Prapaskenat e Beratit vazhdojnë… (II)

Dështimi i planeve jugosllave

Prof. Xhelal Gjeçovi

 (Vijon nga numri i kaluar)

Mirëpo pikërisht këtu do të nisë dhe kthesa, që s’e kishin menduar e llogaritur ata, pasi pikerisht ky rivalitet do të ishte në favor të Enver Hoxhës. Anëtarët e plenumit nisën të kuptonin lojën që po luhej në kurriz të vendit, të cilën e nxisnin jugosllavët. Në një situatë të tillë, diskutimi për zëvendësime në kreun e partisë u shmang, pa qenë nevoja që Enveri ta kërkojë vetë një gjë të tillë, biles duke qarë, siç na thonë Kaloci me Bllakën, gjë që përbën një sajesë të neveritshme, e denjë për shpifës kalibri, të stërvitur në punë të tilla, pasi asgjëkundi nuk figuron në proces verbalin e mbledhjes dhe as në shkrimet apo prononcimet e pjesëmarrësve.

Pasi kemi treguar në pjesën e parë të këtij shkrimi në formë replike me D. Kaloçin, le të shikojmë se si u organizuan prapaskenat në Berat për eliminimin e Enver Hoxhës dhe se si dështuan projektet jugosllave. Është për të ardhur keq që gazetarë e historianë të tipit Kaloçi e të tjerë, edhe pas kaq shumë vitesh nuk kanë kapur thelbin e Plenumit të Beratit dhe bien në kurthin e tezave jugosllave dhe shtojnë tymnajën e prapaskenave që u luajtën me aq zell dhe mllef antishqiptar në Berat në nëntor 1944. Prandaj dhe jo pa qëllim vura në titull të këtij shkrimi se prapaskenat e Beratit vazhdojnë…

Natyrisht në plenum u bënë dhe një numër kritikash të drejta ndaj gabimeve e deformimeve, që ishin shfaqur në veprimtarinë e PKSh. Një qëndrim i tillë ishte i nevojshëm dhe për faktin që vendi ndodhej në prag të çlirimit e në këto rrethana reflektimi ndaj tyre do të shërbente për të ndërtuar një qeverisje efektive pas lufte. Kritika që iu bë të metave dhe gabimeve ishte një shprehje e demokracisë së brendshme, të cilën në atë kohë, nuk i kishin e nuk e arritën as më vonë, asnjëra nga forcat politike shqiptare.

Por, në diskutimet e disa anëtarëve me peshë të Plenumit, si Sejfulla Malëshova, Koçi Xoxe, Nako Spiru etj., u duk dhe një prirje për të nxirë çdo gjë, duke injoruar e lënë mënjanë arritjet, luftën dhe sakrificat e bëra, për çlirimin e shpëtimin e vendit, nga pushtimi e nga copëtimi, që synonin të realizonin okupatorët, për të kënaqur veten dhe satelitët e tyre. Një sjellje e prirje kjo, që nga mënyra se si u shfaq e u përdor, në rivalitet të egër dhe me njeri tjetrin, bënë që të zbulonin veten më shpejt nga ç’mund të mendohej. Kjo krijoi përshtypjen, se ata nuk e kishin dhe aq hallin tek gabimet apo shtrembërimet, për të cilat po bënin zhurmë.

Lepuri mesa dukej flinte gjetkë dhe mendja u rrinte te pushteti, tek llogaritë si mund të arrinin kapjen e tij. Po delegatët nuk ishin aq të pandjeshëm sa të mos e kuptonin ç’po ndodhte. Kësisoj, situata do të nisë të kthjellohet e qëndrimet të ndryshojnë, duke pamundësuar që kjo çështje të shtrohet e aq më pak të realizohet, çka përbënte një dështim për Beogradin dhe emisarëve të tij në Shqipëri.

Megjithatë, Enver Hoxha, i cili, siç thotë misionari dhe diplomati i shquar anglez Reginald Hibbert në librin e tij historik “Fitorja e hidhur”, shquhej për një kujtesë të gjatë e të pamëshirshme. Hoxha nuk do ta harronte lehtë dhe kurrë këtë ngjarje, sidomos qëndrimin e jugosllavëve, por dhe të atyre që e lanë në baltë e iu bashkuan emisarëve të Beogradit, duke mbeshtetur akuzat e tyre, pa mbajtur parasysh rreziqet që përbënin këto qëndrime për pavarësinë e vendit. Inati e mëritë ndaj të dy palëve, që në njërën prej tyre qëlloi të ishin bashkëpunëtorët e tij të afërt gjatë viteve të Luftës Antifashiste, që së bashku kishin drejtuar luftën, zgjatën shumë e në momente të caktuara, kur ata dilnin ose dukej, në bazë të informatave që vinin nga burime të ndryshme dhe tepër të besueshme, se po tentonin të dilnin në skenë, me po ato mendësi e synime, që nga Koçi Xoxe e të tjerë, do të mbaheshin qëndrime ekstreme,që një pjesë e tyre nuk i meritonin.

Ndërkohë revanshi jugosllav do të vazhdonte dhe objektivi do të ishte po ai, komandanti që udhëhoqi luftën dhe Partinë Komuniste. Jugosllavët qenë bindur se me të, situata në Kosovë nuk do të mund të qetësohej dhe Shqipëria, nuk do të mund t’i bashkohej, në asnjë rrethanë Jugosllavisë. Në zëvendësimet e mundshme që mund të kryheshin, ata parapelqenin Koçi Xoxen. Kjo u duk qartë që kur Tempo kërkoi që Xoxe ta shoqëronte gjatë vizitës në Greqi dhe në bisedimet me udhëheqësit e EAM-it. Pas kthimit nga Greqia, ai do t’i bashkohej furisë së sulmeve të Tempos, ku në shënjestër ishte numri një, pra komandanti Enver Hoxha. Gjithesesi, me Koçin e jo me Enverin, realizimi i planeve jugosllave ndaj Shqipërisë dhe Kosovës, mendohej se ishin më të mundshme për t’u realizuar. Por, edhe po të mos arrihej zëvendësimi i dëshiruar, vënia në zjarrin e kritikës së anëtarëve të plenumit, përfshi dhe bashkëpunëtorët e tij të ngushtë, do tq kishte efektin e vet e mund të çonte në zbutje të qëndrimeve e në përmirësim të klimës, çka do të bënte të mundur vazhdimin e përpjekjeve për realizimin e objektivave të afërta e të largëta të jugosllavëve, nga të cilat nuk do të hiqej dorë lehtë.

Delegati jugosllav e theksoi hapur, në fjalën e mbajtur në fund të mbledhjes se Shqipëria është një kafshatë e vogël përballë synimeve të imperializmit, prandaj ajo është e detyruar të ecë në rrugën e Jugosllavisë, e lidhur ngushtë me të, në formën e Konfederatës apo dhe më tutje, të Federatës. Prandaj është e nevojshme që të binden njerzit se kjo është rruga e vetme e garantimit të lirisë e të pavarësisë dhe ndërtimit të socializmit në vendet tona. E për këtë arsye duhej popullarizuar roli i Jugosllavisë dhe i mareshalit Tito në Ballkan e më gjerë, që bashkimi të pranohej e të realizohej qetësisht. (shih AQSH, Fondi 14. Materiale të plenumit të Dytë të KQ të PKSH, nëntor 1944).

***

Devijimi i mbledhjes dhe përqëndrimi i debateve në çështjet që dëshironin jugosllavët, çoi në shmangien e diskutimeve për Kosovën, e cila, pas anulimit të vendimeve të Konferencës së Bujanit, ndodhej në udhëkryq të vërtetë dhe krejt e pasigurt për të ardhmen, pasi premtimet e bëra publikisht nga udhëheqja jugosllave, se në zgjidhjen e çështjes nacionale në Jugosllavi, pra dhe të çështjes së Kosovës, do t’i përmbahej parimit të vetëvendosjes, tani qenë hedhur prapa krahëve e nuk përmendeshin më.

Ishte dhe kjo një arsye më shumë për të kuptuar rreziqet që krijonin për Shqipërinë e për Kosovën orientimet e plenumit, përgjithësisht vija dhe fryma e lëshimeve që mbizotëroi në mbledhje. Thirrjet që vinin jo vetëm nga emisari jugosllav por dhe nga një pjesë jo e vogël e diskutantëve, përfshi dhe anëtarë me  peshë të Byrosë e të plenumit, si Malëshova, Spiru etj., që të hiqej dorë nga qëndrimet e ngurta, sektare të deritanishme, që ishin bërë, sipas tyre, krijimi i terrenit për burim debatesh e ballafaqimesh të panevojshme dhe hapja e vendit dhe e partisë per debate e mendime ndryshe, siç po shfaqeshin në mbledhje, ishin thirrje për të ulur kokën e për të pranuar zgjidhjen jugosllave, për dy pjesët e vendit, për Kosovën e për Shqipërinë.

Në rrethana të tilla, i shqetësuar nga rreziqet që krijonin e paralajmëronin orientimet e vendimet e plenumit, për vendin më së pari, por sigurisht dhe për pozitën dhe të ardhmen e tij, që u lekundën e u goditën, sipas mendimit të shumicës së anëtarëve të plenumit, pa të drejtë, Enver Hoxha do t’i rikthehej kësaj ngjarjeje, pak kohë pas çlirimit të vendit. Në qershor  1946, ai do të paraqesë në një mbledhje të posaçme të Byrosë Politike tezat për revizionimin e Beratit, me të cilat ai i kërkon forumit të lartë partiak që të anuloje orientimet e vendimet e plenumit, të cilat, sipas tij, qenë marrë në një atmosferë të rëndë presioni, të krijuar për shkak të ndërhyrjes së delegatit jugosllav, të cilën ai e denoncoi publikisht si të palejueshme, në kundërshtim me normat që rregullojnë marrëdhëniet midis partive dhe vendeve të pavarura.

Duke kërkuar mirëkuptim e miratim të tezave dhe propozimeve të parashtruara në mbledhje, ai shfrytezoi rastin për të theksuar se PK dhe Fronti Nacionalçlirimtar, që pas çlirimit do të quhej Fronti Demokratik, do të qëndrojnë të vendosur e të palëkundur për të ecur në rrugën e përcaktuar për periudhën që sapo ka nisur dhe askush të mos shpresojë se do të mundë të na lëkundë apo të na largojë prej saj, pasi në të mishërohet vullneti dhe dëshirat e popullit, gjaku dhe amaneti i të rënëve, dëshmorëve të atdheut. Një paralajmërim i qartë ky për “miqtë” në Beograd.

Por, pavarësisht insistimit të tij, mbledhja e Byrosë, me shumicë votash nuk do t’i pranojë tezat e propozimet e Enver Hoxhës, pasi, sipas shumicës së diskutantëve, ato shtroheshin nga pozita personale, për arsye të kritikave të ashpra që iu bënë në plenum. Veç kësaj, hedhja poshtë e vendimeve të plenumit, sipas tyre, do të sillte dhe një reagim e ashpërsim të panevojshëm të marrëdhënieve me Jugosllavinë, se do të krijonin vështirësi të tjera për vendin e sapodalë nga lufta.

Kësisoj gjendja e rëndë që mbizotëroi në plenum dhe fryma që krijoi ai, do të vazhdonin të ishin prezente dhe më tej në jetën e partisë, të shoqëruara me zhvillime të tjera të turbullta e me rreziqe për vendin, që do të arrinin kulmin në plenumin e 8-të, i cili mori vendimin fatal për bashkimin e Shqipërisë me Jugosllavinë. Në Plenumin e tetë të Partisë, mbajtur nga 26 shkurt deri më 8 mars 1948, Koçi Xoxe u përfshi në një komplot për të izoluar Hoxhën dhe për të forcuar pushtetin e vet. Ai e akuzoi Hoxhën se ai ishte shkaktar i ftohjes së marrëdhënieve me jugosllavët dhe deklaroi se misioni ushtarak sovjetik duhej të dëbohej e të sillej një jugosllav në vend të tij. Por ky nuk do të ishte fundi i dramës që po luhej, pavarësisht se për të ngushëlluar veten, një pjesë e atyre që ngritën dorën në plenum, mendonin në mënyrë naive se në këtë rrugë, të paktën do të bëhej e mundur që të arrihej bashkimi me Kosovën, në kuadër të Republikës së Shtatë që parashikohej të krijohej në suazat e Federatës Jugosllave. Hoxha qëndroi i patundur dhe përkrahja për të nuk kishte rënë. Kur Jugosllavia u prish me Bashkimin Sovjetik, mbështetja për Enver Hoxhën u rrit edhe më shumë. Më 1 korrik 1948, Tirana u bëri thirrje gjithë këshilltarëve teknikë jugosllavë të largoheshin nga vendi, dhe në mënyrë të njëanshme anuloi gjitha traktatet dhe marrëveshjet që kishte lidhur me Jugosllavinë.

Rezistenca dhe kundërshtimet rriteshin dhe pozita e Enver Hoxhës nuk ishte e lehtë. Përballë tyre Enver Hoxha nuk u lëkund e nuk u tërhoq asnjëherë. Kjo histori, sikurse tashmë është e njohur për të gjithë nga një sërë dokumentesh vazhdoi për katër vjet, për të ardhur më në fund në plenumin XI, në muajin shtator 1948, e për të kulmuar më pas në Kongresin e Parë të Partisë Komuniste, në nëntor 1948, që i zhvilluan punimet në frymën e Rezolucionit të Informbyrosë, të miratuar në mbledhjen e përfaqësuesve të Partive Komuniste dhe vendeve socialiste në qershor 1948, në të cilën u analizua e u denoncua publikisht veprimtaria përçarëse, antisocialiste, në kundërshtim me vijën e përgjithshme, të udhëheqjes së PKJ dhe shtetit jugosllav dhe u vendos përjashtimi i tyre nga Lëvizja komuniste dhe kampi socialist. Udheheqja shqiptare nuk u ftua të marrë pjesë në këtë forum, megjithatë ajo u solidarizua plotësisht me vendimet që iu dërguan menjëherë pas mbledhjes. Në përputhje me to, në atmosferën e frymën që krijuan ato, do të nisë dhe kthesa deri në ndarjen përfundimtare në marrëdhëniet me Jugosllavinë. Koçi Xoxe u përjashtua nga partia, u dënua me vdekje nën akuzën e të qenët agjent jugosllav dhe më 11 qershor 1949 u ekzekutua.

Në këtë kuadër, do të rishikoheshin e anuloheshin të gjitha marrëveshjet, të cilat i qenë imponuar Shqipërisë, haptazi në dëm të interesave kombëtare, duke bërë të mundur shkëputjen nga tutela, çlirimin nga vartësia, nga ndikimet e nga iluzionet për Jugosllavinë. Nuk do të kishte më rrugë të përbashkët socialiste me jugosllavët, duke e shpëtuar vendin nga një rrezik real, nga humbja e pavarësisë sonë kombëtare dhe kthimin e Shqipërisë në një provincë të shtetit jugosllav. Kuptohet se çfarë dëmi do të kishin sjellë dhe çfarë rreziku do të mbartnin ato dhe për Kosovën e Lëvizjen Kosovare, të cilat pas kësaj kthese, do të kishin një mbështetje të hapur e të gjithanshme të Shqipërisë, siç e meritonin, për rrjedhojë dhe një gjallëri e ripërtëritje të gjithanshme të aktivitetit dhe të ndjenjave kombëtare.

***

Këto zhvillime e kjo përvojë duhen njohur e duhen çmuar siç e meritojnë pasi janë pjesë e historisë sonë, një faqe shumë e rëndësishme e saj, me vlera e mësime dhe për ditet tona, për të kuptuar e mbajtur parasysh kompleksitetin e marrëdhënieve me fqinjët, historine dhe trashigiminë e tyre e për të ndërtuar mbi këtë bazë marrëdhënie të fqinjësisë së mirë, me interes reciprok, që t’u shërbejnë interesave kombëtare, paqes e stabilitetit në rajon e më gjerë. Fqinjët nuk ka qenë asnjëherë e nuk është as sot e mundur që t’i zgjedhim. Për rrjedhojë jemi të detyruar ta pranojmë njeri-tjetrin ashtu siç jemi, të jetojmë në fqinjësi dhe në paqe, siç na ka vendosur historia, secili zot në vendin e në shtëpinë e vet. Ashtu siç thoshte Naim Frashëri, poeti ynë i dashur, në paqe e harmoni, larg sherreve e intrigave, që nuk u kanë sjellë kurrfarë dobie, veç dëmeve të pallogaritshme, shqiptarëve sidomos, vuajtje e fatkeqësi të panumërta.

Por as fqinjët kjo nuk i ka bërë të lumtur, pasi u është dashur të jetojnë në pasiguri e në luftra të vazhdueshme, që u kanë shkaktuar humbje pa mbarim jetë njerëzish, të dashurve të tyre, e bashkë me to dhe humbje të qetësisë e të sigurisë për të jetuar si njerëz. Pa folur për koston dhe shpenzimet kolosale për të mbajtur në këmbë makinerinë e luftës, për të shtypur e mbajtur nën zgjedhë fqinjët, në vend që të përdoreshin për rritjen e prodhimit e të mirëqenies. E kjo duhet të kishte marrë fund me mbarimin e luftës. Dhe duhet të marrë fund, që njerëzit të lënë llogoret e luftës dhe gjuhën e urrejtjes helmatisëse e t’i kthehen punës, prodhimit e bashkëpunimit, që u sigurojnë popujve një ardhmëri më të mirë. Për këtë u bë lufta antifashiste nacionalçlirimtare dhe u arrit fitorja e madhe historike e 29 nëntorit 1944. Ato janë dhe mesazhet  e lirisë dhe të pavarësisë që na i përcjellin ngjarjet historike të së kaluarës.

Fund.