Pse Enveri i urrente anglezët (II)

Ekskluzive/ Flet Miranda Vickers 

Në këtë pjesë të dytë të intervistës, historiania angleze Miranda Vickers, rrëfen fundin e luftës dhe ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës. Planet angleze të kombinuara me jugosllavët për eliminimin e Hoxhës në prag të luftës. Incidenti i Kanalit të Korfuzit dhe pse janë të vërteta ato që shkruan Enveri në librin “Rreziku anglo-amerikan për Shqipërinë”. Triumfi i përkohshëm i Koçi Xoxes, vetëvrasja e Nako Spirut dhe pse për Hoxhën, çështja e vetme më e rëndësishme ishte ajo e mbijetesës jo vetëm të sovranitetit të Shqipërisë, por edhe të klikës së tij të vogël…

Intervistoi Xhevdet Shehu

(Vijon nga numri i kaluar, të cilin mund ta lexoni KËTU)

– Zonja Vickers, a ka patur ndonjë plan të anglezëve, natyrisht dhe të amerikanëve për të përmbysur regjimin komunist të Hoxhës që u vendos në Shqipëri në mbarim të Luftës së Dytë Botërore?

– Po, është e vërtetë kjo. Është e dokumentuar dhe e provuar. Kishte një plan për këtë. Jugosllavët ishin gjithashtu të interesuar mbi planet e Aleatëve për të ardhmen e Shqipërisë. Që nga 1944-a trysnia e madhe e jugosllavëve mbi LNÇ-në u shtua në mënyrë të konsiderueshme. Nga fundi i gushtit, jugosllavët caktuan një shef të ri të misionit të tyre ushtarak pranë shtabit të Hoxhës, kolonel Velimir Stojniçin. Miladin Popoviçi (i cili më vonë do të vdiste para kohe në mënyrë të dyshimtë) ishte tërhequr, pasi ishte konsideruar si tepër miqësor me Hoxhën. Delegacioni jugosllav i kryesuar nga Velimir Stojniçi veproi sipas udhëzimeve të Titos, duke argumentuar se Shqipëria ishte mjaft e vogël dhe e dobët për të mbetur e pavarur pas luftës. Ndaj, sipas tij, e ardhmja e Shqipërisë do të ishte më e sigurt të bashkohej me Jugosllavinë, duke u bërë Republikë e shtatë e saj. Hoxha, i cili në radhë të parë ishte një nacionalist shqiptar, sikurse dhe shumica e udhëheqjes së PKSH-së, nuk e duronte fare qëndrimin arrogant dhe mbrojtës të jugosllavëve. Ndihmësi kryesor i Stojniçit, Nijaz Dizdareviçi, u soll jo vetëm si një udhëheqës organizativ ndaj PKSH-së, por ndërsa lufta po shkonte drejt fundit të saj, edhe punonte për përfshirjen e Shqipërisë në Jugosllavi. Dizdareviçi, (i cili më vonë, në vitet ’60, do të ngarkohej me politikën e jashtme të partisë jugosllave) zyrtarisht ishte një instruktor, por detyra e tij kryesore ishte mbledhja e informatave sekrete.

– Le të kthehemi tek misionarët anglezë dhe te roli i tyre. Pse ata ishin të përçarë në qëndrimin ndaj luftës antifashiste?

– Midis pranverës së vitit 1943 dhe fundit të vitit 1944 në Shqipëri u dërguan rreth 50 oficerë anglezë, nisur nga dëshira e aleatëve për të dërguar ndihma për cilindo grup që ishte i vendosur të luftonte armikun, pavarësisht nga dallimet politike. Ajo që ishte e rëndësishme ishte motivimi për të goditur forcat e Boshtit. Ndaj dhe misionet aleate ishin udhëzuar të jepnin mbështetje vetëm për ato grupe të rezistencës që në mënyrë të qëndrueshme ishin aktive kundër trupave të Boshtit. Evidencat tregojnë se partizanët ishin përgjegjës për pjesën më të madhe të sulmeve kundër gjermanëve. Grupet nacionaliste duket se ishin më shumë të interesuar të merrnin ndihma ushtarake përpara se të ndërmerrnin ndonjë sulm kundër gjermanëve dhe entuziazmi i tyre i përgjithshëm për luftë aktive dukej se ishte krejt i vakët. Si ballistët, ashtu dhe partizanët e kuptuan që kur gjermanët të kishin ikur përfundimisht nga Shqipëria, secila palë do ta quante palën tjetër armikun kryesor. Sipas oficerit më të lartë anglez të ndërlidhjes (BLO), Xhulian Emeri (Julian Amery), i cili ishte i atashuar pranë zogistëve, komanda Aleate në mënyrë të nxituar i largoi forcat jo-komuniste të rezistencës si bashkëpunëtore të saj. Një tjetër oficer anglez i ndërlidhjes, në një raport të tij arrinte në përfundimin që nacionalistët (ku nënkuptoheshin të gjithë ata që nuk i përkisnin LNÇ-së) nuk dukeshin dhe aq të gatshëm për të luftuar kundër gjermanëve, ndaj dhe për të mbrojtur veten e tyre nga LNÇ-ja, qenë të detyruar të bashkëpunonin me armikun.

– Misionarët anglezë në Shqipëri duhej ta kishin kuptuar ndërkohë se koha nuk punonte për ballistët e zogistët, po për komunistët e udhëhequr nga Enveri, apo jo?

– E kishin kuptuar. Oficerët anglezë mbanin nën vëzhgim grindjet midis Ballit Kombëtar dhe Legalitetit. Sidoqoftë, në pranverë të vitit 1944, anglezët kishin vendosur të jepnin mbështetje vetëm për LNÇ-në, pasi tashmë ishte bërë e qartë që partizanët ishin forca kryesore e angazhuar në luftën me gjermanët. Kështu, pavarësisht faktit që misioni anglez pranë zogistëve vazhdonte t’i kërkonte Komandës Aleate të furnizonte grupet jo-komuniste të rezistencës, ndihmat ushtarake iu çoheshin partizanëve. Me të drejtë partizanët tashmë merrnin armë, pará, veshmbathje, ushqime dhe pajisje ndërlidhëse nga anglezët. Në verën e vitit 1944 në Komandën Britanike të Ballkanit në Bari u atashua një mision zyrtar i LNÇ-së. Megjithatë midis anglezëve dhe LNÇ-së u shfaqën kundërshti serioze për përparësitë e tyre respektive. Ashtu si ballistët dhe zogistët, shqetësimi kryesor i Enver Hoxhës ishte shpartallimi i armiqve të tij të brendshëm. Prandaj dhe ai hezitonte për shkatërrimin e infrastrukturës së vendit, të cilën anglezët nuk donin të përdorej nga forcat e Boshtit, kurse Hoxha donte ta ruante për ta përdorur pas luftës. Kjo ishte një nga arsyet e shumta që e bënë Hoxhën tejet dyshues për qëllimet e Aleatëve ndaj Shqipërisë. Në librin e tij Rreziku anglo-amerikan për Shqipërinë, ai shpreh bindjen që anglezët kishin planifikuar të zbarkonin një ushtri në brigjet shqiptare për të pushtuar Shqipërinë pas luftës. Ideja e tyre, thotë ai, ishte të siguronin një pikëmbështetje të përhershme në Sarandë për të kompletuar bazën e tyre në Korfuz. Dyshimet e tij nuk ishin krejt të pabaza. Në shtator 1944 ndodhi një zbarkim i përbashkët anglo-amerikan mjaft i dyshimtë në Sarandë, pas një zbarkimi tjetër të Aleatëve ca më tutje në bregdetin e Himarës, të cilët shkatërruan një garnizon gjerman.

– Shqipëria u çlirua më së fundi. Pse anglezët vazhduan të njëjtën linjë qëndrimi ndaj fitimtarëve të asaj lufte?

– Përfundimisht Tirana u çlirua më 17 nëntor dhe, nën shoqërimin e 21 të shtënave të artilerisë si dhe të këngëve e valleve nëpër rrugë, qeveria e Hoxhës hyri në kryeqytet. Shkodra ra më 29 nëntor dhe kështu e gjithë Shqipëria ishte e lirë nga forcat e Boshtit. Ushtria e Kuqe Sovjetike nuk mori pjesë në çlirimin e Shqipërisë, duke mos dërguar as furnizime dhe as trupa. Duke përmendur këtë, mund të thuhet se pa ndihmën e Aleatëve, LNÇ-ja nuk mund t’i thyente nacionalistët pa një luftë civile të hidhur dhe të gjatë. Duke shkuar drejt fundit të luftës asnjë nga Aleatët nuk kishte dëshirë t’i ofronte qoftë edhe ndihmën më të vogël Shqipërisë. Ata nuk kishin ndonjë politikë reale ndaj vendit, i cili nuk ishte diskutuar as në Moskë, as në Jaltë dhe as në Teheran. Kur anglezët më në fund vendosën të japin mbështetjen e tyre të plotë për partizanët jugosllavë, e ardhmja politike e Shqipërisë në një farë kuptimi, ishte vendosur. Megjithëse partizanët e LNÇ-së kishin marrë furnizime dhe ishin financuar nga anglezët, ideologjikisht dhe politikisht ata ishin të orientuar nga jugosllavët, të cilët i ndihmuan të kapërcenin dobësitë dhe të metat, theksuan rëndësinë e organizimit të fshatarësisë dhe, ç’është më e rëndësishme, mbyllën ndarjet e tyre fraksioniste. Kjo nuk do të thotë medoemos se pa udhëheqjen e jugosllavëve nuk do të kishte Parti Komuniste Shqiptare.

– E, pra, pse anglezët duhej të ishin kundër qeverisë që doli nga lufta?

– Duhet patjetër të vendosemi në kohë që të kuptojmë ngjarjet. Në pranverën e vitit 1946 Asambleja Popullore zgjodhi një qeveri të re. Enver Hoxha mori postin e kryeministrit, ministrit të Jashtëm, ministrit të Mbrojtjes dhe shefit të Shtabit të forcave të armatosura. Ndërkohë ai vazhdonte të ishte sekretar i përgjithshëm i PKSH. Nga ana tjetër, Koçi Xoxe mbeti në postet e rëndësishme të ministrit të Brendshëm dhe sekretarit organizativ të Partisë. Spastrimi i Partisë nga ‘elementët e padëshiruar’ filloi me suksesin e Koçi Xoxes për përjashtimin e Sejfulla Malëshovës nga Byroja Politike dhe Komiteti Qendror, gjoja për pikëpamje të djathta në politikën e brendshme dhe të jashtme si dhe në ekonomi. Në vitin pasardhës Xoxe përjashtoi nga Partia Ymer Dishnicën. Malëshova kishte argumentuar se Shqipërisë i duhej të bënte një politikë të jashtme të pavarur e cila të përfshinte lidhjet e ngushta me Perëndimin. Manovrat dhe lojërat në prapaskenë kishin bërë që levat e pushtetit, për momentin, t’i kishin vendosmërisht në duart e tyre Koçi Xoxe dhe elementët pro-jugosllavë në PKSH. Xoxe ishte në gjendje që të shfrytëzonte pozitën e tij për të izoluar Hoxhën, ndërsa ushtronte trysni për integrimin e shpejtë të Shqipërisë në Jugosllavi. Koçi Xoxe, i cili në të kaluarën kishte dënuar energjikisht prishjen e marrëveshjes së Mukjes, tashmë shihej si një vasal i jugosllavëve, një pasues i vonuar i Esat Pashës. Që Hoxha i shihte Xoxen dhe jugosllavët si një kërcënim për udhëheqjen e tij ishte bërë e qartë nga përpjekjet e tij për t’i hequr qafe ata. Përkundër kësaj klime frike dhe dyshimi, Komiteti Qendror i PKSH vendosi të përforconte mbështetjen e saj në vend me anë të përshkallëzimit të programit për shtetëzimet dhe reformën agrare. Tash e tutje të gjitha sipërfaqet e tepërta të tokave iu dhanë kooperativave bujqësore dhe fermave shtetërore, e para nga të cilat ishte ajo e Sukthit afër Durrësit. Me këtë shpresohej të transformoheshin metodat primitive bujqësore dhe me prodhimtari të pakët duke arritur në këtë mënyrë në një prodhim të mjaftueshëm për të cilin kishte nevojë popullsia me rritjen më të shpejtë në Europë. Megjithatë, prodhimi ishte mjaft i ulët pasi toka vazhdonte të punohej me mjete primitive dhe me rendiment të pakët. Ndihmat e UNRRA-s me traktorë ishin të pamjaftueshme. Fillimisht reforma agrare u zbatua kryesisht në tokat e pasura të Korçës dhe në fushën e Myzeqesë, ku ishte më e lehtë shpërndarja e tokës, por në zonat e varfëra malore sipërfaqet e tokave ishin aq të vogla saqë menjëherë dolën vështirësi të mëdha kur u bënë përpjekje për ndarjen e tyre.

Misionet angleze dhe amerikane në Tiranë ndërkaq po hasnin vështirësi gjithnjë e më të mëdha për të realizuar funksionet e tyre. Ishin vënë kufizime të rrepta për lëvizjen e zyrtarëve të tyre, të cilët ishin akuzuar se ndihmonin dhe inkurajonin aktivisht kundërshtarët e regjimit. Në prill 1946 Anglia tërhoqi misionin e saj nga Shqipëria, pasi marrëdhëniet diplomatike midis dy vendeve ishin bërë të pamundura në situatën që ishte krijuar. Nja shtatë muaj më vonë Shtetet e Bashkuara bënë të njëjtën gjë.11 Marrëdhëniet me Jugosllavinë mbetën të pandryshueshme, pasi Tirana vazhdonte të luante një rol prej servili ndaj fqinjit të saj verior. Në qershor Hoxha bëri një vizitë të mundimshme në Beograd, ku, siç e përshkruan në mënyrë zbavitëse në librin Titistët, ai u trondit nga arroganca dhe elitizmi i Titos dhe se si ai ishte mundur të vishej sa më mirë për të përshëndetur Titon. Ai e përshkruan ‘Oborrin e Titos’ si një vend ku kishte me bollëk qilima shumë të bukur persianë dhe një tepri orendish antike. Delegacioni shqiptar u pataks nga ato që pa. Titoja ishte veshur me një uniformë të bardhë marshalli me një jakë dhe mansheta të qëndisura me flori, me plot medalje me shirita mbi gjoksin e tij për t’u plotësuar me yjet mbi supe – ky ansambël veshjeje kompletohej me një unazë të madhe rrezëllitëse prej diamanti në gishtin e tij. Hoxha u ndje i fyer, i poshtëruar dhe ndoshta tejet xheloz nga kjo shfaqje e tepruar dhe me salltanet, pasi ishte shumë shpejt pas gjithë atij mjerimi të tmerrshëm të kohës së luftës, nga i cili sapo kishin dalë si ai dhe Titoja. Delegacioni i vogël shqiptar u ndje i varfër dhe i rrëgjuar në krahasim me mysafirët e tjerë. Hoxha i cili ishte një njeri tejet mëndjemadh, u vu në një siklet të madh pasi Titoja e priti atë, me disa mysafirë të tjerë, jashtë në park. Ata u ulën dhe biseduan në një tendë, ndërsa jashtë binte shi dhe baltoste tokën. Kur ata u kthyen në pallat Hoxha ishte tmerruar kur kishte parë se fundi i pantallonave si dhe thembrat e këpucëve të tij ishin lerosur me baltë. Ai u skuq nga turpi, duke hequr zvarrë këmbët në mënyrë që të mos dukeshin thembrat e këpucëve.

– Po pse ishte kjo urrejtje aq e madhe e Enverit për anglezët?

– Marrëdhëniet anglo-shqiptare ndërkaq u përkeqësuan edhe më tepër pas një incidenti ku u përfshi marina britanike. Nga fundi i vitit 1945 anijet angleze për heqjen e minave filluan detyrën e vështirë të spastrimit të Kanalit të Korfuzit nga minat, pavarësisht nga protestat e shqiptarëve, të cilët kishin deklaruar që ujërat territoriale të tyre shtriheshin tri milje nga bregdeti shqiptar. Anglezët nuk e përfillën pretendimin shqiptar, duke argumentuar se Kanali ishte një zonë ndërkombëtare lundrimi. Shqiptarët u përgjigjën duke hapur zjarr më 15 maj 1946 mbi anijet angleze. Anglezët paskëtaj dërguan katër destrojerë nga Korfuzi nëpërmjet Kanalit dhe, më 22 tetor dy nga katër anijet ndeshën në mina dhe u fundosën bashkë me 44 marinarë. Ndërsa çminuesit anglezë vazhdonin spastrimin e zonës, Hoxha u ankua në Kombet e Bashkuara për hyrjen e anijeve të huaja në ujërat territoriale shqiptare. OKB e shqyrtoi çështjen, e cila më vonë u përcoll në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë. Kjo përfundimisht vendosi se qeveria shqiptare ishte tërësisht përgjegjëse për mbytjen e dy anijeve. Akuzat kundër Shqipërisë ishin tejet jo bindëse, pasi shqiptarët argumentonin se ata ishin i vetmi vend në hapësirën e Mesdheut që nuk zotëronin as mina, as minavënës dhe as personel të përgatitur për lëvizjen e minave. Shqiptarët vazhduan të mohojnë çdo përgjegjësi ndërsa Gjykata Ndërkombëtare vendosi (me 11 vota pro dhe 5 kundër) që Shqipëria të paguante kompensimin prej 843 mijë e 947 lira stërlina – për vlerën e dy anijeve si dhe për të afërmit e marinarëve të vrarë. Nuk ka nevojë të thuhet se shqiptarët nuk e përfillën kërkesën, por protestuan pa dobi për kthimin e një sasie të madhe ari të vjedhur Shqipërisë nga forcat e Boshtit në tërheqje, sasi që më vonë u kap nga Aleatët.

Për Hoxhën, çështja e vetme më e rëndësishme ishte ajo e mbijetesës jo vetëm të sovranitetit të Shqipërisë, por edhe të klikës së tij të vogël. Kjo do të thoshte eliminimin e të gjithë rivalëve realë apo potencialë. Gjatë sundimit të tij, shqetësimi për sovranitetin kombëtar ishte gjithmonë faktori kryesor për përcaktimin e politikës së jashtme shqiptare.

– Sidoqoftë, fatet e Shqipërisë mund të ishin paksa më ndryshe nëse aleatët perëndimorë, përfshi anglezët do të ishin treguar më të kujdesshëm?

– Kjo është e vërtetë. Por gjithsesi duhet të vendosemi në situatën e atyre viteve. Në klimën e luftës së ftohtë të Europës së pasluftës, Shqipëria u gjend në një situatë tejet të brishtë. Marrëdhëniet me Perëndimin ishin në një pikë të ulët pas incidentit të Korfuzit, ndërkohë që kishte një mbështetje të fortë amerikane për pretendimet e shtuara greke ndaj Shqipërisë jugore. Ndaj dhe shqiptarët nuk kishin tjetër alternativë veçse të bashkëpunonin me Beogradin, të vetëdijshëm për miratimin e Stalinit për dominimin e Shqipërisë nga Titoja. Në korrik të vitit 1946 Shqipëria dhe Jugosllavia nënshkruan një Traktat të Miqësisë, Bashkëpunimit dhe Ndihmës së Ndërsjelltë. Ndërkohë planet e Titos për një Federatë Ballkanike kishin arritur kulmin, ndaj dhe një traktat i ngjashëm u nënshkrua me Bullgarinë. Një nga synimet parësore të politikës së jashtme jugosllave të pasluftës ishte krijimi i një Federate Ballkanike që të përfshinte brenda saj Jugosllavinë, Shqipërinë, Bullgarinë, dhe Greqinë. Pranverën e ardhshme, synimet e vërteta të Titos në lidhje me Shqipërinë filluan të dilnin në shesh kur qeveria jugosllave i propozoi Nako Spirut (i cili ishte me një mision në Beograd në përpjekje për të sheshuar dallimet midis dy vendeve) që të nënshkruhej një pakt i fshehtë midis dy vendeve, me anë të të cilit të garantohej mbrojtja e interesave jugosllave në Shqipëri, në rast të ndonjë ndryshimi në udhëheqjen e PKSH. Spiru nuk pranoi ta firmoste paktin dhe misioni i tij përfundoi me përkeqësimin e marrëdhënieve jugosllavo-shqiptare në krahasim me ç’kishin qenë kur ai mbërriti në Beograd. Ka të ngjarë që Koçi Xoxe filloi lëvizje të reja kundër kundërshtarëve të tij në udhëheqjen e PKSH si pasojë e dështimit të këtij misioni. Më 20 maj 1947 qeveria shqiptare njoftoi se nëntë anëtarë të Asamblesë Popullore të njohur si anti-jugosllavë, ishin arrestuar, gjykuar dhe dënuar për komplot kundër shtetit.

(Vijon nesër)