Për akademinë që (nuk) duhet

Çfarë duhet të bëjmë për reformimin e Akademisë së Shkencave. Debati i ri (dhe po aq i vjetër mbi rrugët e reformimit). Propozimi i Akademikut Rexhep Qosja për ringritjen e akademive në Tiranë dhe Prishtinë dhe sidomos ideja për krijimin e një Akademie mbarëshqiptare. Bashkërendimet e natyrshme institucionale (ndoshta dhe bashkimet) me struktura akademike homologe të Akademisë së Shkencave e të Arteve të Kosovës

Prof. Inxh. NIKO POJANI

Në Shqipëri ka një sërë institucionesh që nuk duhen, në kuptimin e gjerë që mund të përmbajë kjo shprehje. Ndërkaq, ajo që mund të thuhet për Akademinë e Shkencave (ASH) është, të paktën, se performanca e saj nuk i duhet vendit. Është një institucion për të cilin nuk kanë munguar cilësime të tilla si “akademi e Neolitit” apo, më drejtpërdrejt, me “pamjen më kuptim-plotë të rrënimit të shkencës shqiptare”. Ku, duke vegjetuar mund të marrësh dhe pagë shtesë qyl dhe të përjetshme! Që dikush e ka quajtur dhe të frikshme, duke u shprehur: “ruajna Zot, mos e kërkojnë dhe në jetën e përtejme”.

ASH-ja është treguar me gisht dhe për politikat klienteliste të ndjekura. Të shfaqura këto që këtu e rreth 10 vjet të shkuara, kur (më 2008) do të iniciohej një proces (ç)reformues – larg së qëni vërtet akademik por më së shumti “pushtetor” – nëpërmjet të cilit vendit iu shtuan nja 20 akademikë të tjerë (Edhe numri aktual i tyre, rreth 40, të kujton një humor që qarkullonte dikur në Ballkan e që mund të perifrazohej kështu: “S’të vjen aq keq se ka kaq shumë akademikë Shqipëria, por keq të vjen për Francën që ka po aq”). Siç dihet, dyfishimi i numrit të akademikëve shqiptarë asokohe realizohej njëherësh me bërjen zero të numrit të qendrave dhe instituteve kërkimore të ASH-së.

Ndërkaq, në një kritikë mediatike të asaj kohe nënvizohej se, duke “anashkaluar emra me kontribute të shquara shkencore”, ndër anëtarët e zgjedhur rishtaz në ASH kishte edhe “personalite” të cilësuar si “njerëz që kishin fituar me vështirësi titullin e profesorit”. Këta e të ngjashëm, të ashtuquajtur “akademiq”, nuk do të mund që të zinin vend (atëhere dhe më vonë) në ASH krahas vlerave të saj me staturë shkencore, veçse falë influencave gjithfarëshe, lobimeve ala-shqiptare dhe, natyrisht, konform procedurave të votimeve “demokratike” që aplikon ASH-ja. Por që s’kanë të bëjnë aspak me shkencën qoftë dhe për faktin se për t’u bërë akademik një inxhinier p.sh. aty voton edhe muzikologu apo mjeku e anasjelltas. Madje, mundet dhe me korrespondencë(!). Kështu, nuk ka pse të çuditet ndokush kur dëgjon që te ne faktorizohen në nivel “akademik” edhe pretendimet “shkencore” e ardhura nga ndonjë segment i rëndomtë biznesi. Pa u zgjatur pastaj në farsat e ri-ri-zgjedhjeve të kryesisë së ASH-së në shtatorin e 2013 dhe të këtij viti, ngjarje groteske këto që mirë do të ishte të shmangen edhe në ndonjë klub për ngritje peshash.

***

Është disi unikal fakti që ASH-ja vetë-vlerësohet, padyshim në mënyrë pretencioze, si “institucioni më i rëndësishëm shkencor i vendit”, për çdo fushë. Ndërkohë që aty nuk është vështirë të veçohen fusha e shkenca me rezultate pa vlera ose vërtet boshe. Për këtë mjafton të krahasosh ato rezultate me indikatorët përkatës objektivë që ka bota, e që shkurt mund të përmblidhen në:

1. – numrin e punimeve origjinale dhe artikujve shkencore të botuar (veçanërisht në revista me Faktor Impakti);

2.- numrin e novacioneve dhe patentave të njohura ndërkombëtarisht. Kështu, referuar këtyre pikave, e qoftë dhe vetëm pikës 1, shumëkush mund të vlerësonte se sa butaforike janë “kontributet” shkencore të ASH-së në fusha të caktuara teknike, siç është p.sh. Ndërtimi apo Inxhinieria Mekanike. Ndodh kështu kur ndërkohë, – pavarësisht mungesave në financimet për infrastrukturën laboratorike-eksperimentale – po të mbajmë parasysh fushën e Ndërtimit vitet e fundit vërehen, veçanërisht nga komuniteti universitar, përpjekje të shtuara dhe inkurajuese për hope cilësore shkencore. Të cilat, për këtë fushë, janë aq të nevojshme të bëhen te ne. Duke patur parasysh që Ndërtimi – në gjithë gamën e gjerë të tij të ndërtimeve Civile-industriale, Hidroteknike, etj. – do të mbetet një ndër aktivitetet ekonomike më dinamike në vend. Ku kërkohet shumë disiplinë shkencore, projektuese dhe zbatuese, për të patur vepra ekonomikisht racionale dhe të sigurta nga efektet natyrore ndaj të cilave ekspozohet territori ynë si: tërmete, erëra të forta, plota të mëdha ujore, etj. Tematika të rëndësishme këto e për të cilat edhe te ne bëhen, ku më shumë e ku më pak, studime e aktivitete të dobishme. Dhe ku ASH-ja prezantohet realisht si inekzistente.

Por, përtej diskutimeve për fusha teknike të veçanta si ato të sipërpërmendura, do të vërenim se, ndoshta me ndonjë përjashtim të rrallë, institucioni i ASH-së për fushat teknike në tërësi qëndron larg nga problematikat dhe jeta shkencore e vendit. Dhe këtu shkaku kryesor, mendojmë, qëndron te mbyllja e ASH-së saj ndaj komuniteteve përkatëse shkencore jashtë saj. Rrjedhojë kjo më së shumti e konceptit apo modelit të funksionimit të këtij institucioni.

Në fakt, është vetë mënyra e përzgjedhjes së anëtarëve të ASH-së, organizimet e ndërtuara aty dhe funksionimi i tyre ato që e kanë lënë e do ta linin gjithnjë të pa-lidhur siç duhet Akademinë me ndërtimin, industrinë, ekonominë, shoqërinë në përgjithësi. Larg dhe nga interesat profesionale të komuniteteve shkencore, të cilët nuk kanë dhe nuk mund të kenë motive të qenësishme për ta konsideruar Akademinë si pikë të rëndësishme reference për studimet dhe aktivitetin e tyre.

Prandaj, gjykojmë se reformimi i ASH duhet të synojë, së pari, pikërisht ndryshimin rrënjësor të situatës të vërejtur më sipër për fushat teknike. Por që mund të jetë jo fort e ndryshme edhe për fusha të tjera të caktuara që përfaqësohen në ASH. Një situatë kjo jo normale, por që nuk besojmë se mund të ndryshohet nga propozimet e ndonjë komisioni i njëanshëm i ngritur brenda ASH-së. Do t’u bashkoheshim ndërkaq vlerësimeve se zgjidhje të vërteta reformuese, të pa-ndikuara nga egot personale dhe konfliktet e interesit, edhe për ASH-në mund të dilnin vetëm në kuadër të reformimit tërësor të sistemit tonë aktual shkencor. Për ‘to është i interesuar – prandaj dhe duhet të përfillet e përfshihet në diskutime siç e meriton – në tërësi komuniteti shkencor i vendit, universitar e më gjerë. Ato zgjidhje – pavarësisht përshtatjeve sipas veçorive tona specifike si vend – mendojmë, si shumë të tjerë, se duhet t’u referohen koncepteve dhe modeleve të sprovuara të funksionimit të akademive shkencore apo institucioneve analoge me ‘to në vendet e përparuara perëndimore.

***

Duke u ri-fokusuar në fushën e shkencave teknike e bazuar në sa u shpreh më sipër do të vlerësonim se – jo thjesht e vetëm për të ri-përmasuar trupën akademike aktuale – vazhdimi i përfaqësimit të këtyre shkencave brenda një akademie “të madhe” të financuar nga shteti, siç është ASH-ja e sotme, do të ishte jo-efektiv, i pa-përligjur. Ndërkohë, mendojmë se shkëputja e tyre prej saj nuk do të shkaktonte ndonjë boshllëk në jetën dhe produktet shkencore të vendit.

Në vijim, pa pretenduar për të dhënë ndonjë zgjidhje origjinale, por thjesht duke përshtatur praktika të njohura efektive të huaja (të aplikuara p.sh. në SHBA dhe Angli) do të sugjeronim idenë e formimit të një Akademie vetë-financuese që të përfshinte shkenca të ndryshme inxhinierike. Sigurisht, në një kohë të përshtatshme e jo doemos menjëherë. Kur të krijohen kushtet dhe bindja për të ndërmarre këtë iniciativë, në një Akademi të tillë mund të aderonin, mbi baza vullnetare, institucione shkencore-inxhinierike të vendit, universitete, institute e qendra kërkimore përkatëse të interesuara. Publike dhe private. Të cilat do të kishin aty akses të përhershëm, të garantuar nga lidhje kontraktuale-institucionale. Ato do të derdhnin në Akademi kuotizacione të caktuara, me të cilat do të mundësohej funksionimi dhe mbajtja e një administrate modeste të saj.

Ndërkaq, me termin “anëtar Akademie” nuk do të nënkuptohej akademiku ynë i sotëm dhe as statusi aktual disi i fetishizuar i tij. Por, “anëtarët e Akademisë” – padyshim njerëz të ditur dhe me integritet të spikatur shkencor – do të ishin thjesht përfaqësuesit e zgjedhur, në mënyrë transparente dhe sipas një modeli të dakordësuar përfaqësimi, nga komunitetet shkencore të drejtimeve të ndryshme inxhinierike. Anëtarë që nuk do t’i kryenin aspak në Akademi punët e tyre shkencore (dhe aq më pak të merrnin aty ndonjë rrogë shtesë), sepse aktivitetin e mirëfilltë shkencor dhe pagën do ta kishin të lidhur me njësinë apo institucionit aderues që i ka të punësuar, si të rregullt ose si të ftuar. Ku punojnë së bashku me ekipet përkatëse shkencore, aq të domosdoshme sot. Sipas këtij modeli anëtarët e Akademisë angazhohen aty hera-herës kryesisht për hartimin në mënyrë kompetente të raporteve periodike, që, në terma të përgjithshëm, do të konsistonin në: – vlerësime dhe propozime për koordinimin e kërkimit shkencor në vend; – projektimin e perspektivave dhe prioriteteve shkencore të tij; – promovimin e dijeve në fusha të ndryshme inxhinierike. Aspekte këto që mund të shtohen e qartësohen në proces e që do të përbënin thelbin e rolit dhe misionit të një Akademie shkencash. E cila do të duhej të meritonte vëmendjen e dikastereve, agjencive dhe organizmave qeveritare që mbështesin zhvillimin shkencor të vendit. Sikurse ndodh në vendet e përparuara.

***

Natyrisht që është e vështirë të japësh mendime specifike për reformimin e sistemit shkencor në fusha të ndryshme, aq më tepër nëse ato janë larg njëra-tjetrës. Gjithsesi mendojmë që, në princip, disa problematika që kanë fushat teknike mund të jenë të ngjashme me ato të shkencave të natyrës dhe mjekësore. Por, natyrisht, për ‘to propozime për zgjidhje racionale mund të vijnë vetëm nga komunitetet e këtyre fushave.

Ndërkaq, lidhur me shkencat shoqërore dhe albanologjike – duke iu bashkuar edhe disa opinioneve të tjera të paraqitura në media – do të vlerësonim se korpusi i këtyre shkencave mund të mbetet si bërthama kryesore, në mos e vetme, e një Akademie shqiptare Shkencash të financuar nga shteti. Aty, për vetë specifikat që kanë këto drejtime, mund të atashoheshin edhe institute apo qendra studimore përkatëse. Një Akademi e tillë mendojmë se do t’i duhej por dhe do t’i mjaftonte vendit. Një institucion i përligjur ky, jo vetëm se kudo në botë shoqëria dhe shteti mbështesin drejtpërdrejt financiarisht kërkimin shkencor në drejtimet me interes të posaçëm kombëtar. Por edhe sepse – pavarësisht thatësirës sistemike që solli “reforma” e 2008-s – për fushat dhe shkencat shoqërore e albanologjike vendi ka mjaft personalitete të spikatura. Të tillë gjenden si në ASH e në institucione të tjera, ashtu dhe në shoqërinë civile. Nga prezantimet e debatet në media, disa prej tyre njihen në opinionin e gjerë jo vetëm për fibrën e mirëfilltë prej shkencëtari, por dhe si qytetarë e intelektualë me shpirt jo-konformist.

Një Akademi me “bërthamë shoqërore-albanologjike”, vazhduese e traditës më të mirë akademike shqiptare, do të prezantohej me dinjitet e origjinalitet si institucion kombëtar i historisë, gjuhës, zhvillimit shoqëror e ekonomik dhe mendimit shqip në përgjithësi. Por, sigurisht, duke bërë në mënyrë paraprake ri-formatime të domosdoshme e duke shmangur organizime apo emërtesa të dubluara. Me vlerë të posaçme do të ishin bashkërendimet e natyrshme institucionale (ndoshta dhe bashkimet) me struktura akademike homologe të Akademisë së Shkencave e të Arteve të Kosovës. Këto, në tërësi, padyshim që do të ndikonin si premisa për rritjen e nivelit dhe efikacitetit të studimeve e produkteve akademike përkatëse. Të realizuara, edhe në këto fusha, gjithnjë mbi bazë projektesh të fituara në konkurse transparente dhe me financime të arsyetuara mirë. Pa pretenduar për “monopole” apo ekskluzivitete për studimet e ndërmarra. Por, natyrisht, edhe këtu ata që mund të propozonin zgjidhjet konkrete reformuese do të ishin së pari intelektualët dhe ekspertët e këtyre fushave. Në funksion të misionit të një Akademie kombëtare shkencash që na duhet.