Për kë do të rilindë shëndetësia?

Një nga batutat më pikante të botës së futbollit është ajo e Gary Lineker kur u pyet se çfarë është futbolli. Përgjigja e yllit britanik ishte “një lojë me top ku njëmbëdhjetë persona luajnë kundër njëmbëdhjetë të tjerëve dhe, në fund, fiton Gjermania”. Nën këtë këndvështrim, përvoja e 22 viteve tranzicion në vendin tonë ka treguar se “zgjedhjet janë një lojë ku partitë, të ndara në 2 kampe luajnë  kundër njëra-tjetrës, ndonjëherë edhe me topa të vërtetë, dhe në fund fitojnë të njëjtët persona”. Kjo batutë vërtetohet më së miri edhe në sistemin tonë shëndetësor i cili, sa herë që ndryshon “rrota e historisë elektorale”, mbetet po ai, me hallet dhe mungesat e veta, me qytetarët e pakënaqur, ndërkohë që një pakicë fërkon duart sepse ka gjetur “gjuhën” me ekipin drejtues të radhës.

Biznesmenët

Biznesmenët janë kategoria gjithmonë fituese. Pavarësisht se kush është në krye të sistemit shëndetësor, kompanitë që tregtojnë medikamente, pajisje mjeksore, materiale konsumi, që rinovojnë spitale dhe ndërtojnë qendra shëndetësore mbeten gjithmonë të njëjtat. Çmimet e shërbimeve të ofruara po ashtu. Sipas parimit të njohur “unë fërkoj shpinën tënde, ndërkohë që ti fërkon timen”, kompanitë ekzistuese e kanë ndarë prej vitesh tortën e sistemit shëndetësor dhe çmimet që ato ofrojnë, janë ndër më të lartat. Medikamentet e ofruara janë shpesh “brand name”, çka nënkupton çmime shumë më të kripura krahasuar me ato xhenerike, kurse pajisjet dhe materialet e konsumit edhe kur vijnë nga vende të njohura për çmimet ekonomike, shiten për “mall perëndimi”. Në bazë të disa marrëdhënieve në kufijtë e legales, por në thyerje të hapur të etikës mjekësore, kompanitë kanë krijuar prej vitesh aleanca me një pjesë jo të vogël të mjekëve. Përkundrejt përshkrimit të medikamenteve të tregëtuara nga kompani të caktuara, këto të fundit sponsorizojnë pjesëmarrjen e mjekëve në veprimtari jo vetëm shkencore, por edhe turistike. Gjithsesi, përfituesit kryesorë të “bamirësisë” së kompanive nuk janë mjekët, por persona të caktuar me pushtet vendim-marrës dhe politikë-bërës të cilët zor se kënaqen me sponsorizime “në natyrë”.

Reformimi radikal i shëndetësisë kërkon, në radhë të parë, ridimensionim të marrëdhënieve me sektorin e biznesit. Ekzistojnë me dhjetëra lidhje, disa të njohura botërisht, disa të zbulueshme me shumë pak përpjekje, të cilat duhen prerë, me qëllim që te gjenerohen kursime që mund të kapin përqindje tepër të larta krahasuar me vlerat e prokurimeve në sistemin shëndetësor publik.

Profesioni “drejtor” ose “drejtor në hije”

Nëse ka një sektor ku funksionon në mënyrë gati perfekt organizimi britanik me funksionarë ushtrues të detyrës dhe funksionarë në hije, këto janë spitalet dhe drejtoritë e shëndetësisë në rrethe. Çdo institucion shëndetësor ka një ose më shumë persona që presin me durim momentin kur partisë përkatëse do t’i buzëqeshë fati dhe ata do të zënë vendin e shumëpritur. Fatkeqësisht koha e pritjes konsumohet duke forcuar lidhjet me kryetarin e degës lokale të partisë, kryetarin e partisë në qendër ose me mëtuesin e pozicionit të ministrit, ndërkohë që e njëjta kohë mund të konsumohej fare mirë duke ndjekur një shkollim në menaxhim. Por, derisa përvoja ka treguar se njohuritë dhe aftësitë menaxheriale janë të fundit që merren parasysh kur bëhen emërimet, pse duhet harxhuar kot koha e vyer? Pyetja që do të çudiste çdokënd sikur të mos diheshin botërisht përfitimet që vijnë nga pushteti është: “Pse një mjek i njohur i cili fiton mjaftueshëm me punën e vet, braktis profesionin për disa vite me radhë për t’ju përkushtuar një karriere ku nuk është aspak kompetent, ku humbet në aftësitë profesionale dhe ku dëmton lidhjet aq vitale me pacientët dhe qytetarët?”

Hapi vendimtar që duhet të dallojë qeverisjen e tanishme nga ato paraardhëse është  përzgjedhja e ekipeve menaxhuese. Nëse një mjek i njohur, p.sh. një mjek kirurg, kardiolog, pediatër, etj. pa përvojë të mëparshme menaxhuese, pa kryer as edhe një kurs afat-shkurtër ku të marrë njohuritë bazë të menaxhimit, emërohet drejtor i një spitali, pse duhet të habitemi kur punët shkojnë siç kanë shkuar deri tani? Nuk ka dyshim se rezultatet e operacioneve do të ishin të njëjta sikur një specialist i menaxhimit shëndetësor të emërohej kirurg. Edhe ana tjetër e medaljes, kur një ekonomist ose jurist i zoti emërohet në krye të një institucioni shëndetësor, shoqërohet me problemet e mosnjohjes së problematikave shëndetësore. Kjo është arsyeja se përse bota ku synojmë të integrohemi, në drejtim të institucioneve shëndetësore përzgjedh ata individë që kanë formim të dyanshëm menaxherial dhe shëndetësor.

Rrethi i “të besuarve”

Në institucionet shëndetësore çdo drejtues “i fortë” ka rrethin e vet të “të besuarve”. Të besuarit caktohen zëvendësa, shefa, antarë të komisioneve të tenderimit ose, thjesht, shoferë e furnitorë, të gjithë fije që po t’i kapësh, të çojnë tek “i madhi”. Të besuarit janë kanale për emërimet, fitimin e kontratës së shërbimit dhe fitimin e tenderit të radhës; ata të sqarojnë se “i madhi e ka dorën të rëndë”, sepse po të ishte për ata vetë, kjo “punë” mund të bëhej edhe falas. Të besuarit shpesh trashëgohen nga një drejtues tek tjetri, ku ata që janë më të shkathët, kanë edhe aftësinë e kapërcimit të ylberit, pra arrijnë t’i shpëtojnë ndërrimit të pushteteve.

Kundër të besuarve ka vetëm një armë: hartimi dhe zbatimi i ligjeve të qarta si dhe rregullimi strikt i kompetencave hierarkike brenda çdo institucioni. Në se kompetencat për rekrutim, tenderim, kontraktim, etj. u njihen me ligj dhe rregullore specialistëve ose komisioneve të caktuar dhe mënyra e zbatimit të këtyre ligjeve monitorohet me rigorozitet, fusha e veprimit të të besuarve do të vijë duke u ngushtuar. Ndoshta nuk do të zhduket menjëherë, por pas disa vjetësh gjithsesi.

Përfundim

Ka më shumë se njëzet vjet që sistemi shëndetësor përdoret si lopë për tu mjelë nga një grusht personash që nuk janë më shumë se disa dhjetëra syresh. Kjo bëhet në kurriz të miliona shqiptarëve të cilët vazhdojnë të marrin një kujdes shëndetësor mizerabël dhe të reputacionit të qeverive që kanë drejtuar gjatë kësaj periudhe. Krijimi i klasës së menaxherëve profesionistë të shëndetit, hartimi i ligjeve që do të rregullojnë marrëdhëniet intra dhe inter institucionale dhe ridimensionimi i marrëdhënieve me biznesin janë vetëm disa nga masat që duhen marrë, me qëllim që reforma e radhës në sistemin shëndetësor ta meritojë emrin rilindje.