Pengu i Lirisë

 Xhevdet Shehu

Dje u shua në moshën 92-vjeçare Liri Belishova, një nga drejtueset kryesore të Partisë Komuniste që nga vitet e para të krijimit të saj. Liri Belishova ka qenë anëtare e Byrosë Politike dhe e Komitetit Qendror të PPSH-së. Ajo lindi në Belishovë të krahinës së Mallakastrës në një familje të kamur të zonës, e bija e Kamber Belishovës, përfaqësues i krahinës në Kongresin e Durrësit. Shkollën fillore pesëvjeçare e mbaroi më 1937 në Ballsh. Më 1938 fitoi bursë që të ndiqte studimet në Institutin “Nana Mbretneshë” në kryeqytetin e mbretërisë. Kontaktet me idetë dhe materialet komuniste i pati prej kushëririt të saj, Besimit, student në Normalen e Elbasanit. Ajo njihet edhe si gruaja që sfidoi diktaturën. Gjatë viteve 1946 dhe 1947 ajo ishte kryetare e Rinisë Popullore (Rinia Popullore).Vdekja e bashkëshortit të saj, Nako Spiru, në vitin 1947, një vetëvrasje e supozuar, çoi në shkarkimin e saj nga roli i saj dhe ajo u dërgua nga Tirana në Berat për të dhënë mësim. Pas rehabilitimit të Nako Spirus, si rezultat i ndarjes Jugosllave-Shqiptare, më 1948, Belishova u rehabilitua gjithashtu dhe u bë anëtare i Byrosë Politike të Partisë së Punës të Shqipërisë nga viti 1948 deri më 1960.

Më pas provoi kampet e internimit deri në vitin 1991. Herë pas here shfaqej në shtyp, ku meraku i saj ishte zbulimi i vrasjes së Nako Spirut, ish bashkëshortit të saj

Nuk u ligështua dhe me fillimin e proceseve demokratike u përfshi për të dhënë ndihmesën e saj nëpërmjet Organizatës të Bashkuar të Veteranëve të LANÇl (OBVL), në interes të atdheut.

E kam njohur personalisht këtë grua me një personalitet të spikatur në historinë e Shqipërisë Komuniste. Ishte viti 1991. Ajo sapo ishte kthyer nga internimi. Më preku pamja e saj krejt e përkulur në një kënd 90 gradësh, e rrënuar. Kishte mbajtur arka me domate dhe patate gjatë tridhjetë viteve të fundit. Por mendjen e kishte top…

Takimi i fundit me të ka qenë para gjashtë vjetësh, kur i kam shkuar në shtëpinë e saj buzë Lanës tek ‘Palma e Artë” bashkë me kolegun gazetar Leonard Veizi. Pikërisht atë ditë kemi bërë dhe këto fotografi të papërsëritshme që po botohen sot ekskluzivisht në ‘DITA’.

Në vijim po sjell mbresat e asaj dite, sipas shënimeve të Nardit dhe të mijat, si dhe një dëshmi nga Vath Jeshili që gjeti plumbin që i mori jetën Nako Spirut.

***

Pengu më i madh i jetës së Liri Beliashovës ka qenë ndriçimi i së vërtetës për Nako Spirun, ish bashkëshortin e saj, një nga personalitet më të shquartë Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Liria e kishte adhuruar Nakon sa ishte gjallë dhe jetoi me kujtimin e tij deri në fund të jetës.

Liri Belishovën e kam njohur që nga viti 1991 kur ajo fitoi lirinë dhe erdhi në Tiranë. Gjatë shumë takimeve me të kam vërejtur pengun e madh të saj për të zbardhur enigmën e vrasjes apo vetëvrasjes së Nako Spirut. Sidomos takimi i fundit me të ka qenë jashtëzakonisht prekës. U ngrit me mundim, shkoi në një aneks që ajo e quante kuzhinë dhe prej andej na solli një valixhe demode të nja gjysmë shekulli të shkuar. “Kudo ku kam shkuar, kudo ku kam vuajtur, këtë valixhe nuk e kam ndarë asnjëherë nga vetja dhe nuk kam lejuar të ma prekë askush…”, na tha. E hapi me shumë kujdes dhe na tregoi: “këto janë rrobat e Nakos ditën që vrau veten. Kostumi. Këmisha… Ja edhe plumbi…”. Por mos m’i nxirrni në gazetë… – na porositi.

Në të vërtetë, ne e “tradhtuam”. Dhe ja po i botojmë sot në gazetë…

Akuzat e paqena

“Jetuam shumë pak bashkë nga janari i 1946-ës deri në 20 nëntor të vitit 1947, por ishim njohur shumë më përpara dhe përveçse njerëz të dashur, ishim edhe shokë të mirë. Nako Spiru besonte në fillim se, komunistët jugosllavë ishin internacionalistë dhe do ta ndihmonin Shqipërinë që të shëronte plagët e luftës dhe për zhvillimin ekonomik, arsimor e kulturor. Në të vërtetë, ata ndoqën ndaj Shqipërisë një politikë shoviniste. Herë i demaskuar si tradhtar, herë i lartësuar si hero, pesë herë ia kanë ndërruar vendin e varrit. Nako Spiru doli hapur kundër bashkimit të Shqipërisë me Jugosllavinë, i bindur se ky do të qe gllabërim prej saj. Ndërsa jugosllavët e kuptuan se Nako Spiru ishte pengesë për të realizuar planet e tyre dhe në qershor të vitit 1947 u dërgua në Tiranë emisari jugosllav, Savo Zllatiç, për të akuzuar palën shqiptare se ishte duke vepruar në dëm të miqësisë dhe bashkëpunimit me Jugosllavinë. Enver Hoxha në fillim mbajti qëndrim të drejtë. Ai ia rrëzoi akuzat Savo Zllatiçit. Por në fillim të nëntorit të 1947, emisari jugosllav u rikthye dhe kësaj here goditi personalisht Nako Spirun si frymëzues i një fronti anti-jugosllav në Shqipëri dhe si agjent i borgjezisë e imperializmit. Enver Hoxha kapitulloi para këtyre akuzave, ndërsa Koçi Xoxe ishte nën rrogoz ishte pro jugosllav. Kështu, në mbledhjen e Byrosë Politike të 18 nëntorit 1947 e akuzuan Nakon. Me këtë rast nuk ishim ftuar as unë, as Mehmet Shehu, Fadil Paçrami e Bedri Spahiu. Nako kërkoi të shtyhej mbledhja disa ditë, por ata i lanë vetëm 24 orë në dispozicion për t’u përgatitur. Byroja u mblodh edhe një herë dhe akuzat u përsëritën. Ndërkohë, Nako shkoi tek Enveri për të folur me të, ai nuk pranoi, u drejtua për te Gagarinovi përfaqësuesi sovjetik në Tiranë, por dhe as ky nuk pranoi të fliste me të. Atëherë, Nako e pa veten pa shpresë, të humbur”, është shprehur Liri Belishova.

Reliket e përjetshme

…Teshat e tij janë kujtimi më i çmuar që ajo vazhdon të ruajë në një valixhe të vjetër, në një kënd të veçantë të dhomës së gjumit. Xhaketa gri, bluza, këmisha e kravata, të gjitha autentike si në atë ditë të zymtë nëntori të vitit 1947, të palosura me kujdes dhe të vendosura në një valixhe meshini. Me një egoizëm fanatik, ajo nuk ka pranuar t’ua dorëzojë ato as njerëzve të tij më të afërt, e jo më Arkivës apo Muzeumeve për të cilat as që bëhej fjalë. E megjithëse kanë kaluar 71 vjet, gjurmët e gjakut shquhen ende mbi to, aq sa mund të merret një kampion për analiza ADN-je. Dhe po aq të qarta janë dhe vrimat që ka lënë plumbi…

Ajo e ndjen ende në vesh pasthirrmën e tij të fundit, një “Oh…” e fortë, e cila depërtoi muret e dhomës së reanimacionit për të mbërritur tek ajo si një klithmë dëshpëruese. Është sulur të shkojë tek ai, por ca krahë të fortë e kanë penguar të bënte më tej. Askush s’e di ç’po ndodhte me Nako Spiron në ato çaste. Po kujdeseshin që ai të arrinte të vdiste përfundimisht, apo mundoheshin ta shpëtonin me thonj e me dhëmbë? Ishte i plagosur për vdekje, por ende jepte shenja jete. Ekipi i mjekëve më të mirë të spitalit Ushtarak ishte mbledhur me shpejtësi. Por shumë më shpejt se ata, Shërbimi Sekret, sipas një urdhri verbal, kishte rrethuar vendin për të mos lënë të futej në sallën e kirurgjisë askush, madje, as njeriu i tij më i afërt, bashkëshortja. Nga dera e reanimacionit, ku mjekët ishin tërhequr të lodhur e stresuar, Gjeneral Mehmet Shehu me uniformën e shefit të Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë, doli për të thënë vetëm një fjalë “Vdiq”. Ishte data 20 nëntor i vitit 1947. Dhe ora e murit shënonte 21:55 minuta.

Debati i fundit

Emri i Nako Spirut, dhe vetë enigma ende e pazgjidhur e vdekjes së tij, është lakuar jo pak në media kohët e fundit. Madje, në një intervistë të gjatë të ushtarakut dhe historianit Gjergj Titani, është shprehur se: “Nako Spiru, ky kuadër emblematik dhe shumë i çmuar i Partisë Komuniste, u vetëvra me një plumb pistolete, i cili pasi ka kapur në një kockë të vertebrës, ka rikoshetuar dhe ka mbetur brenda”. Të themi se ky është një version zyrtar, për të cilën historiani i njohur thotë se, është bazuar në dokumente dhe procesverbal të autopsisë. Asgjë e keqe nga kjo dëshmi, deri në çastin që ajo nuk do të kontestohej në disa pika të saj.

Dëshmia pa fjalë

Është vetëvrarë apo e kanë vrarë?

Nën dritën e fakteve të reja, për 20 vitet e fundit kjo pikëpyetje ka qëndruar mbi kokën e kujtdo që ka qenë i interesuar për këtë çështje dhe ka rrëmuar disi në labirintin e panjohur të historisë. Liri Belishova për shumë vite ka besuar se Nako Spiru ka vrarë veten. Por nuk ishte e thënë që gjithçka të mbaronte këtu. Duke parë rrobat e Nako Spirut, të cilat ajo i ka ruajtur që nga dita e vdekjes së tij e për 64 vitet në vazhdim, mund të fillosh të numërosh mbrapsht. Dy apo një, sa plumba vrasës kanë qenë atë natë të fundnëntorit? Ç’është e vërteta, vrima e plumbit hyrës me atë të daljes nuk korrespondon. Ka hyrë sipër gjoksit, afër zemrës, por ka dalë poshtë kafazit të kraharorit, pranë veshkave. Po t’i shtojmë kësaj edhe faktin e bërë më së shumti publik, se “Plumbi me të cilin Nako Spiru vrau veten mbeti në trupin e tij?”, mund të dalim në një deduksion logjik, por aspak të vërtetuar mbi baza shkencore, se Nako Spiru është “vetëvrarë” me dy plumba, ose thënë më shkoqur; është vrarë. Në dorë kemi vetëm teshat e tij. Fotografi të trupit, si dhe përshkrimi i autopsisë mungon.

Mungesa e dokumenteve

Nuk është e lehtë t’i shkosh këtij “hetimi” deri në fund. Përderisa për 64 vjet askush nuk ka arritur t’i shkojë kësaj ngjarjeje deri në fund. Ndërkohë, nuk kemi shumë dokumente në dorë, përderisa dhe Liri Belishova thotë se, nga kërkimet e saj, në Arkivën e Shtetit dhe në Arkivën e Ministrisë së Brendshme, nuk ka gjetur asnjë material, ku të përpilohen autopsia e pasvdekjes së Nako Spirut. Të gjitha këto janë renditur sipas materialeve që gazeta “Telegraf” disponon, pa futur këtu dëshminë e bërë publike në një media tjetër se: “Në kolltukun e punës ku qëndronte Nako Spiru është gjetur një plumb”, gjë e cila thellon idenë se përveç një plumbi që ka mbetur në trup, është edhe një tjetër, i cili ka depërtuar për të dalë jashtë tij. Pra, mund të mendohet lehtësisht se qitja është bërë nga afër, me dy plumba.

Dëshmitarët e ngjarjes

Vetë ngjarja ka të paktën 12 dëshmitarë, të cilët mund të vërtetonin vrasjen apo vetëvrasjen e Nako Spirut. Liri Belishova thotë se, ajo nuk është lejuar të jetë pranë bashkëshortit në grahmat e fundit të jetës. Por edhe më pas është ndaluar të shohë plagën, apo plagët, në trupin e tij. Dëshmitarët, pjesëtarë të ekipit mjekësor, por dhe Mehmet Shehu e Nesti Kerenxhi, në cilësinë e dy prej njerëzve më të pushtetshëm të kohës, të cilët janë futur në sallën e reanimacionit, nuk mund të flasin dot më. Të gjithë kanë vdekur. Kiço Ngjela, si një nga dëshmitarët kyç në ngjarje, dhe Muhamer Spahiu, të cilëve Liri Belishova ka mundur t’u marrë me shkrim një pohim mbi atë çka ndodhi mbrëmjen e 20 nëntorit 1947, kanë mbrojtur linjën e vetëvrasjes së Nako Spirut. Të themi se deri në këtë pikë “dosja është e mbyllur”.

***

Nako Spiru ishte vetëm 29 vjeç kur u nda nga jeta. Ishte në kulmin e rinisë dhe të potencialit intelektual. Por dukej se më shumë duhej pa zë, të mos kundërshtonte dhe as firmën të mos e hidhte kund. Marrëdhëniet e Shqipërisë me Jugosllavinë, ishin acaruar. Ndërsa ai ndodhej në mes të konfliktit. E pra ishte një nga njerëzit më të fuqishëm të Partisë Komuniste, ekonomist i talentuar dhe idealist i pandreqshëm. Kanë kaluar 64 vjet nga nata e vdekjes së tij, por Liri Belishova, është e ndjeshme po aq sa dhe ditën e parë, kur bëhet fjalë për Nako Spirun. Lexon gjithçka që shtypi shkruan për të dhe koleksionon faqet e gazetave. Shprehet se, megjithëse me Nakon bashkëjetoi afro dy vjet si e martuar, qenësia e tij ka pasur një ndikim të jashtëzakonshëm në shpirtin e saj. Ai ka qenë i pranishëm në ato pak gëzime që erdhën në vitet e mëpasme, por më shumë ka qenë gjatë viteve të errëta kur jeta e ish-gruas së tij po shkonte gjithnjë e më poshtë. Në të gjitha rastet, e për çdo veprim, Liri Belishova thotë se, në mënyrë iluzive e ka pyetur atë, nëse “a duhet bërë kjo gjë kështu?”. Përgjigja ka munguar, por gjithsesi fryma e tij e mbështjellë gjatë gjithë kohës, si atëherë kur ishte e re dhe e bukur 20- vjeçare, ka mbetur edhe tani që ajo i ka mbushur të 85-at.

“Dua të jem e qetë dhe e saktë kur të flas rreth kësaj ngjarjeje. Nuk dua të fyej e as të prek ndjenjat e ndokujt. Dhe po një gjë të tillë dua edhe nga media. Gjithçka, duhet bazuar në fakte. Sepse ka njerëz që mendojnë se po japin një dëshmi të vlefshme, por bëjnë të kundërtën, shtojnë pikëpyetjet në kokën time. Dhe asnjëherë nuk marr përgjigje të saktë”. Këto janë fjalët e fundit të saj, pasi na mirëpriti në apartamentin e saj, dhe na ka vënë në dispozicion për t’i fotografuar rrobat e Nako Spirut, të cilat ai i mbante ditën e vdekjes së tij më 20 nëntor të vitit 1947.

Vath Jeshili: Si e gjeta plumbin që vrau Nakon

Vath Jeshili, me origjinë nga Krutja e Lushnjës ka qenë një nga specialistët më të zotë në Komisionin e Planit të Shtetit. Është pikërisht Vathi që ka gjetur plumbin që i mori jetën Nako Spirut. Lidhur me ngjarjen në fjalë, ai tregon:

“Unë shkova si specialist në Drejtorinë e Planifikimit të Përgjithshëm në Komisionin e Planit të Shtetit në nëntor të vitit 1976. Ishte pa asnjë dyshim një nga periudhat më të vështira për të punuar në atë dikaster. Iknin koka në atë kohë… Nënkryetar kishim Bujar Kolanecin. Ai kishte marrë zyrën që kishte pasur dikur Nako Spiru. Kryetar ishte Harilla Papajorgji.

Një ditë Bujari bëri rimobilimin e zyrës dhe atë kolltukun (që, siç e mora vesh më vonë, kishte vrarë veten Nakoja) e kaloi në zyrën time. Ai kolltuk prej meshini thuajse të zi, përveç asaj gjurmës së shëmtuar të plumbit që kishte marrë jetën e Nakos, më dukej edhe i shëmtuar, tejet demode. Ishte me susta dhe aspak i rehatshëm, ishte e pamundur të qetësoheshe në të në orët e pushimit. Të vriteshin brinjët po të mbështeteshe dhe kërciste. Kishte rreth 40 vjet që përdorej dhe nuk i ishte bërë asnjë riparim. Prandaj unë ia kalova Ahmet Trenit, kryetar i zyrës së bujqësisë në Komisionin e Planit të Shtetit.  Edhe ai filloi të ankohej se pse ia çova atë kolltuk.

E ja kështu, Ahmeti thërret një ditë marangozin Spiro që ta modifikonte kolltukun.  Duke punuar, Spiroja gjen plubin në dërrasën e kolltukut. Ahmeti më thërret menjëherë: “Hajde se ç’kemi gjetur!”. Po, ai ishte plumbi që kishte vrarë Nakon. Unë nuk jam specialist kriminalistike, por ajo që më bëri përshtypje ishte pozicioni i plumbit. Nakoja ka qenë ulur në kolltuk kur ka vrarë veten. Në atë pozicion plumbi duhej të ishte horizontal. Jo ai ishte në pozicion të pjerrët, rreth 45 gradë në një dërrasë në shpinë të kolltukut.  Më shkoi mendja se mund të kishim të bënim me një vrasje. Por këtë nuk ia thashë njeriut. Mora plumbin dhe e futa në një qese plastmasi që e mbaja në tavolinë për aq kohë sa punova në Komisionin e Planit të Shtetit. Pastaj kalova specialist i ekonomisë për plan-bilancin në Ministrinë e Shëndetësisë në vitet 1989-91. Atyre që më vinin në zyrë shpesh u thoja se ja “ky është plumbi që i mori jetën Nako Spirut”.

Pastaj unë u transferova me punë në Sanatorium, prapë si ekonomist. Edhe aty plumbin e Nakos me vete. Më 2003 dola në pension. Thashë, pse të mos e dorëzoj këtë plumb që të ruhet diku. Më thanë ta dorëzoja në Muzeun Historik Kombëtar. Në atë kohë drejtor i Muzeut ishte Moikom Zeqo. Ai ngarkoi një punonjës i cili më mori në telefon dhe filloi të më bënte pazare parash… Nuk e dorëzova. Në 2004 vajta dhe ia dorëzova Liri Belishovës, ish-gruas së Nakos. Ja kjo është e gjithë historia e plumbit që vrau Nako Spirun”, e mbyll rrëfimin e tij Vath Jeshili.