashkëpunuan me pushtuesit e që gabuan kaq rëndë. Pa dyshim edhe fituesit nuk ishin engjëj dhe as pa faje por peshorja e historisë i ka matur edhe përgjegjësitë, edhe gabimet, madje edhe krimet dhe përfundimisht ka rënduar në disfavor të Ballit Kombëtar dhe Legalitetit. Për çfarë ka ndodhur në Luftë janë këto dy forca që duhej t’u kishin kërkuar falje me kohë shqiptarëve, por kurrë nuk është vonë. Ky do të ishte akti i parë ose njëra këmbë e urrës së pajtimit të pretenduar. Akti i dytë i pajtimit do të ishte kërkesa për falje për krimet e komunizmit shqiptar në pushtet. Kush do të duhej ta bënte këtë sot? Veteranët që kanë mbetur sa gishtërinjtë e dorës dhe për çfarë? Apo Partia Socialiste në pushtet që e djathta historike dhe ajo e tranzicionit e quan vijuesen e Partisë së Punës?

Koha i ka dënuar shqiptarët me mosmarrëveshje historike që i ka paguar gjithnjë Shqipëria, stabiliteti, siguria dhe e ardhmja e saj. Nëse kjo ndodhi në Luftën e Dytë Botërore, ngushëllimi është se ky fenomen nuk ishte vetëm shqiptar. Por nëse po vazhdon edhe pas 75 vjetësh e në kohë paqeje, atëherë arsyet mund të jenë ndofta të tjera edhe më të rënda, pse jo edhe defekte gjenetike kombëtare, mungesë pjekurie e aftësi vetëqeverisëse për të cilat nuk kanë munguar akuzat. 75 vjetori i çlirimit të Shqipërisë është thirrje për reflektim të thellë nga të gjithë. Çdo vonesë ka rrjedhoja dhe çdo rrjedhojë ka një çmim.

Fund

*****

Botuar në DITA me dy pjesë. Ndalohet ribotimi i plotë ose i pjesshëm pa lejen me shkrim të redaksisë