Politika ka seks, dhe është mashkullor (INTERVISTA)

Intervistë me prof.dr. Fatos Tarifën, Rektor i Universitetit të Nju Jorkut Tiranë.

Ligji i ri i Arsimit të Lartë, risitë e tij dhe argumentet e munguara të kundërshtarëve. Shansi i humbur i presidentit Nishani.

Pse idealja do ishte që universitetet të ishin tërësisht të pavarura nga shteti. Debati politik dhe ai publik në Shqipëri.

Femra në politikë. Sistemi i gabuar që uli cilësinë e Parlamentit. Një rikthim i shkurtër në replikat me Andrea Stefanin. Dhe një portetizim për Sali Berishën përmes paralelizmave historike.

-Z.Tarifa, ju keni qenë një ndër përkrahësit më vokalë të reformimit të arsimit të lartë në vendin tonë. Në një prej librave tuaj, Arsim i Lartë për një shoqëri të hapur (2013) jeni shprehur veçanërisht kundër etatizimit të Universitetit, duke theksuar se “ka ardhur koha të mendojmë seriozisht mbi marrëdhëniet mes Universitetit dhe Shtetit; më saktë, që universiteti të ndahet nga shteti. Jo thjesht si një institucion autonom, por si një institucion që të gëzojë substancialisht pavarësi të plotë nga ai departament i shtetit që përgjigjet për sektorin e arsimit”. Disa javë më parë, Kuvendi i Shqipërisë, pa pjesëmarrjen e opozitës, e votoi Ligjin për Arsimin e Lartë, të cilin ju e keni mbështetur. A është ky ligji që keni dëshiruar ju, sidomos parë nga këndvështrimi i raporteve shtet-universitet?

Unë do të doja t’i shihja universitetet shqiptare edhe më të pavarura prej shtetit nga sa mundëson ligji i ri. Një studim i revistës The Economist, disa vite më parë, vinte në përfundimin se, “sa më shumë që të reduktohet roli i shtetit, aq më shumë do të lulëzojë arsimi i lartë”. Sidoqoftë, unë mendoj se ligji i ri është shumë më i mirë sesa i mëparshmi dhe krijon mundësi reale për një reformim të thellë të krejt sistemit të arsimit të lartë. Në këtë rast, ndryshimi është progres. Por, unë nuk ushqej iluzionin se arsimi i lartë dhe kërkimi shkencor në universitetet tona do të përmirësohen thjesht përmes legjislacionit. Progresi në këto fusha, si në çdo sferë tjetër të veprimtarisë shoqërore, kërkon më shumë sesa thjesht ligje të mira.

Pyetja juaj kërkon një përgjigje të detajuar, por unë do t’i përgjigjem si më poshtë: Shumëkujt që nuk e njeh përvojën e universiteteve amerikane mund t’i duket një herezi, ose një mendim anarkist ai që kam shprehur unë, dy vite më parë, se universitetet duhet të jenë të pavarura nga shteti. Me këtë, natyrisht, nuk kam dashur të them se kjo mund të arrihet menjëherë, ose brenda një kohe të shkurtër. Kjo është një kërkesë maksimaliste, së cilës i qëndroj i palëkundur, por nuk mund të ishte as pikënisja, as finishi i një reforme të arsimit të lartë në kushtet e vendit tonë. Te ne nuk ekzistojnë as ajo lidhje e ngushtë mes universiteteve dhe industrive të ndryshme, as ajo kulturë altruiste, tipike amerikane, për t’u dhuruar universiteteve fonde për kërkim e zhvillim, të cilat gjenerojnë një pjesë të madhe të resurseve financiare në universitetet më të mira në Shtetet e Bashkuara. Këto lidhje dhe kjo kulturë mund të ndodhë vetëm nëse Shqipëria bëhet një vend shumë më i pasur dhe do të marrë një kohë shumë të gjatë.

Në një shoqëri si e jona, ku shteti ka qenë themeluesi i Universitetit, do të ishte e pamundur, që në këtë fazë të zhvillimit tonë ekonomik e shoqëror, ai të hiqte dorë vullnetarisht nga çdo marrëdhënie e tij me Universitetin, pra nga të gjitha ato mekanizma e forma, përmes të cilave shteti kontrollon, ose monitoron institucionet e arsimit të lartë. Sidoqoftë, edhe pse nuk i çliron krejtësisht universitetet nga tutela e shtetit, ligji i ri u jep universiteteve më shumë autonomi, sidomos në përzgjedhjen e stafeve akademike e të studentëve, në administrimine resurseve financiare, në përcaktimin e përmbajtjes së programeve e të kurrikulave, në vendimmarrjen për administrimin e çështjeve akademike, përfshirë edhe dhënien e gradave e të titujve akademikë etj. Ky është një përmirësim shumë i madh në sistemin tonë të arsimit të lartë.

Sa u përket kritikave që i bëhen ligjit të ri se gjoja pjesëmarrja e përfaqësuesve të administratës shtetërore në bordet e menaxhimit të universiteteve i vë këto të fundit nën kontrollin absolut të shtetit, ky është një pretendim i pajustifikuar. Shteti ka detyrimin dhe përgjegjësinë ligjore të monitorojë se si përdoret paraja publike, e planifikuar në buxhetin e tij pikërisht për zhvillimin e arsimit të lartë publik. Shkalla e kontributit shtetëror në buxhetin e një universiteti do të përcaktojë edhe shkallën e pjesëmarrjes së përfaqësuesve të administratës shtetrore në bordin administrativ të tij. Zero kontribut financiar shteteror për një apo disa universitete, do të thotë zero kontroll shtetror mbi to, me përjashtim të monitorimit të standardeve akademike për çdo universitet, publik ose privat.

-Një ndër arsyet pse Presidenti i Republikës refuzoi ta dekretonte ligjin e ri është pikërisht pretendimi se ky ligj cënon autominë e universiteteve. Si e vlerësoni ju qendrimin e tij?

Ligji i ri nuk e cënon aspak atë autonomi shumë të kufizuar që kishin universitetet tona, përkundrazi, e zgjeron atë në mënyrë substanciale. Unë mendoj se me vendimin e tij për të mos e dekretuar këtë ligj, kreu i shtetit humbi një mundësi për të bërë mirë, për t’u shërbyer interesave të kombit. James Garfield, një prej presidentëve amerikanë në fundin e shekullit të 19-të, shprehej se një president është personi i fundit në botë që e di se çfarë mendojnë dhe çfarë duan njerëzit në të vërtetë. Nga pikëpamja juridiko-formale, veprimi i Presidentit ishte legal, sepse Kushtetuta i njeh atij të drejtën për të mos e dekretuar një ligj të miratuar nga Kuvendi, por unë mendoj se ishte një veprimi palegjitimuar. Në një republikë parlamentare, kreu i shtetit ka pak hapësirë—madje nuk mundet—që të projektojë një vizion të ri, ose vizionin e tij personal mbi zhvillimet politike, ekonomike, e shoqërore në vend.

-Shumë ndër ata (kryesisht anëtarë të komisionit) që punuan për hartimin e platformës për reformimin e arsimit të lartë janë sulmuar ashpër në media nga kundërshtarët e kësaj reforme dhe të ligjit të ri. Si e shpjegoni këtë?

Është e thjeshtë. Kujtoni fjalët e presidentit Woodrow Wilson: “Nëse doni të bëni armiq, përpiquni të ndryshoni diçka”.

-Opozita dhe një grup pedagogësh të Universitetit të Tiranës që e kundërshtojnë ligjin e ri për Arsimin e Lartë janë shprehur se në vjeshtë do të organizojnë protesta masive të studentëve për ta detyruar qeverinë ta anulojë këtë ligj? Si i komentoni retorikën dhe përpjekjet e tyre?

Ata eksponentë të opozitës që e kanë kundërshtuar këtë ligj, do të ishte mirë ta kishin lexuar atë dhe ta mbështesnin kur u votua në Kuvend. Nga diskutimet e shumë prej deputetëve që lanë sallën e Kuvendit kur u votua ky ligj, kuptova se pjesa më e madhe e tyre nuk kishin lexuar asnjë paragraf të tij. Shumica e tyre u shprehën kundër tij me të njëjtat “argumente” të përgjithshme, sikur ato të ishin formuluar nga e njëjta kokë dhe shkruar nga e njëjta dorë. Sa i përket synimeve të shprehura, ose të pashprehura të një grupi të vogël pedagogësh, kundërshtarë të ligjit, për të mobilizuar protestën e studentëve, unë mendoj se ata nuk kanë as arsye, as resurse të mjaftueshme për ta bërë këtë, edhe pse mund të kenë aftësinë e manipulimit mediatik. Studentët e Universitetit të Tiranës që nuk e kanë përkrahur ndryshimin e bërë, dëshiroj, sinqerisht e miqësisht, t’i këshilloj ta lexojnë këtë ligj dhe ta mbështesin zbatimin e tij, pasi ai është në interesin e tyre, jo kundër tyre, në interesin e mirëqenies kolektive dhe të së mirës publike. Dhe, nëse do të ketë nga ata studentë e pedagogë që do të duan të protestojnë në rrugë kundër këtij ligji, kjo është një e drejtë demokratike e tyre. Kjo është e bukura e asaj që një tjetër president amerikan, James Buchanan, e quajnte“zhurma e demokracisë”.

-Jeta politike në Shqipëri (veçanërisht seancat parlamentare të së enjteve), dëshmojnë një shkallë të ulët të kulturës politike në radhët e asaj që e quajmë elitë politike e vendit, dhe një mungesë të theksuar përgjegjësie ndaj elektoratit shqiptar. Thuajse çdo vendim dhe çdo veprim i qeverisë, edhe kur këto i shërbejnë së mirës publike, kundërshtohet në Kuvend nga opozita. A është kjo një dukuri thjesht shqiptare, apo është simptomë e shkallës ende të ulët të demokracisë në vendin tonë?

Asgjë nuk është vetëm shqiptare, ose tipike shqiptare, sidomos në politikë. Marrëdhëniet konfliktuale mes ekzekutivit dhe legjislativit kanë qenë e janë “tipike” edhe në vende me një demokraci më të vjetër e më të konsoliduar se e jona. Ju mund të keni vënë re, fjala vjen, se sa fort debatohet në parlamentin anglez mes kryeministrit dhe kabinetit të tij dhe opozitës. Debate të tilla më është dhënë rasti t’i dëgjoj edhe në Dhomën e Dytë të Parlamentit hollandez, apo në Dhomën e Përfaqësuesve dhe në Senatin amerikan. Edhe në këto vende debatohet ashpër, por, sidoqoftë, ruhet një etikë formale. Në to nuk dëgjon sharje e kërcënime, fyerje me libër shtëpie, ose shpifje me motele e prostituta. Në fund të fundit, edhe pse një marrëveshje absolute mes ekzekutivit dhe legjislativit është e pamundur, respekti i plotë mes palëve është jo vetëm i rëndësishëm për shëndetin e jetës politike në vend, por edhe i mundur. Veç, shihni ju lutem, përbërjen e Kuvendit të Shqipërisë. Sa pak njerëz të ditur ka në të! Sa pak idealistë! Kjo, (ju e vini re që mua më pëlqen t’u referohem presidentëve më të shquar amerikanë, sepse prej tyre ka shumë ç’të mësosh), më kujton thënien e Theodor Rooseveltit se, kur lexohen emrat e anëtarëve të Senatit, një pjesë e senatorëve nuk dinë nëse duhet të përgjigjen “i pranishëm” (present), apo “jo fajtor” (not guilty).

-Por, a nuk jemi ne, qytetarët e këtij vendi, ata që i zgjedhim përfaqësuesit tanë në Kuvend, pra që u besojmë atyre hartimin e ligjeve, përmes të cilave rregullohet dhe varet e tërë jeta jonë?

Në fakt, me sistemin aktual, qytetarët shqiptarë nuk kanë mundësi t’i zgjedhin përfaqësuesit e tyre në Kuvend; ne vetëm i votojmë ata një herë në katër vjet. Zgjedhjen e tyre e bëjnë krerët e partive politike, dhe kjo është një e metë e madhe e sistemit tonë parlamentar. Me kohë jam shprehur se konsolidimit të demokracisë në Shqipëri do i shërbente më mirë një sistem mazhoritar, në të cilin qytetarët të zgjidhnin e të votonin për kandidatët më të mirë, mbi bazën si të preferencave politike, ashtu dhe të cilësive personale të çdo kandidati. James Garfield thoshte se: “Qytetarët janë përgjegjës për cilësinë e Kongresit të tyre. Nëse anëtarët e këtij organi janë injorantë, të papërgjegjshëm e të korruptuar, kjo ndodh për shkak se vetë qytetarët i tolerojnë injorancën, papërgjegjshmërinë dhe korrupsionin. Nëse ata janë racionalë, të guximshëm e të pakorruptuar, arsyeja është se qytetarët kërkojnë që këto cilësi t’i përfaqësojnë ata në organin më të lartë legjislativ”.

-Ju mbeteni një ndër intelektualët publikë më të angazhuar në debatet akademike e publicistike në vend. Ç’do të thotë të bësh debat ose polemikë? Pse debati dhe polemika janë pak, ose aspak të zhvilluara te ne? Pse shumica e studiuesve tanë i shmangen debatit dhe polemikës, për të mos thënë i tremben asaj?

Këtë pyetje të fundit mund t’ua bënit atyre që i shmangen, ose i tremben debatit dhe polemikës. Unë nuk i jam shmangur as njërit, as tjetrës. Sepse unë besoj se, ashtu si në demokraci, edhe në shkencë debati është shumë i rëndësishëm dhe i shëndetshëm. Karl Popper mendonte se liria për të kritikuar autoritetet politike dhe intelektuale është një kusht esencial për një shoqëri të hapur. Shkëmbimi i lirë i ideve dhe debati e polemika nuk sjellin asgjë të keqe për shkencën dhe për shëndetin e jetës publike; përkundrazi, mungesa e tyre është plot rreziqe. Shiko, nëse dikush shprehet publikisht për një çështje akademike, ose për një dukuri të caktuar politike apo shoqërore, me këtë ai merr mbi vete përgjegjësi personale përpara publikut dhe është veçse e natyrshme që të presë reagimin publik të atyre individëve që nuk pajtohen me idetë ose qendrimet e tij. Askush nuk është i imunizuar nga kritika. Debati në shkencë ka për qëllim afrimin drejt së vërtetës. Kujtoni thënien e Aristotelit: “Platonin e kam mik, por më shumë dua të vërtetën”?

-Kam vënë re se ju u referoheni shpesh dy prej filozofëve më të shquar të shekullit të kaluar: Bertrand Russell dhe Karl Popper…

Cili është ai intelektual që i ka lexuar Russell-in, nxënësin e tij Wittgenstein dhe Popper-in, dhe nuk ndjen nevojë të mbështetet në mendimin e tyre. Russell të habit me logjikën, thellësinë dhe lirinë e mendimit të tij, që s’lë sferë të krijimtarisë intelektuale pa elaboruar. Krijimtaria e tij është një prozë e mrekullueshme, e denjë për Çmimin Nobel në Letërsi që me meritë e fitoi, ashtu sikurse aktivizmi i tij politik ka qenë e mbetet frymëzues për këdo që lufton për idealet humaniste dhe lirinë e mendimit.

Popper, nga ana tjetër, vazhdon të inspirojë këdo që beson në demokracinë liberale dhe në parimet e kritikës sociale. Thoshte Popper: Nëse merr pjesë në një debat të hapur, atëherë edhe konfrontimi total midis dy pikëpamjeve të papajtueshme mund të mos krejt i pafrytshëm, pasi secila palë mund të mësojë diçka të re nga pala tjëtër. Sipas tij, qëllimi i një debati nuk duhet të jetë fitorja në të, por progresi dhe prosperiteti intelektual. Fitorja në një debat, shpehej Popper, s’është asgjë, ndërsa sqarimi sado i vogël qoftë edhe i një problemi të vetëm është një sukses i madh. Sipas tij, një debat, të cilin e fiton, por që nuk arrin të ndryshojë, ose të sqarojë sadopak mendimin tënd, mund të konsiderohet si humbje. Në dallim nga postmodernistët, të cilët nuk shohin mënyra racionale drejt lirisë, Popper e konsideronte debatin si mjetin më të efektshëm për çlirimin gjuhësor, social e kulturor të individit e të shoqërisë. Sipas tij, nëse nuk jemi seriozë e të sinqertë në përpjekjen tonë intelektuale për të kërkuar të vërtetën, por vetëm bëjmë debat për hir të debatit dhe kryqëzojmë heshtat mbi njëri-tjetrin, atëherë debati humbet rolin e tij epistemologjik dhe nuk i shërben thellimit të njohjes sonë, ose verifikimit të gjykimeve tona. Kjo logjikë e shpuri Popper-in në përfundimin se, progresi intelektual konsiston pikërisht në krijimin e urave mes kornizave konceptuale dhe paradigmave të ndryshme. Sepse, sado ngushtësisht të lidhur të jemi me pikëpamjet tona të preferuara, idetë më të plota e më të argumentuara ushtrojnë një presion të fortë intelektual mbi çdonjërin nga ne, për t’i pranuar ato si një shpjegim më të mirë të realitetit në të cilin jetojmë.

-Këto parime poperiane duket kanë qenë edhe motivet e polemikës suaj me analistin Andrea Stefani kohët e fundit, e cila u fokusua në vlerësimin e një personazhi të tillë politik, si Sali Berisha. Është kështu?

Jo, në fakt, polemika ime me të u motivua nga kritika e z.Stefani ndaj ministres së Arsimit, znj. Lindita Nikolla. Për mua, në atë polemikë, Sali Berisha ishte një personazh i dorës së dytë. Qëllimi ishte të denoncoja qëndrimin e padrejtë e të pajustifikuar të z.Stefani ndaj ministres së arsimit, të cilin unë e konsideroj një qëndrim seksist. Z. Stefani e mohoi këtë akuzë, duke u shprehur se “politika nuk ka seks”. Por, bota e politikës është një botë “mashkullore”! Pikërisht për këtë arsye, gratë që marrin pjesë aktive në jetën politike përballen me një dilemë, e cila nuk është thjesht shqiptare, as vetëm turke apo afgane. Atyre u duhet të mbajnë parasysh mospërputhjen që ekziston midis identitetit të tyre gjinor, pra dhe kulturor, si gra (sepse gjinia është një konstruksion social), dhe rolit apo një arketipi jungian të politikanit, të identifikuar si një rol mashkullor. Po, miku im, në një botë të dominuar politikisht, ekonomikisht e kulturalisht nga burrat, politika ka seks—ajo është mashkullore. Qëndrimi i z. Stefani ndaj kësaj çështjeje shpreh seksizëm. Janë të shpeshta rastet kur, jo vetëm në shoqëri maskuline, si kjo e jona, por edhe në shoqëri më të emancipuara, gratë që angazhohen në politikë dhe, sidomos, ato që zgjidhen ose emërohen në poste të larta shtetërore, përfliten për pamjen, veshjen apo personalitetin e tyre në një mënyrë të tillë që nuk ndodh me polikanët meshkuj. Ky pikërisht është seksizëm. Gjesti kurajoz e kuptimplotë i ministres Nikolla u trajtua në mediat e vendit dhe i bëri z. Stefani më shumë përshtypje sesa fjala e saj në atë seancë parlamentare dhe më shumë sesa të gjitha deklaratat publike të saj për reformën dhe ligjin për arsimin e lartë.

-Ju kuptoj, por, sidoqoftë, në reagimin ndaj polemikës suaj, z.Stefani ju akuzoi për qendrim të butë ndaj z. Berisha, si një ndër protagonistët kryesorë negativë të jetës politike shqiptare.

Gjykoni vetë nga gjithçka që unë kam thënë e shkruar deri më sot rreth figurës së Sali Berishës. Ai ishte ende në pushtet kur unë, në këtë gazetë, kam shkruar:

(1) Sikur z. Berisha të kishte hyrë në historinë politike të shqiptarëve fill para, gjatë, ose pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, shëmbëlltyra politike e tij do të kishte qenë Esad Pashë Toptani (jo Ismail Qemali apo Luigj Gurakuqi).

(2) Sikur z. Berisha të kishte ardhur në pushtet në vitet 1920 ose 1930, ai, njëlloj si Ahmed Zogu, do të ishte vetshpallur “mbret i shqiptarëve”. Dhe njëlloj si Toptani e Zogu, për të marrë pushtetin dhe për ta mbajtur atë, do t’u kishte falur shteteve fqinje më shumë se Shkodrën, Vermoshin, Shën Naumin dhe pjesë të hapësirës shqiptare në Detin Jon, dhe do të ishte sjellë po njëlloj si ata ndaj kundërshtarëve të tij politikë, duke i asgjesuar ata.

(3) Sikur z. Berisha të kishte ardhur në pushtet në vitet 1944-45, ai do të ishte bërë një diktator edhe më brutal se Enver Hoxha.

(4) Sikur z. Berisha të kishte munguar në këto më shumë se dy dekada të tranzicionit postkomunist në Shqipëri, sot nuk do të gjendeshim në këtë pikë ku jemi, por do të kishim bërë një progres më të madh.

I tillë ka qenë dhe mbetet vlerësimi im për z. Berisha, humbjen e të cilit në zgjedhjet e vitit 2013 e konsiderova si një ndarje nga një “fatkeqësi kombëtare”. Por ka një dallim. Ndryshe nga z. Stefani, unë mendoj se, ashtu sikurse retorika antikomuniste e Sali Berishës sot, pas njëçerekshekulli nga përmbysja e komunizmit, është e pamjaftueshme për të legjitimuar politikat e tij, po kështu, edhe retorika antiberishiste e z.Stefani, tani që Berisha ka rënë nga pushteti, është krejt e pamjaftueshme për t’u provuar shqiptarëve “demokratizmin” konsekuent të tij.