PROCESVERBALI: “Kish pa ushtarët, kish dash të futesh mbrenda, ish qëllue dhe vra me fëmijën dyvjeçar…” Historia e masakrës së Elbasanit e fillim korrikut ’43

Nga Marenglen Kasmi

Botuar në DITA

 

Në datën 2 korrik 1943, në qytetin e Elbasanit pushtuesit italianë organizuan një masakër në të cilën humbën jetën 12 qytetarë elbasanas, ku më i vogli ishte 2 vjeç dhe më i vjetri 73 vjeç.

Emrat e tyre ishin: Syrja Shaqir Dylgjeri 26 vjeç, Nikoll Stefan Biqiku 28 vjeç, Stefan Naum Gordani 73 vjeç; Isuf Xhemal Konakçiu 25 vjeç; Selman Osman Rexhepi 30 vjeç, Hysen Bajram Liçi27 vjeç, Dije Ramazan Peqini 20 vjeç, Sabire Myrteza Jevgu 45 vjeç, Ismail Beqir Jevgu 24 vjeç, Emin Jaçe Jevgu 28 vjeç, Veli Xhemal Voshnje 30 vjeç dhe Halit Hasan Hankoja 2 vjeç.

Përgjatë vitit 1943 ushtria italiane kishte organizuar disa reprezalje në gjithë Qarkun e Elbasanit. Kështu që edhe masakra e 2 korrikut të këtij viti ishte vazhdim i masave brutale që pushtuesit italianë kryenin ndaj popullsisë së pafajshme.

Në total, në periudhën janar-korrik 1943, pushtuesit italianë vranë në qarkun e Prefekturës Elbasan 30 persona të pafajshëm, duke përfshirë edhe 12 viktimat e datës 2 korrik në qytetin e Elbasanit.

Në fillim të muajit qershor 1943 në Fushë Mbret ishin vrarë mizorisht 4 persona dhe ishin torturuar 20 të tjerë. Disa ditë më vonë, më 8 qershor 1943 pranë Belshit ishin vrarë 12 fshatarë.

Po ashtu, vrasje të popullsisë së pafajshme ishin bërë nga ushtria italiane edhe në Gramsh e Peqin, numri i të cilëve për arsye të panjohura nuk është përfshirë në raportin e hartuar për ngjarjen në fjalë nga Prefekti i Elbasanit, Tafil Buletini.

 

***

Në datën 2 korrik 1943, në orën 11.30 një patrullë italiane e Batalionit 126 e Divizionit Arezo e përbërë prej 5 ushtarësh u përball në fund të lagjes Dautbej me Syrja Dylgjerin (Dëshmor i Atdheut), i cili ishte i hipur mbi një biçikletë. Në njërën dorë ai mbante një valixhe.

Syrjai kishte mësuar në Normalen e Elbasanit. Ai ishte i angazhuar në lëvizjen antifashiste. Këtë ditë, ai duhej të çonte postën e marrë te sekretari politik i Qarkorit të Elbasanit dhe ta shpinte atë te Batalioni partizan i Dumresë.

Në valixhe kishte vendosur përveç postës dhe komunikatave edhe dy revolverë dhe disa bomba dore. Ndonëse në Elbasan kishte pesë ditë që ushtria Italiane kishte shpallur shtetrrethimin, ai arriti në mëngjes të shkonte në Fushë Mbret dhe t’u çonte një radio anëtarëve të qarkorit të Elbasanit, që ata të dëgjonin lajmet e huaja.

Në rrugën e dytë kur kishte postën me vete, atij i preu rrugën patrulla italiane dhe kërkoi ta kontrollonte. Ndonëse u mundua të justifikohej se në valixhe kishte tesha sepse po shkonte të lahej në lumin Shkumbin, patrulla italiane këmbënguli që ai të hapte valixhen e drunjtë, e cila ishte e kyçur.

Duke mos pasur zgjidhje tjetër, ai nxori revolverin dhe shtiu mbi italianët duke vrarë një nënoficer dhe një ushtar. Ngjarja u zhvillua pranë një kulle vrojtimi të italianëve, prej nga ushtarët italianë hapën zjarr drejt tij kur po largohej mbi biçikletë, duke e plagosur atë.

Megjithatë, ai mundi të arrinte në shtëpinë e motrës së tij në lagjen Dautbej, Vule Lamçja dhe i kërkoi asaj të fshihte valixhen. Duke ndjekur gjurmët e gjakut, por edhe të ndihmuar nga një spiun vendas, italianët arritën ta lokalizojnë Syrjanë dhe rrethuan shtëpinë.

Pasi hodhën disa granata në oborrin e shtëpisë, vendosën përpara disa gra dhe fëmijë dhe shpërthyen derën e shtëpisë, ku gjetën në agoni Syrjanë, i cili kishte humbur shumë gjak. Megjithatë, ai hapi zjarr ndaj tyre, duke vrarë edhe disa ushtarë italianë të tjerë, para se të vritej vetë.

Komanda italiane kujdesej që humbjet t’i mbante të fshehta, duke i dhënë ato te publiku shqiptar si plagosje. Kjo ishte e rëndësishme edhe për moralin e trupave italiane.

Por si pasojë e këtij akti, ushtria italiane u derdh rrugëve, duke vrarë njerëz të pafajshëm. Le të shohim më poshtë procesverbalin e mbajtur për këtë masakër, i cili gjendet në Arkivin e Ministrisë së Punëve të Brendshme:

Proçes-Verbal

Simbas njoftimit verbal se në Lagjen Dautbeje janë gjet disa persona të vramun prej Ushtrisë, sot në datën 2 Korrik 1943 mbasdite pa humbur kohë neve Prokuror i Mbretit Ferit Hysenbegasi i shoqnuem prej Marshallit të Kuesturës Demir Ali Haxhillarit prej mjekut Dr. Fejzi Mirakut ZaV. Drejtor‘ i Spitalit si edhe nji numri axhentash, me kamjonçinën e Kuesturës u nisëm për në vendin e ngjarjes ku posa arrimë në fund të lagjes Dautbeje na u prezantue Kapiteni i Ushtrisë dhe së bashku me këtë dhe të rrethuem prej ushtarësh hymë në lagjen Dautbeje, në të hyme të shtëpisë dhe para portës gjetëm nji person të shtrimun në kuris me kryet drejt perëndimit.

E kqyrmë dhe mbajte nji plagë të randë në kafkën e kokës nga e cila i ishte shkaktuem dhe vdekja. Hymë mbasandaj në oborr dhe në nji shtëpi qi ndodhet në krahun e mëngjërt nga e hymja si u futëm mbrenda pamë nji grua të shtrimun dhe mbuluem me nji çarçaf të cillen si e zbuluem pamë në fytyr në moshë 30 vjeçare ku u konstatua shumë plagë nëpër fytyr dhe trup të cilat i kishin shkaktue dhe vdekjen.

Pyetëm zojë Sul Bradasheshin dhe na tha se viktima që u gjend jashtë derës quhesh Hysen Bajram Liçi ishte biri i saj i cili posa kish ardhun prej druvet, kish dalur te porta ku në këtë rast ishte qëlluar prej ushtris dhe vrarë në vend.

Pyetmë mbasandej Zyke Hasan Peqinin dhe tha se viktima që ndodhesh në dhomë quhesh Dije Zan Peqini e cila së bashku me nji fëmijën e saj kishte qen në oborr dhe posa kish pamë ushtarët kish dash të futesh mbrendam ish qëllue dhe vra dhe fëmija e saj dyvjeçare ish plagos dhe transportuar për në Spital. (Ka vdekur më pas shën.red.)

Mbas kësaj nën udhëheqjen e Kapitenit të Ushtris dhe ushtarëvet kemi hynë në lagjen Dautbeje dhe na u tregue se në shtëpinë e Pali Xhem Tiranës ndodhesh i vramun edhe i vëllaj i saj Selman Osman Rexhepi, hymë brënda dhe në dhomë pamë të shtrimun dhe mbuluar me nji çarçaf nji person të cilin e zbuluam pamë se ishte në moshë 35 vjeç dhe mbante në trup mjaft plagë me armë moderne, e motra e tij Pulija na deklaroj se viktima kish qenë në arë tue punue, ishte vramë prej ushtris, mbasandaj siç kish marrë vesh kjo, kish vajt dhe e kishte marrë dhe e kishte sjellë në shtëpi, në këtë rast na tregoj dhe nji trajs të vjetër me bukë si dhe shatin e tij që kish pas viktima.

Kapiteni i ushtrisë na deklaroj se ishte vramun dhe nji djalosh të cilin e kishte kap patrulla ushtarake me disa komunikata dhe bomba dhe se ky ndodhesh në kampon ushtarake të Shkumbinit. Menjiherë shkuem në kampo ku na u paraqit Majori Komandant i grupit të Karabinerisë z. Nori, këshilltari i Kuesturës dhe së bashku me këtë kqyrmë nji grua në moshë 35-40 vjeç që ishte tue dhanë shpirt dhe që e transportonin disa ushtarë me Vik, e kqyrmë këtë dhe pamë se mbante plagë të randa shkaktuar prej plumbi armë modern dhe me drejtim kallk në kallk e cila si mbas informatave që muarmë quhesh Sabire Veselja e cila ka qenë tue punuar në arë, urdhëruam me nji herë transportimin e saj për në Spital civil të vendit.

Mbas kësaj të udhhequr prej Majorit të karabinjeris shkum po thuaj në të dalë të kampos ushtarake ku pamë dy kufoma të shtrimun njeni mbas tjetrit për të cilët na u deklarue se ishin vra prej ushtrisë dhe për njerin prej tyre që mbante shumë plagë në trupë na njoftuan se quhesh Jusuf Konakçiu i biri i Xhemalit çka kishin konstatuar nga triska e Fashios të Elbasanit që i kishin gjetur në xhep dhe për tjatrin nuk dinin se si quhesh.

Si Majori i karabinjerisë dhe i ushtrisë deklaruan se personi i paidentifikuem sot kurse kalonin pesë ushtarë të aviacjonit për në rrugë me drejtim të kampos kanë has me këte dhe mbasi kan ndeshun se mos kish sende të jashtë-ligjëshme në nji valixhe që mbante në dorë e kanë ndalue, në këte rrast i kanë pamun nëpër xhepe dy bomba dhe si u kap prej tyre ka qit revolen që e mbante në xhepin e mbrendëshëm të palltos ka qëllue mbi dy ushtar dhe i ka plagos kështu kish mund të shpëtoj.

Ushtarët e tjerë, kanë qitë zjarr mbi të e kanë plagos dhe si e kanë gjurmuar kanë shkue në shtëpin e Veiz Lamçes aty në nji dhomë përdheske e kanë gjet të plagos dhe e kanë vrarë, mbasandaj e kanë transportue në vendin ku gjindet dhe tash.

Personi tjetër gjithashtu ashtë vrarë prej ushtris mbasi nji detashment ushtarësh tue ndjek persona të dyshimtë ka marrë drejtimin nga Lagjia Dautbeje dhe në këte rast janë vrarë dhe personat e tjerë. Mbas kësaj urdhëruam që të transportoshin për në Spitalin civil të dy këto kufoma për të identifikuar.

Mbas kësaj mbasi na u njoftue se ndodheshin dhe kufoma të tjera nëpër ara. Së bashku të gjithë shkuam në nji arë ku në mest të kësaj are që ishte mbjellë misër dhe në nji kohë për prashitje gjetmë nji person që mbante plagë plumbi në ballë dhe në vise të tjera të trupit, mbasandaj i identifikuari u muar vesht se ishte Nikolla Biqiku i Stefanit nga Lagjia Shinkoll.

Afro 300 metro larg në nji arë tjetër pamë dhe nji person tjetër të shtrimun në krahzaj që mbante dy plagë, njenën në krahun e djathtë të thyer gjithë bryllin dhe tjerën në nofullën e majt, plagë këto të shkaktueme e para prej bombe e dyta prej plumbi armë modern.

E identifikuem dhe rezultoj se ish Fan Gjordani i cilli ka pas qenë tue punuem n’arë. Tue kalue nga vendi i viktimës maparshme te ky i fundit në krye të nji are pamë nji tas fasule, bukë dhe sende të tjera për tokë dhe nji xhaketë që dukesh se ishte e viktimës.

Që këtej shkuam buzë nji rruge të ngushtë që zbrap nga Lagjia Dautbeje për të shkuar me drejtim të rrugës së përgjithshme të Shkumbinit, në qoshen dhe në kthesën e kësaj rruge pamë dy persona njeni i shtrimun buzë hendekut dhe anë e lindjes dhe tjetri nga ana e perëndimit me nji distanancë nga njeri tjetri 4-5 metro, i pari në moshën 30 vjeç aproksimativisht dhe qi mbante shumë plagë të ndryshme nëpër trupë dhe i dyti në moshë 30-35 vjeç, i cilli gjysmën e kokës së prishur, të identifikuar i pari me emën Malo Jevgu dhe i dyti Veli Veskja i biri i Xhemalit dhe i Hatixhes, si mbas thanjeve të Murat Lleshanjakut dhe Jonus Lleshanjakut.

Këta të dy së bashku me personat që thamë si dhe të tjerë kanë qenë tue zbrit në lagje mbas ndigjimit të pushkëve, janë kap prej ushtrisë dhe si ju kanë lidhë duart po i çonin tatpjet, dy viktimat e fundit janë mbajt ma pas dhe në këte rast janë vrarë. Mbas kësaj shkuam në Spitalin e Shtetit të këtushëm ku nga personat prezent u identifikue se personi i pa identifikuem quhesh Syrja Dylgjeri.

Prej anës karabinjeris dhe ushtrisë nuk na u tregue as valixhja as bombat si dhe nuk u ftuam të kqyrnim ushtarët e plagosun. Me nji herë dhamë lejën e varrimit të gjithë personave si dhe Sabire Vasilit mbasi në moment dha shpirt në Spital. U dha urdhën si Gjindarmeris dhe Kuesturës dhe Komandantit të Karabinjerisë që të vazhdojnë hetimet.

Elbasan më 2 Korrik 1943

Marëshalli i Kuesturës

Mjeku i Spit.

Prokuror’i Mbretit

Murat Lleshanjaku, Jonus Lleshanjaku

Vërtetohet njisija me kopjen origjinale

Adjutant‘ i Qarkut Gjind. Elbasanit

Aspirant

(Ndoc Radovani) d.v.

Vërtetohet njisija me kopjen e origjinalit

Kryetar‘ i Zyrës III Kom. P. Gjind.

Major

(Gjon Rakacolli)

Nënshkrimi”

 

______

©Copyright Gazeta DITA

Ky artikull është ekskluziv i Gazetës DITA, gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to”. Shkrimi mund të ripublikohet nga mediat e tjera vetëm duke cituar DITA dhe në fund të vendoset linku i burimit, në të kundërt çdo shkelës do të mbajë përgjegjësi sipas Nenit 178 të Ligjit Nr/ 35/2016.